Njeriu që ecte përmbi ujë

Një ditë, një dervish me mendësi të kushtëzuar, prodhim i një shkolle të rreptë religjioze, po bariste përgjatë një bregu uji, krejtësisht i përhumbur në probleme teologjike dhe morale, sepse kjo ishte forma e mësimeve sufi që i kishin dhënë në bashkësinë ku ai bënte pjesë. Për të, religjioni emocional përputhej me kërkimin e së Vërtetës Sublime.
Papritmas filli mendimeve të tij u këput nga një britmë e fortë: dikush po përsëriste lutjet e veta dervishore.
Dervishi ynë tha me vete: "Atij njeriu nuk do t’i bëjë fare dobi lutja, sepse po i shqipton keq rrokjet. Në vend që të këndojë JA HU, thotë U JA HU ...".
Kështu, dervishi në fjalë mendoi se është detyra e tij- e atij që kishte mësuar me aq zell- që ta korrigjonte atë të gjorë i cili, me sa shihej, nuk kishte patur fat të udhëhiqej në mënyrën e duhur, e që me gjasë bënte të mundshmën e tij për të hyrë në harmoni me idenë nëpërmjet tingujve.
Mori me qira një barkë dhe zuri të voziste në drejtim të një ishulli, prej nga dukej se vinte zëri.
Në një kasolle prej kallamash shquajti, ulur përtokë, një njeri të veshur si dervish që përkundej nën ritmin e përsëritjes së asaj formule.
-Miku im-, i tha, -shqiptimi që bën ti është i gabuar. Më takon të ta them, sepse është mirë të jepen këshilla, e po aq mirë të pranohen. Ja se si duhet ta shqiptosh.
Dhe ia shpjegoi.
-Falemnderit.- tha tjetri me përunjësi.
Dervishi i parë hipi sërish në barkë, shumë i kënaqur që kishte përmbushur një veprim të mirë. Por, në fund të fundit, a nuk do të ishte e udhës që, ai i cili e shqipton drejt një formulë të shenjtë, të zotërojë edhe aftësinë për të ecur mbi ujë? Dervishi nuk kishte parë kurrë ndonjë njeri që të kryente një mrekulli të tillë, por kishte shpresuar gjithmonë, se herët a vonë ai do mund t’ia mbërrinte vetë kësaj.
Nga kasollja nuk vinte më asnjë tingull; gjithsesi, dervishi ishte i bindur se mësimi i tij kishte dhënë fryte. Pikërisht në atë çast u dëgjua një U JA e shqiptuar me mëdyshje: dervishi i kasolles kishte rifilluar ta shqiptonte formulën simbas mënyrës së tij...
Teksa dervishi i parë ishte përhumbur në mendimet e tij, duke medituar rreth perversiteteve të njerëzve dhe kokëngjeshjes së tyre për të mos hequr dorë nga gabimet, sytë e tij dalluan një shfaqje të çuditshme: dervishi i kasolles pati lënë ishullin dhe po vinte drejt tij duke ecur përmbi sipërfaqen e ujit...
I mahnitur, reshti së vozituri. Tjetri e mbërriti dhe iu drejtua me këto fjalë:
-Vëlla, më fal që po të besdis, por erdha të të lutem që të ma mësosh edhe njëherë mënyrën e saktë për të thënë formulën, sepse e kam të vështirë ta mbaj mend.
Nga letërsia popullore orientale

Uji i parajsës

Përgjatë jetës së tyre prej nomadësh, Harith Beduini dhe gruaja e tij Nafìsa e ngulnin çadrën e tyre të mjerë aty ku mund të gjenin ndonjë palmë hurmash, ndonjë degë të thatë për gamilen e tyre, apo ndonjë pellg uji të njelmët.
Kishte vite të tëra që bënin një jetë të tillë, e çdo ditë, Harithi kryente të njejtat veprime: nëpërmjet kurtheve, zinte minj shkretëtire për t’u marrë lëkurën, të cilën e ndërthurte me fijet e palmave, bënte litarë, dhe ua shiste karvaneve që kalonin andej.
Një ditë, gjithsesi, ai pa të teptiste nga rëra e shkretëtirës një burim. Harithi e ngjëroi ujin me buzë dhe iu duk si ujë parajse. Ai ujë, që ne do ta gjykonim si tmerrësisht të njelmët, ishte në të vërtetë shumë më i ëmbël se uji që ai ish mësuar të pinte. "Është e domosdoshme t’ia jap ta provojë ndokujt që ia di vlerën", tha me vete Harithi.
Kështu, u përudh rrugës që e çonte në Bagdat, drejt e tek pallati i kalifit Harun El-Rashid, duke u ndalur vetëm për të përtypur ndonjë hurmë. Kishte marrë me vete dy shakuj me ujë: njërin për vete, kurse tjetrin për kalifin.
Mbas disa ditësh udhëtimi, Harith Beduini arriti në Bagdad dhe shkoi fill e te pallati. Rojet e dëgjuan rrëfimin e tij, dhe duke mos ditur ç’të bënin tjetër- ky ishte zakoni- e çuan në sallën e pritjes sw njerëzve, ku gjendej kalifi.
-Prijës i besimtarëve-, tha Harithi, -unë jam një beduin i varfër dhe i njoh të gjithë llojet e ujërave të shkretëtirës, paçka se prej gjërave tjera marr vesh shumë pak. Sapo kam zbuluar këtë Ujë Parajse, dhe menjëherë mendova të ta sjell, sepse, në të vërtetë, është një dhuratë e denjë për ju.
Haruni, i Sinqerti, ngjëroi ujin e, meqë dinte t’i kuptonte nënshtetasit e tij, i urdhëroi oborrtarët ta rehatonin beduinin në pallat, e ta mbanin aty derisa ai, kalifi, të merrte një vendim lidhur me këtë çështje. Mandej thirri kapitenin e rojeve, dhe i tha:
-Ajo çka për ne është asgjë, për atë është gjithçka. Në të errur, shoqërojeni jashtë pallatit. Kini kujdes që të mos e shohë lumin e fuqishëm Tigër; shoqërojeni deri tek çadra e tij, dhe mos e lejoni të pijë ujë të ëmbël. Mandej jepini njëmijë monedha ari, bashkë me falenderimet e mia për shërbimet e tij. I thoni se e kam emëruar roje të Ujit të Parajsës, e se këndej e mbrapa duhet t’u ofrojë të pijnë ujë në emërin tim të gjithë udhëtarëve që do kalojnë aty.
Ky rrëfim titullohet edhe: "Historia e dy botëve". Është rrëfyer nga Abu El-Atahiyya, i fisit Aniu, bashkëkohor me Harun El-Rashid. El-Atahiyya është themelues i një sekti dervishësh, por në të njejtën kohë ai është quajtur "babai i poezisë së shenjtë arabe". Vdiq në vitin 828.

Gostari dhe mysafirët

Mësuesi është si gostari në shtëpinë e vet. Nxënësit e tij janë ata që përpiqen të mësojnë Rrugën, por që nuk kanë qenë kurrëndonjëherë në shtëpi. Ata kanë vetëm një ide të vagullt rreth imazhit të shtëpisë, e megjithatë shtëpia ekziston. Kur mysafirët hyjnë në shtëpi dhe shohin përsëpari sallonin, dhe pyesin: "Çfarë është?", marrin përgjigjen: "Është vendi ku rrihet". Atëherë ata ulen nëpër karrige, por prapë kanë vetëm një ide të turbullt rreth funksionit të karriges.
I zoti i shtëpisë, gostari, i zbavit, por ata nuk reshtin së bëri pyetje, ndonjera prej të cilave është e papërfillshme. Por gostari i mirë nuk i qorton për këtë; për shembull, ata duan të dinë ku dhe kur do të hanë. Nuk e dinë se askush nuk është vetëm, që pikërisht në atë çast ca njerëz të tjerë janë duke gatuar në kuzhinë, e që ekziston një tjetër dhomë ku ata do ulen për të ngrënë. Janë në dilemë, sepse nuk po e shohin as ushqimin dhe as procesin e përgatitjes së ushqimit, ndoshta dyshues e nganjëherë edhe në siklet.
Gostari i mirë, i cili i njeh problemet e mysafirëve, bën çmos që ata të ndjehen mirë, me qëllim që të mund ta shijojnë ushqimin kur të vijë. Në fillim, miqtë nuk janë në gjendje t’i afrohen ushqimit.
Disa mysafirë janë më të shkathët se të tjerët për të nxënë, dhe i kuptojnë marrëdhëniet mes elementëve të ndryshëm të shtëpisë. Këta ia dalin të komunikojnë me miqtë që janë më të ngadalshëm. Në këtë rrethanë, gostari i jep çdo mysafiri atë përgjigje që i përshtatet aftësisë për të kuptuar unitetin dhe funksionimin e shtëpisë. Nuk është e mjaftueshme që shtëpia të ekzistojë, të jetë e gatshme për të pritur mysafirë e që gostari të jetë i pranishëm. Duhet që ndokush ta ushtrojë në mënyrë të gjallë detyrën e gostarit, me qëllim që të huajt, që janë mysafirë e për të cilët gostari merr përsipër përgjegjesitë, të mund të mësohen me shtëpinë. Fillimisht, shumë prej tyre nuk e kanë vetëdijen e të qënit mysafirë ose, më saktë, nuk janë të vetëdijshëm se ç’do të thotë të jesh mysafir: pra, ç’është ajo që mund të japin e ajo që mund të marrin në një gjendje të tillë. Mysafiri me përvojë, që i ka njohur shtëpitë, me kalimin e kohës ndjehet rehat në kushtet e të qënit mysafir, e veç kësaj është në gjendje të kuptojë më mirë çdo gjë që lidhet me shtëpitë dhe situatat e ndryshme të jetës nëpër shtëpi. Përsa kohë që është i përkushtuar për të kuptuar se ç’është shtëpia ose për të sjellë ndërmend rregullat e etikës, vëmendja e tij është tepër e zënë prej këtyre faktorëve që të mund të jetë në gjendje të vëzhgojë, përshembull bukurinë, vlerën, apo funksionimin e objekteve që gjenden aty.
Thuhet se kjo parabolë e nderuar, e shkëputur nga mësimet e Nisamudin Awlia (shek. XIV), mund të funksionojë në disa rrafshe të kuptimore. Lidhet me rendin e funksionimeve të ndryshme të mendjes, që mund të na lejojë njëfarë perceptimi të epërm për t’u zhvilluar. Versioni i paraqitur këtu, vjen nga një dorëshkrim, simbas të cilit thuhet se është rrëfyer nga mjeshtri Amir-Sajed Kulal Sokhari, që pati vdekur në vitin 1371.

Bajazidi dhe egoisti

Një ditë, një njeri shkoi të takonte Bajazidin, mistikun e madh të shekullit IX, me qëllim që ta qortonte. Njeriu i tha se, kishte agjëruar, ishte lutur dhe se i kishte zbatuar një për një këshillat e tij për plot tridhjetë vite, por pa e mbërritur lumninë për të cilën Bajazidi i kishte pasë folur dikur. Bajazidi i tha se edhe nëse do vijonte kështu edhe për treqint vjet të tjera, prapëseprapë nuk kishte për ta mbërritur atë që kërkonte.
-Si është e mundur?-, pyeti njeriu që mëtonte të ndriçohej.
-Sepse krenaria jote të pengon-, u përgjigj Bajazidi.
-Tregomë ndonjë zgjidhje-, iu lut burri.
-Një zgjidhje është, por nuk mund ta realizosh-.
-Ma thuaj gjithsesi.
Atëherë Bajazidi tha:
-Shko te berberi dhe rruaje mjekrën tënde të adhuruar. Hiqi të gjitha rrobat dhe lidhe belin me një litar. Mbush një trastë me arra, vare në qafë, dhe vërtitu nëpër sheshin e tregut duke thënë: "I jap një arrë çdo çunaku që ma ngjeshë me një shpullë qafës". Në fund, paraqitu në gjyq me qëllim që gjyqtarët të mund të të shohin.
-Por unë nuk mund t’i bëj tërë këto! Të lutem, më jep ndonjë gjë mësim tjetër që mund të ketë të njejtin efekt.
-Ky është hapi i parë dhe i vetëm-, tha Bajazidi. Të thashë se nuk do mund ta realizoje. Kësisoj, ti e ke të pamundur të kurohesh.
Rrëfyer nga: El-Gazali. Sufiu që përmendet në këtë parabolë, duhet të jetë i madhi Bajazid Bistamî.

Natyra e të nxënit

Ibrahim Khawwas tregon se, qysh në moshë të re, vendosi të ndiqte mësime prej një mësuesi. Ai u vu në kërkim të këtij urtaku, e gjeti dhe i kërkoi që të pranonte ta merrte si nxënësin e tij. Mësuesi u përgjigj:
-Nuk je ende gati.
Duke parë se nxënësi këmbëngulte, urtaku i tha:
-Shumë mirë, do të të mësoj diçka. Kam ndërmend të nisem për haxhillëk në Mekë. Eja me mua.
Nxënësit i gufoi zemra nga gëzimi.
-Meqë tashmë jemi shokë udhëtimi-, tha mjeshtri, -është e nevojshme që njëri të udhëheqë dhe tjetri të bindet. Zgjidhe rolin që të pëlqen.
-Urdhëro ti, kurse unë do të bindem-, tha nxënësi.
-Unë do mund të urdhëroj nëse ti do të dish të bindesh-, tha mjeshtri.
Udhëtimi filloi.
Një natë, ndërsa ishin duke pushuar në shkretëtirën e Hejazit, nisi të binte shi. Mësuesi u çua dhe, që ta mbronte nxënësin nga shiu, i hodhi përsipër një velenxë.
-Por ti po bën atë që, në të vërtetë, duhet ta bëj unë për ty-, kundërshtoi nxënësi.
-Unë të urdhëroj të më lejosh të të mbroj-, tha mjeshtri.
Kur zbardhi dita, djali i tha mjeshtrit:
-Sot është një ditë e re. Lermë që të jem unë prijësi, dhe bindmu.
Mjeshtri pranoi.
-Po shkoj të mbledh shkarpa për të ndezur një zjarr", vendosi djali.
-As që bëhet fjalë; shkoj unë për t’i mbledhur-, tha mjeshtri.
-Të urdhëroj të qëndrosh këtu, ndërsa shkarpat do shkoj t’i mbledh unë!-, kundërshtoi Ibrahimi.
-Kurrsesi-, u përgjigj mjeshtri, -sepse rregullat e të nxënit nuk lejojnë që nxënësi të pranojë shërbime prej mësuesit.
Duke vepruar kështu, mjeshtri nuk humbte kurrë asnjë rast për t’i treguar nxënësit të tij, me shembuj praktikë, se cili ishte kuptimi i vërtetë i nxënësisë.
Me të arritur në portat e Qytetit të Shenjtë, u ndanë nga njëri-tjetri. Kur, më vonë, e takoi mjeshtrin, nxënësi nuk mundi të përballonte vështrimin e tij.
-Ajo që ke mësuar-, tha plaku, -bën pjesë në natyrën e të nxënit.
Ibrahim Khawwas (Endësi i fijeve të palmës) e përkufizonte kështu rrugën sufi: "Pranoni që të tjerët të bëjnë atë që duhet të bëjnë për ju. Bëni për veten tuaj atë që duhet të bëni për veten tuaj".
Khawwas ishte një nga mjeshtrat e mëdhenj të kohërave të moçme.

Sëndyku i moçëm i Nuri Beut

Nuri Beu ishte një shqiptar i urtë dhe i nderuar, i cili qe martuar me një grua shumë më të re se ai vetë. Një mbrëmje, kur u kthye në shtëpi më shpejt se zakonisht, një shërbëtor i tij besnik shkoi tek ai dhe i tha:
-Gruaja juaj, zonja jonë, sillet në mënyrë të dyshimtë. Rri në dhomën e saj pranë një sëndyku të moçëm që i përkiste dikur gjyshes suaj, e që është mjaft i madh sa për të nxënë brënda një burrë. Ai sëndyk nuk duhet të ketë pasur brënda gjë tjetër veç ndonjë stolie të vjetër, por besoj se tashmë mund të ketë brënda diçka më tepër. Gruaja juaj nuk më lejon të shoh brënda sëndykut as mua që jam shërbëtori juaj më i vjetër.
Nuriu hyri në dhomën e gruas së tij dhe e pa të ulur mërzitshëm ndanë sëndykut prej druri të fortë.
-A mund të ma tregoni se çfarë ka brënda ai sëndyk?.
-Për shkak të dyshimeve të një shërbëtori, apo sepse nuk keni më besim tek unë?
-A nuk do të ishte më e thjeshtë sikur ta hapje pa e zgjatur shumë, e kësisoj t’i japim fund një herë e mirë fjalëve që qarkullojnë?
-Nuk besoj se kjo gjë është e mundur.
-Është i mbyllur me çelës? Ku është çelësi?
Gruaja ia tregoi dhe tha:
-Nxirreni jashtë shërbëtorin dhe do t’ua jap.
Kur shërbëtori doli, gruaja ia dorëzoi çelësin, dhe u tërhoq e tronditur në mënyrë të dukshme.
Nuri Beu u mendua gjatë. Mandej thirri katër nga kopshtarët e tij dhe, të gjithë së bashku, me të rënë muzgu, e mbartën sëndykun, pa e hapur fare, deri në sinorët e fundëm të tokave të tij, dhe e groposën.
Aty e mbrapa, nuk u fol kurrë më për këtë çështje.
Kjo histori provokuese, për të cilën thuhet me ngulmim se mbart një domethënie të brendshme, përtej kuptimit të dukshëm moral, i përket regjistrit të dervishëve endacakë, prijësi i të cilëve është Jusufi i Andaluzisë, i cili ka jetuar në shek. XIII.

Mbreti dhe çunaku i varfër

Fill i vetëm, njeriu nuk mund t’i shkojë deri në fund udhëtimit të brendshëm. Nuk duhet të përpiqeni ta ndërmerrni vetëm këtë Udhë. Udhërrëfyesi është i domosdoshëm. Ai që po e quajmë mbret është udhërrëfyesi, e ai që po e quajmë fëmijë i varfër, është kërkuesi. Rrëfehet se, një ditë, mbreti Mahmud rastisi të shkëputej nga ushtria e tij. Mbreti po kalëronte me të shpejtë, kur pa një çunak në breg të një lumi. Çunaku kishte lëshuar rrjetën në ujë dhe dukej shumë i trishtuar.
-Biri im-, i tha mbreti, -përse je i dëshpëruar? Kurrë nuk kam parë dikë në një gjendje të tillë.
-Madhëri-, iu përgjigj çunaku, -jemi shtatë vëllezër dhe nuk kemi baba. Jetojmë me nënën tonë në skamje dhe pa mbështetjen e askujt. Unë vij këtu çdo ditë me rrjetën time, duke shpresuar të zë ndonjë peshk për darkë. Nëse ditën nuk arrij të zë kurrgjë, në mbrëmje s’kemi çfarë të hamë.
-Biri im-, i tha mbreti, -a dëshiron të të ndihmoj në këtë punën tënde?
Fëmija pranoi dhe mbreti Mahmud lëshoi rrjetën në lumë. Me të ndjerë prekjen e dorës mbretërore, rrjeta u mbush me njëqind peshq.
Kjo parabolë i përket të madhit Attar, dhe është shkëputur nga vepra e tij “Kuvendi i zogjve”. Çmohet si në kuptimin letrar, ashtu dhe në atë simbolik.

Dervishi dhe princesha

Jetonte dikur bija e një mbreti, që ishte e bukur si hëna e që të gjithë e adhuronin. Një ditë, një dervish, teksa po bëhej gati të hante një copë bukë, e shquajti princeshën dhe u godit aq shumë nga bukuria e saj, sa buka i ra prej dore. Kur princesha kaloi pranë tij, i buzëqeshi. Ajo buzëqeshje e shkundulloi; buka i ra nga dora dhe ai pothuajse humbi ndjenjat.
Mbeti në ekstazë për plot shtatë vjet, gjatë të cilave jetoi nëpër rrugë, duke fjetur me qentë. Princesha ishte aq e acaruar për këtë shkak, sa shërbëtorët e saj vendosën ta vrisnin dervishin.
Atëherë princesha i çoi fjalë dervishit që të vinte dhe i tha:
-Une e ti nuk mund të bashkohemi me njeri-tjetrin. Shërbëtorët e mij duan të të vrasin. Kësisoj, është më mirë që ti të ikësh!
-Që në çastin kur të pashë për herë të parë-, iu përgjigj burri i gjorë, -jeta nuk ka më kurrfarë vlere për mua. Ata do të më vrasin pa asnjë shkak. Por, të lutem, përgjigjmu, meqë ti do jesh shkaku i vdekjes sime. Kam vetëm një pyetje për të të bërë: përse më pate buzëqeshur dikur?
-Njeri mëndjelehtë!-, i tha princesha. -Kur të pashë se deri në ç’pikë po bëheshe qesharak, të pata buzëqeshur për mëshirë e për asnjë arsye tjetër.
Dhe mbas këtyre fjalëve princesha u zhduk.
Në veprën e tij Kuvendi i zogjve, Attar flet për keqkuptimin e emocioneve subjektive, i cili i shtyn njerëzit të ngatërrojnë disa përvoja (buzëqeshja e princeshës), me trajtime të veçanta (adhurimi), teksa mund të jetë fjala për diçka krejt të kundërt (mëshira).

Të shtosh nevojat

Një mbrëmje, tirani që mbretëronte në Turkestan, po dëgjonte një dervish, i cili ishte duke i treguar ca rrëfenja, kur befas i ra ndërmend ta pyeste në lidhje me Hizrin.
-Hizri shfaqet kur ke nevojë-, i tha dervishi. Nëse ai shfaqet, mbërtheje kindin e tunikës së tij, dhe dituria bëhet e jotja".
-Mund t’ia dalë kushdo?-, pyeti mbreti.
-Kushdo që është i zoti-, u përgjigj dervishi.
-E kush mund të jetë më i zoti se unë?-, tha me vete mbreti, e mbas kësaj u dha urdhër kasnecëve të tij që t’ua shpallnin njerëzve këto fjalë: "Do ta mbuloj me pasuri atë njeri që do më nxirrte përpara Hizrin e padukshëm, mbrojtësin e madh të njerëzve".
Duke dëgjuar këtë lajm, një plak me emrin Baftjar Baba, i cili rronte në mjerim, pati një ide dhe i tha së shoqes:
-Kam një plan, e së shpejti do bëhemi të pasur. Pak me vonë, unë do të vdes, por kjo nuk ka rëndësi, sepse kjo pasuri do ta sigurojë jetën tënde.
Baftjar Babai u paraqit tek mbreti dhe i tha se ishte në gjendje ta gjente Hizrin brënda dyzetë ditëve, nëse ai, mbreti, do t’i jepte njëqind monedha ari.
-Nëse do ta gjesh Hizrin-, u përgjigj mbreti, -do të marrësh një shumë dhjetë herë më të madhe, përndryshe do të ekzekutohesh në çast, si paralajmërim për ata që guxojnë të tallen me mbretin.
Baftjar Babai i pranoi kushtet. U kthye në shtëpi e ia dha florinjtë të shoqes. Tashmë, me atë shumë të hollash, jeta e saj qe siguruar. Dyzetë ditët që i kishin mbetur për të rrojtur, i kaloi në meditim, duke u përgatitur për jetën tjetër.
Në ditën e dyzetë u paraqit tek mbreti, e i tha:
-Madhëri, lakmia juaj ju ka çuar në atë gjëndje sa të mendoni se paratë tuaja do ta detyrojnë Hizrin të shfaqet. Por, është thënë se Hizri nuk shfaqet në përgjigje të dëshirave që burojnë nga lakmia.
Mbreti u tërbua.
-I mallkuar, këtë do ma paguash me jetën tënde! Kush je ti, që guxon të tallesh me dëshirat e një mbreti?
Baftjar Babai, tha:
-Legjenda dëshmon se çdo njeri mund ta takojë Hizrin, por thotë edhe se, takimi është i frytshëm vetëm nëse qëllimet e tij janë të pastra. Thuhet se Hizri mund t’i shfaqet një njeriu në masën dhe në kohën brënda të cilave njeriu e meriton ndërhyrjen e tij. Mbi këto të dhëna, as ju e as unë nuk mund të ushtrojmë as kontrollin më të vogël.
-Mjaft me këto dokrra!-, thirri mbreti. -Sigurisht që këto fjalë nuk do të ta zgjasin jetën! Nuk më mbetet tjetër veçse t’u kërkoj këshilla ministrave të mij, të pranishëm këtu, që të gjejmë mënyrën më të mirë për të të ekzekutuar.
Iu drejtua vezirit të parë, dhe e pyeti:
-Në ç’mënyrë duhet të vdesë ky njeri?
-Piqeni për së gjalli-, tha veziri i parë, -që të bëhet shembull për të tjerët.
Duke folur njeri mbas tjetrit, veziri i dytë tha:
-Prejeni në katër pjesë.
Kurse i treti tha:
-Përmbushjani këtij njeriu nevojat thelbësore në jetë, që të mos jetë më i detyruar të mashtrojë për të siguruar nevojat familjes së vet.
Teksa po gjykonin mbi këtë çështje, një plak i urtë kishte hyrë në sallën e dëgjimit. Me të shprehur edhe veziri i tretë mendimin e vet, i porsaardhuri tha:
-Secili nga këta, shprehu pikëpamjen që përputhet me paragjykimet e veta të fshehura e të pandryshueshme.
-Ç’kërkon të thuash?-, e pyeti mbreti.
-Dua të them se veziri i parë e ka filluar jetën e tij si bukëpjekës. Ai flet duke përdorur termat e zanatit të vet, e kësisoj propozon që këtë njeri ta pjekin. Veziri i dytë ka punuar kasap, e flet për prerje. Veziri i tretë, që është një mjeshtër në politikë, arrin ta kuptojë thelbin e çështjes rreth të cilës jeni duke diskutuar. Kini parasysh dy gjëra. E para, që Hizri i shfaqet dhe i shërben secilit në bazë të aftësisë që ka për të përfituar nga ardhja e tij. E dyta, që ky njeri me emrin Baftjar- të cilin do ta quaj Babà, për shkak të vetëflijimit të tij- është shtyrë nga dëshpërimi për të bërë atë që bëri. Ai ka shtuar nevojat e tij e, si rrjedhojë, më ka detyruar të shfaqem.
Dhe ndërsa të gjithë po e shikonin, plaku i urtë u zhduk përpara syve të tyre. Mbreti bëri ç’ishte e mundur për të ndjekur udhëzimet e Hizrit. I caktoi një pension të përjetshëm Baftjarit, ndërsa vezirin e parë dhe të dytë i shkarkoi nga detyra. Nga ana e tyre, Baftjar Babai dhe e shoqja, duke u treguar mirënjohës, i rikthyen njëmijë monedhat e arta në thesarin mbretëror. Sesi mbreti arriti ta takonte sërish Hizrin, e gjithë ç’ndodhi mes tyre, gjendet e mbyllur në rrëfenjën e rrëfenjës së rrëfenjës së Botës së Padukshme.
Thuhet se Baftjar Babai ishte një sufi i urtë që kaloi një jetë të thjeshtë e të rregullt në Horasan, deri në ngjarjen që përshkruan kjo rrëfenjë. Duke iu mveshur edhe shehëve të tjerë sufinj, rrëfenja ilustron konceptin e ndërveprimit mes dëshirave njerëzore dhe një rrafshi tjetër të ekzistencës. Hizri është lidhja mes këtyre dy sferave. Titulli është frymëzuar nga poezia e famshme e Xhelaludin Rumit:
"Nevoja krijon organe të reja perceptimi.
Njeri, shtoji pra nevojat e tua,
Që të mund ta rritësh perceptimin tënd".
Ky version rrjedh prej gojës së një mjeshtri sufi nga Afganistani.

Fillesa e njohjes për Malik Dinarin

Mbasi kishte studiuar për vite të tëra probleme të mëdha filozofike, Malik Dinari ndjeu se kishte ardhur çasti të vihej në kërkim të dijes.
-Do nisem në kërkim të Mjeshtrit të Fshehtë, për të cilin thuhet edhe se gjendet në thellësi të vetvetes.- tha ai.
U largua nga shtëpia e tij duke marrë me vete për ushqim vetëm disa hurma, e përgjatë rrugës së pluhurt takoi një dervish që po ecte dalëngadalë. Dinari e mbërriti dhe kështu, ecën të dy bashkë, në heshtje. Më në fund, dervishi foli:
-Kush je, e ku shkon?
-Jam Dinari, dhe e kam ndërmarrë këtë udhëtim, në kërkim të Mjeshtrit të Fshehtë".
-Unë jam El-Malik El-Fatih e do të udhëtoj bashkë me ty-, tha dervishi.
-A mund të më ndihmosh ta gjej mjeshtrin?-, pyeti Dinari.
-Mund të të ndihmoj, mund të më ndihmosh?-, pyeti El-Fatih me atë mënyrën acaruese që karakterizon dervishët e të gjitha kohëve. -Thuhet se Mjeshtri i Fshehtë është brenda nesh. Të gjeturët e tij varet nga mënyra sesi e përdorim përvojën. Është fjala për diçka që një shok mund të ta përcjellë vetëm në mënyrë të pjesshme".
Pak kohë më vonë mbërrijnë tek një pemë që përkundej e kërkëllinte. Dervishi ndaloi, ndejti për një çast në heshtje, mandej u kthye kah Dinari:
-Kjo pemë është duke na thënë: Është diçka që po më plagos; ndaloni një çast e hiqmani prej trungut, që unë më në fund të mund të prehem!
-Nuk kam kohë-, u përgjigj Dinari, -por, gjithsesi, si mundet të flasë një pemë?
E u vunë sërish për udhë. Kishin përshkuar tashmë një copë rrugë të mirë, kur dervishi i tha Dinarit:
-Kur gjendeshim pranë asaj pemës, m’u duk sikur po ndjeja aromë mjalti. Ka mundësi që bletët e egra të kenë ndërtuar një koshere në brendësi të trungut të saj.
-Nëse është kështu-, thirri Dinari, -nxitojmë të rikthehemi aty, që të mund ta marrim mjaltin. Pjesën që nuk mund ta hamë, mund ta shesim përgjatë udhëtimit".
-Si të duash-, tha dervishi. Kur po i afroheshin pemës, panë një grup udhëtarësh që po mblidhnin një sasi të madhe mjalti.
-Çfarë fati patëm!-, thërrisnin ata me ngazëllim. -këtu ka aq mjaltë sa për të ushqyer një qytet të tërë. Ishim pelegrinë të varfër, por tashti mund të bëhemi tregtarë! E ardhmja jonë u sigurua.
Dinari e Fatihu u vunë sërish në udhën e tyre. Me të mbërritur rrëzë një mali, dëgjuan një gumëzhimë që dukej se vinte prej tij. Dervishi vuri veshin në tokë.
-Janë miliona milingona që po ndërtojnë strehën e tyre. Kjo gumëzhimë është thirrja e tyre për ndihmë. Me gjuhën e tyre, ato po na thonë: 'Ndihmonani! Ndihmonani! Po gërrmojmë, por kemi hasur në disa shkëmbinj të çuditshëm që na kanë penguar rrugën. Ndihmonani që t’i zhgroposim'. Dëshiron të ndalim e t’i ndihmojmë, apo të vazhdojmë rrugën pa vonesë?".
-Vëlla-, këmbënguli Dinari, -milingonat dhe gurët nuk na s’janë puna jonë. Kërkimi i mjeshtrit është i vetmi qëllim.
-Shumë mirë, vëlla,- tha dervishi, -e megjithatë thuhet se gjithçka është e lidhur. Ndoshta ka ndonjë lidhje mes këtij fakti e nesh.
Dinari nuk i dha rëndësi këtyre fjalëve që murmuriti plaku, e kësisoj të dy vazhduan rrugën. Kur dy udhëtarët ndaluan për të kaluar natën, Dinari pikasi se i kishte humbur thika.
-Do ta kem lënë pranë folesë së milingonave.- tha. Ditën që pasoi u kthyen tek ai vend. Mbërritën rrëzë malit, por nuk shquajtën asnjë gjurmë të thikës së Dinarit. Në vend të saj, panë disa njerëz të zhyer në baltë që po pushonin ndanë një grumbulli me monedha ari.
-Është një thesar i fshehur që sapo e zhgroposëm-, thanë ata. -Po kalonim këtu pranë, kur një dervish plak dhe shëndetlig na këshilloi me këto fjalë: 'Gërrmoni këtu, e do të gjeni atë që, për dikë është gur e për të tjerët ar'.
Dinari mallkoi fatin e tij.
-Sikur të ishim ndalur-, u qarravit ai, -ti dhe unë do të ishim bërë të pasur, o dervish!
Të tjerët vërejtën:
-Dervishi që po të shoqëron ty, o i huaj, i ngjan çuditërisht shumë atij që ne takuam mbrëmë.
-Dervishët i ngjajnë të gjithë njëri-tjetrit-, tha Fatihu.
Dinari e Fatihu vijuan rrugën e tyre, e disa ditë më vonë arritën në bregun e një lumi. Dervishi ndaloi, dhe të dy u ulën duke pritur trapaxhiun. Papritmas shquajtën një peshk që përhidhej herë mbas here mbi ujë, duke bërë ojna në drejtim të tyre.
-Ai peshk-, tha dervishi, -po na dërgon një kumt. Thotë: 'Kam gëlltitur një gur. Kapmëni dhe më jepni bar për të ngrënë, në mënyrë që ta nxjerr përjashta e të çlirohem prej tij. Udhëtarë, kini mëshirë, ju lutem!'.
Pikërisht në këtë çast u pa se po vinte trapi, e Dinari, i cili mezi po priste të vazhdonte rrugën, hipi përpara dervishit. Trapaxhiu u lumturua kur i dhanë një monedhë bakri –ishte gjithë ç’mund t’i jepnin- e asaj nate Fatihu e Dinari fjetën rehat në bregun tjetër, në shtëpinë e çajit që një shpirt i mëshirshëm e kishte ndërtuar për udhëtarët.
Në mëngjes, ndërsa po hurbnin çajin, ia behu një trapaxhi. Nata e kaluar kishte qenë nata më fatlume e tërë jetës së tij, u tha atyre; pelegrinët i kishin sjellë fat. Ai ia puthi duart dervishit të nderuar dhe kërkoi bekimin e tij.
-E meriton të gjithin, biri im-, tha Fatihu.
Trapaxhiu ishte bërë i pasur, dhe ja se ç’kishte ndodhur. Mbrëmjen e kaluar po kthehej në shtëpi si zakonisht, kur i kishte zënë syri dy burra në bregun tjetër, dhe kish vendosur, pavarësisht pamjes së tyre të varfër, të bënte një udhëtim më tepër për Barakën, bekimi i cili i jepej atij që ndihmon udhëtarët. Më vonë, teksa po merrej me ankorimin e trapit, kishte parë një peshk të hidhej në breg. Dukej se po përpiqej të gëlltiste një fill bari. Mbasi që trapaxhiu ia kishte futur fijen e barit në gojë, peshku kishte vjellë një gur dhe ishte hedhur sërish në ujë. Guri kishte qenë një diamant shumë i madh pa kurrfarë ceni, me një vezullim të pakrahasueshëm dhe me një vlerë të paçmueshme.
-Ti je një djall!-, i briti Dinari me tërbim dervishit. -Kishe dijeni për praninë e tre thesareve, falë fuqisë sate sekrete të perceptimit, e nuk më the asgjë në çastin e duhur! Kjo është sjellja e një shoku të vërtetë? Fatkeqësia ime ishte e mjaftueshme qysh më parë, por pa ty nuk do të kisha mësuar asgjë rreth mundësive të fshehura nëpër pemë, nëpër foletë e milingonave, nëpër peshq, e kushedi se ku tjetër akoma!
Sapo shqiptoi këto fjalë, ndjeu sikur një erë e fuqishme ia flaku shpirtin tutje. Në atë çast e mori vesh se e vërteta ishte saktësisht e kundërta e asaj që sapo kishte thënë.
Dervishi, emri i të cilit do të thotë Mbret Ngadhnjimtar, e preku lehtë në sup dhe i buzëqeshi:
-Tashti, vëlla, do të dish të mësosh nëpërmjet përvojës. Unë jam ai që është nën urdhërat e Mjeshtrit të Fshehtë.
Kur Dinari mori guxim ta çonte kryet, shquajti mësuesin e tij që po largohej me një grup të vogël udhëtarësh të cilët po diskutonin mbi rreziqet që i prisnin gjatë udhës. Sot, emri i Malik Dinarit figuron mes emrave të dervishëve më të mëdhenj, si shok dhe shembull, si Njeriu i Mbërritur.
Malik Dinar ka qenë një nga mjeshtrat e moçëm Klasikë. Mbreti Ngadhnjimtar i rrëfenjës është mishërimi i "funksioneve të epërme të mendjes", që Rumiu e quan "Shpirti Njerëzor", e të cilin njeriu duhet ta edukojë përpara se të veprojë në botën e ndriçuar. Autorësia e këtij versioni i mvishet Emir El-Arifin-it.

Ata që mbërrijnë qëllimin

Imami El-Ghazzali na sjell një episod nga jeta e Isa ibn Maryam (Isait, birit të Maries) i cili është ruajtur nga tradita.
Një ditë Isai pa një grup njerëzish me pamje të brengosur, ulur mbi një mur buzë rrugës.
-Cili është shkaku i brengosjes suaj?-, i pyeti ata.
-Është frika nga xhehnemi që na ka katandisur në këtë gjendje-, u përgjigjën ata.
Ai vazhdoi rrugën, e shumë shpejt takoi një tjetër grup njerëzish me pamje të pikëlluar, secili i tkurrur në trishtimin e vet.
-Cili është shkaku i pikëllimit tuaj?-, i pyeti ata.
-Është dëshira për parajsën ajo që na ka katandisur kështu-, u përgjigjën.
Ai vazhdoi rrugën, derisa kaloi pranë një grupi të tretë njerëzish që dukej se kishin vuajtur shumë, por që fytyrat u vezullonin nga hareja.
Isai i pyeti ata:
-Cila është arsyeja e gjendjes suaj?
Ata u përgjigjën:
-Fryma e së Vërtetës. Kemi parë Realitetin dhe kjo na ka bërë t’i harrojmë qëllimet që janë më pak të rëndësishme.
Atëherë Isai tha:
-Këta janë njerëzit që e arrijnë qëllimin. Në Ditën e Gjykimit, do jenë pikërisht këta që do të gjënden në praninë e Zotit.
Ata që besojnë se përparimi shpirtëror varet vetëm nga këmbëngulja në çështjet e shpërblimit dhe të ndëshkimit, kanë mbetur shpeshherë të befasuar nga kjo traditë sufi që lidhet me Jezuin. Për Sufijtë, një ngulmim i tepruar mbi idenë e fitimit a të humbjes, mund të jetë përfituese vetëm për disa e, gjithsesi, përfaqëson vetëm një pamje të përvojave dhe arritshmërisë së njeriut.

Dyqani i llambave

Në një natë pa hënë, dy njerëz takohen në një rrugë të shkretë.
-Jam në kërkim të një dyqani që duhet të gjendet këndej rrotull e që quhet 'Dyqani i llambave'-, tha i pari.
-Unë banoj këtu afër e mund të ta tregoj rrugën-, tha i dyti.
-Më duhet ta gjej vetë. Më janë dhënë të gjitha shenjat e nevojshme dhe i kam shqyrtuar-, tha i pari.
-Po atëherë përse fole me mua?
-Sa për të thënë diçka.
-Pra, ajo që kërkon është pak shoqëri dhe jo të dhëna!
-Them se po.
-Por, tashti që ke mbërritur deri këtu, për ty do të ishte më e thjeshtë të ndiqje të dhënat e sakta të një njeriu që banon në këtë vend, mbi të gjitha sepse rruga këndej e mbrapa bëhet gjithnjë e më e vështirë.
-Kam besim në atë që më është thënë e që më ka mundësuar të arrij deri këtu. Nuk jam i sigurtë nëse mund t’i besoj diçkaje apo dikujt tjetër.
-Kështu, meqë ke besuar tek dikush i cili të ka dhënë orientime në fillim, nuk të është mësuar kurrfarë mënyrë për të ditur se tek kush duhet të besosh.
-Është tamam kështu.
-Ke ndonjë qëllim tjetër?
-Jo, vetëm të gjej 'Dyqanin e llambave'.
-A mund të të pyes, përse je venë në kërkim të një dyqani llambash?
-Sepse e di, nga burime të sigurta, se aty mund të gjenden mjete që të japin mundësinë të lexosh në terr.
-Është e saktë. Por nevojitet një kusht paraprak dhe një e dhënë e domosdoshme. Pyes veten nëse ke menduar sadopak rreth kësaj.
-Çfarë kushti? Çfarë informacioni?
-Kushti që, të mund të lexosh me llambë, dhe të dish të lexosh.
-Nuk mund ta provosh!
-Jo, sigurisht, në një natë të errët si kjo.
-E cila është 'e dhëna'?".
-Ja: 'Dyqani i llambave' është ende aty ku ka qenë gjithmonë, por llambat janë transferuar diku tjetër.
-Nuk di se çfarë është 'llamba', por më duket e natyrshme që 'Dyqani i llambave' të jetë vendi i duhur për të gjetur një objekt të tillë. Në fund të fundit, është pikërisht kjo arsyeja që ai vend quhet 'Dyqani i llambave'!
-'Dyqani i llambave mund të të ofrojë llamba', ashtu si 'një vend në të cilin dikur mund të gjeje llamba, por që tashti nuk ka më'.
-Nuk mund ta provosh!
-Shumë njerëz mund të të merrnin për idiot.
-Por ka shumë njerëz që do mund të thonin se ti je një idiot, edhe pse ndoshta nuk je. Por, me gjasë, ke ndonjë qëllim të dytë, si përshembull të më dërgosh të blej llamba në një dyqan tjetër, që drejtohet nga ndonjë prej miqve të tu. Ose ndoshta, në fund të fundit, nuk do që unë të mund të kem një llambë.
-Unë jam më i keq sesa kujton ti. Në vend që të jap shpresa për 'Dyqane llambash', e të lë duke hamendësuar se do ta gjesh përgjigjen e problemeve tua, do të përpiqesha mbi të gjitha të dija nëse ti di të lexosh apo jo. Do përpiqesha të zbuloja nëse gjëndesh pranë ndonjë dyqani të tillë, ose nëse ekziston mundësia të shtish në dorë një llambë përmes ndonjë mënyre tjetër.
Dy njerëzit u panë në sy për një çast, me trishtim. Mandej secili ndoqi rrugën e tij.
Shehu Pir Shattari, autor i kësaj rrëfenje, vdiq në Indi në vitin 1632. Varri i tij gjendet në Meerut. Thuhet se zotëronte fuqinë për të realizuar lidhje telepatike me mjeshtrat 'e kaluar, të pranishëm e të ardhshëm' e t’u jepte mjetin për të projektuar mesazhin e tyre përmes rrëfenjave të bazuara mbi jetën e përditshme, për të cilat ai ishte mjeshtër.

Shandani prej hekuri

Na ishte një herë një vejushë e varfër e cila, një ditë, nga dritarja e shtëpisë së saj, pa një dervish të përvuajtur që po ecte në rrugë. Dukej i lodhur, në zgrip të fuqive të veta e me loshnikun me arna krejtësisht të pluhurosur. Dukej qartë se kishte nevojë për ndihmë.
Prapa doli në rrugë dhe i tha:
-Dervish fisnik, e di që ti je një nga të zgjedhurit, por sigurisht ka çaste kur edhe një njeri i parëndësishëm si unë, mund të jetë e vyeshme për 'kërkimtarët'. Eja e pusho tek unë, sepse, a nuk është thënë se 'Kushdo që ndihmon miqtë, do të ndihmohet, e kushdo që pengon synimet e tyre, do të shohë t’i pengohen edhe synimet e veta, gjith’ pa e ditur kurrë as kur e as si?
-Të falenderoj, o grua e mirë-, tha dervishi, duke hyrë në shtëpizën e saj, ku brënda pak ditëve e mori veten plotësisht.
Tashti, gruaja kishte një djalë me emrin Abdullah, të cilit i qenë dhënë mjaft pak mundësi për të bërë përpara në jetë: ai kishte kaluar pjesën më të madhe të ekzistencës së tij duke prerë dru, për t’i shitur mandej në tregun e fshatit. Duke mos mundur ta zgjeronte fushën e përvojave të tij, nuk ishte në gjendje të ndihmonte as veten e as të ëmën.
-Biri im-, tha dervishi, -unë jam një njeri i dijes, sadoqë mund të dukem i humbur. Eja me mua; bëhu shoku im e do të ndajmë me njëri tjetri voli të mëdha, gjithnjë nëse nëna jote është dakord.
Nëna ishte shumë e lumtur të lejonte që biri i saj të udhëtonte në shoqërinë e një të urti, e kështu të dy ata u nisën për udhë.
Mbasi kishin përshkuar shumë vënde dhe qenë përballur me shumë vështirësi, dervishi tha:
-Abdullah, ja dhe fundi i udhëtimit tonë. Tashti do të bëj disa rite. Nëse do të pranohen në mënyrë të volitshme, toka do hapet e do të na zbulojë atë që u lejohet ta shohin vetëm pak njerëzve: një thesar të fshehur në këto vënde shumë vite më parë. Ke frikë?
Abdullahu miratoi dhe u betua se do të mbetej sypatrembur para gjithçkaje që mund të ndodhte.
Atëherë dervishi kreu ca lëvizje të çuditshme dhe lëshoi shumë tinguj; Abdullahu u bashkua me të dhe toka u hap.
-Më dëgjo mirë, Abdullah-, tha atëherë dervishi, -Më kushto tërë vëmendjen tënde. Do zbresësh në shpellën që sapo u hap nën këmbët tona. Detyra jote është të marrësh një shandan prej hekuri. Përpara se ta gjesh atë shandan, do të qëllojë të shohësh thesare që rrallëherë u janë lejuar njerëzve. Mos u jep rëndësi, sepse qëllimi i vetëm i kërkimit tënd është shandani i hekurt. Me ta gjetur, sille këtu.
Abdullahu zbriti në shpellën e thesarit, dhe në të vërtetë gjeti shumë gurë të çmuar xixëllues, plot enë të arta, shumë thesare të mahnitshme, të cilat nuk mund të përshkruheshin me fjalë. Duke harruar porositë e dervishit, Abdullahu i mbushi krahët me plaçkën përrallore.
Më në fund, e shquajti edhe shandanin. Mendoi se fundja duhej t’ia çonte dervishit e që, prapëseprapë, mund të fshihte ar me bollëk në mëngët e tij të gjera. Mori shandanin, u ngjit përmes shkallës që e nxori në sipërfaqe, po kur doli në dritë të diellit, vuri re se ndodhej pranë shtëpizës së nënës. Sa për dervishin, ai ishte zhdukur.
Sapo Abdullai u bë gati t’ia tregonte thesaret së ëmës, ato u dukën sikur po shkriheshin, derisa u zhbënë fare. Ai që mbeti ishte vetëm shandani. Abdullahu e vështroi me vëmendje: kishte dymbëdhjetë krahë. Ndezi një qiri, e në çast iu bë se po shihte një hije që ngjante me atë të një dervishi. Hija fluturoi për një çast, vendosi një monedhë në dysheme, e u zhduk. Atëherë Abdullahu i ndezi të dymbëdhjetë qirinjtë. Dymbëdhjetë dervishë u mishëruan saora, vallëzuan për një orë e, para se të zhdukeshin, i hodhën dymbëdhjetë monedha.
Kur e morën veten nga çmeritja, Abdullahu dhe nëna e tij e kuptuan se do mund të rronin në mirëqënie falë shandanit, duke zbuluar se mund të siguronin çdo ditë, përmes valles së dervishëve, dymbëdhjetë monedha argjendi.
Gjithsesi, nuk kaloi shumë kohë, e Abdullahu rifilloi të ëndërronte pasuritë e pallogaritshme që kishte parë në shpellën e nëndheshme e, kështu, vendosi të shihte nëse do mund t’i jepej një tjetër mundësi për të gjetur një pasuri vetëm për veten e tij.
Ai kërkoi e kërkoi përsëri, por nuk arriti të gjente hyrjen e shpellës. Tashmë dëshira për të qenë i pasur i qe shndërruar në një makth që nuk i shqitej më. Kështu, nisi të endej nëpër botë, derisa një ditë arriti kundruall një pallati ku jetonte dervishi i varfër, të cilin e ëma e kishte veguar kohë më parë të kalonte pranë shtëpisë së tyre duke iu marrë këmbët.
Meqë kishte muaj e muaj që kërkonte, Abdullahu u ndje i lumtur kur e çuan përballë dervishit, i cili rrinte i veshur me petka mbretërore, i rrethuar nga një varg nxënësish.
-Oh, ti i ngratë!-, i tha dervishi, -tashti të tregoj unë se ç’është në gjendje të bëjë me të vërtetë ky shandan.
Mori një shkop dhe e goditi shandanin: çdo krah i tij u shndërrua në një thesar më të madh se ai që djali kishte parë në shpellë. Dervishi e hoqi mënjanë arin, argjendin e gurët e çmuar, me qëllim që t’ua shpërndante njerëzve që e meritonin, dhe ja ku u shfaq sërish shandani, i gatshëm për të shërbyer përsëri.
Dervishi u kthye nga djali dhe i tha:
-Meqenëse nuk je i besueshëm për t’i bërë gjërat në mënyrë e duhur, e meqë e ke tradhëtuar besimin që kisha në ty, duhet të largohesh prej meje. Gjithsesi, ngaqë ma solle shandanin, mund të marrësh me vete një gamile të ngarkuar me ar.
Abdullahu e kaloi natën në pallat, e në agim arriti ta fshihte shandanin në shalën e gamiles. Me të arritur në shtëpi, ndezi qirinjtë dhe e goditi shandanin me shkop. Megjithatë, ai nuk e kishte mësuar mënyrën magjike: në vend që ta mbante shkopin me të djathtën, ai e mbajti me të majtën. Dymbëdhjetë dervishët u shfaqën çilembyll sytë, morën arin dhe gurët e çmuar, shiluan gamilen, rrëmbyen shandanin dhe u zhdukën.
Tashmë gjendja e Abdullahut ishte më keq se përpara, sepse ruante kujtimet e paaftësisë së tij, mosmirënjohjes, vjedhjes dhe faktit se e kish patur në dorë pasurinë. Por kurrë nuk iu dha një tjetër mundësi, dhe mendja e tij nuk qe asnjëherë krejtësisht e qetë.
Në një shkollë sufi, ky rrëfim është konceptuar si 'ushtrim zhvillimi', dhe u drejtohet atyre nxënësve që konsiderohen tepër prozaikë. Na flet në mënyrë të fshehtë edhe për disa ushtrime dervishore dhe ilustron se, disa që përdorin teknika mistike pa i pasë kapërcyer disa prirje vetiake, mund të dëmtojnë vetveten ose të punojnë kotësisht.

Qeni dhe gomari

Një burrë që kishte gjetur mënyrën për të kuptuar domethënien e tingujve që lëshojnë kafshët, një ditë po ecte nëpër rrugët e qytetit.
Vuri re një gomar që sapo kish reshtur së garrituri e, pranë tij, një qen që po lehte me tërbim. Duke u afruar, burri e kapi fluturimthi kuptimin e bisedës së tyre.
-Sa më besdisin tërë këto llafe mbi barin e mbi luadhet, kur në të vërtetë do të doja të dëgjoja të flitej për lepuj dhe kocka!-, ankohej qeni.
Burri nuk mundi të përmbahej:
-E megjithatë-, vërejti ai, -ekziston një lidhje mes këtyre dy gjërave: funksioni i barit është i barabitshëm me atë të mishit.
Të dyja kafshët u bashkuan në një mendje kundër tij. Teksa qeni lehte egërsisht për të mbuluar fjalët e tij, gomari, me një shqelm të fortë të lëshuar me këmbët e mbrapme, e shtriu përtokë, pa ndjenja.
Mandej rifilluan bisedën e tyre.
Kjo rrëfenjë, që na kujton një kallëzim të Rumit, është një përrallë e shkëputur nga përmbledhja e famshme e Majnun Kalandar. Majnuni u end për dyzet vite, në shekullin XIII, duke treguar rrëfenja- mësim mbi sheshet e tregjeve. Majnuni, që ishte njeri i thellë, disa e konsideronin të çmendur. Vetë emri i tij, Majnun, do të thotë i çmendur.

Qeni, bastuni dhe Sufiu

Një njeri i veshur si Sufi, po kalonte një ditë në rrugë kur, me t’u ndodhur pranë një qeni, e goditi pamëshirshëm me bastunin e tij. Duke kuisur nga dhimbja, qeni rendi drejt e tek urtaku i madh Abu-Said.
U lëshua në këmbët e tij e, duke i treguar putrën e vet të plagosur, kërkoi drejtësi për trajtimin mizor që Sufiu i kishte bërë. Urtaku i ballafaqoi me njëri-tjetrin.
-Sa mëndjelehtë!-, i tha Sufiut. -Si vallë ke mundur ta trajtosh kësisoj një kafshë të gjorë? Shiko ç’i ke bërë!
-Nuk është faji im-, u mbrojt Sufiu, -i tërë faji është i qenit. Nuk e kam goditur për për tekë, por sepse më bëri pis loshnikun tim.
Qeni, gjithsesi, këmbëngulte në padinë e vet. Atëherë urtaku i pakrahasueshëm iu drejtua qenit:
-Në pritje të gjykimit të fundëm, lejomë të gjykoj unë për dhimbjen tënde.
Qeni u përgjigj:
-Oh, urtak i madh! Duke parë një njeri të veshur me petka sufi, mendova se, natyrisht, nuk do mund të më bënte kurrfarë të keqeje. Nëse do të ishte i veshur me petka të zakonshme, sigurisht që do t’i sha shmangur. Gabimi im i vërtetë është se besova në pamjen e jashtme të një njeriu të së vërtetës. Nëse doni që ai të ndëshkohet, hiqjani petkun e të zgjedhurve, privojeni nga loshniku i të drejtëve...".
Ai qen kishte një farë rangu në Udhë. Është gabim të mendosh se çdo njeri duhet të jetë, domosdoshmërisht më i mirë se një qen.
Kjo rrëfenjë është më e njohur në versionin e Rumiut ‘Elefanti në shtëpinë e errët’, që gjendet në Mathnawi. Mësuesi i Rumiut, Hakim Sanai, na e risjell këtë version më të moçëm në librin e tij të parë klasik sufi, ‘Kopështi i rrethuar i së vërtetës’. Rrëfenjat e tij shtjellojnë të njejtën temë, që mjeshtrat sufi e trajtojnë në mënyrë tradicionale prej shekujsh.

Kalorësi dhe gjarpëri

Ekziston një proverb që thotë: "Kundërshtimi i njeriut të ditur është më i pëlqyeshëm se miratimi i një budallai".
Unë, Selim Abdali, dëshmoj se kjo është e vërtetë sa në sferat e epërme, po aq edhe në nivelet më të ulëta të ekzistencës. Kjo e vërtetë është nxjerrë në pah nga tradita e të urtëve, që na kanë përcjellë rrëfenjën e kalorësit dhe të gjarpërit.
Një kalorës shquajti që prej kalit të tij, një gjarpër helmues i cili ishte duke hyrë në në gojën e një burri që po flinte, dhe e kuptoi se, nëse burri do të vazhdonte të flinte, helmi do ta kishte vrarë me siguri.
Kësisoj zuri ta fshikullonte burrin që po flinte, derisa e zgjoi. Meqenëse s’kishte kohë për të humbur, e tërhoqi osh me forcë nën një pemë, rrëzë së cilës kishte mollë të kalbura; e detyroi të hante prej tyre, mandej i dha të pinte me zor hurtha të tërë nga ujët e burimit.
Teksa përpiqej vazhdimisht të çlirohej, burri i vikaste kalorësit:
-Çfarë të kam bërë, o armik i njerëzisë, që po më trajton kështu?
Në buzëmbrëmje, më në fund, njeriu, i kapitur, u plandos përtokë dhe volli mollat, ujin e bashkë me to edhe gjarpërin Kur pa se çfarë doli nga trupi i tij, burri e kuptoi se ç’kishte ndodhur dhe i kërkoi të falur kalorësit.
Ky është kushti ynë. Kur ta lexoni këtë, mos e ngatërroni historinë me alegorinë, dhe as alegorinë me historinë. Ata që e kanë marrë dijen, kanë në këmbim përgjegjësi. Ata që nuk e kanë marrë, nuk kanë përgjegjësi, pavarësisht nga ajo që mendojnë.
Njeriu që iu shpëtua jeta, i tha kalorësit:
-Nëse do të më kishe thënë qysh përpara, do ta kisha pranuar me përkushtim trajtimin që më bëre.
-Nëse do të të kisha paralajmëruar-, u përgjigj kalorësi, -nuk do të më kishe besuar, mund të kishe mbetur i paralizuar nga frika, mund të kishe ikur, ose, kushedi, do kishe fjetur sërish në përpjekje për t’u harruar. E nuk do të priste më koha.
Duke i rënë me mamuze kalit, kalorësi misterioz u largua me galop.
Selim Abdali (1700-1765) tërhoqi mbi Sufijtë shpifje thuajse të papara nga intelektualët, për shkak të pohimit se, një mjeshtër sufi e di çfarë nuk shkon tek një njeri, e që mund të jetë i detyruar të veprojë me nxitim- e në mënyrë paradoksale- për të shpëtuar dikë, duke mbetur i pambrojtur përballë zemërimit të atyre që nuk e dinë qëllimin e tij.
Abdali citon këtë rrëfenjë të Rumit. Ende sot, me gjasë ekzistojnë pak njerëz të gatshëm për ta ditur të vërtetën e pohimeve që përmban kjo rrëfenjë.

Njeriu që zemërohej shpejt

Një njeri që zemërohej shpejt e kuptoi, mbas shumë vitesh, se deri në çfarë pike ia kishte bërë jetën të vështirë kjo prirje e tij.
Një ditë dëgjoi të flitej për një dervish me dije të gjerë, tek i cili u drejtua për të marrë këshilla.
-Shko tek udhëkryqi që do ta tregoj unë-, tha dervishi. -do të shohësh një pemë të tharë: ulu nën pemë dhe ofroji ujë të gjithë atyre që do kalojnë aty.
Njeriu bëri siç i tha dervishi. Kaluan shumë ditë, dhe ai fitoi namin e një asketi që i ishte nënshtruar një disipline të vërtetë mëshire dhe vetëkontrolli, nën prijën e një njeriu të vërtetë të dijes.
Një ditë, një kalimtar që po nxitonte, ktheu kryet nga ana tjetër kur iu ofrua ujë, dhe vazhdoi rrugën e tij. Njeriu që zemërohej shpejt i briti disa herë:
-Eja, përgjigju përshëndetjes sime! Merr pak nga ky ujë që u jap tërë kalimtarëve!
Por nuk mori përgjigje.
I tronditur nga kjo mënyrë sjelljeje, njeriu ynë e harroi krejtësisht disiplinën e tij. Mbërtheu pushkën, që ishte e varur në pemën e tharë, mori shenjë dhe tërhoqi këmbëzën: tjetri ra lëmuç i vdekur.
Pikërisht në çastin kur plumbi përshkoi trupin e kalimtarit, disa lule çelën hareshëm mbi pemën e tharë, si për mrekulli. Ai që sapo ishte vrarë ishte një vrasës që po rendte të kryente krimin më të keq ndër të gjitha krimet e jetës së tij prej vrasësi. Ka dy lloj këshilltarësh. Të parët thonë se duhet vepruar mbi bazën e disa parimeve të paracaktuara për t’u ndjekur mekanikisht. Të dytët janë njerëz të dijes. Ata që takojnë njeriun e dijes i kërkojnë këshilla morale dhe e marrin për moralist. Por ai është në shërbim të së vërtetës e jo të dëshirave.
* * *
Thuhet se mjeshtri dervish i kësaj rrëfenje është Najmudin Kubra, një nga shenjtët më të mëdhenj sufi. Themeloi urdhërin e Kubravëve ('Vëllezërit e Mëdhenj') që i ngjan shumë urdhërit të themeluar më vonë prej Shën Françeskut. Ashtu si shenjti i Assisi-t, Najmudin kishte namin e të ushtruarit të një fuqie të çuditshme mbi kafshët. Najmudin është një nga mijëra njerëzit që qenë masakruar gjatë shkatërrimit të qytetit Khwarizm, në Azinë Qendrore, më 1221. Thuhet se Xhinghis Khan, që e njihte namin e tij, do t’ia kishte falur jetën nëse ai do të qe dorëzuar. Por Najmudin Kubra u bashkua me mbrojtësit e qytetit dhe më pas qe identifikuar si një nga viktimat. Duke e pasë parashikuar katastrofën me kohë, Najmudin i kishte çuar tërë nxënësit e tij jashtë qytetit, në një vend të sigurtë, përpara se t’ia behnin hordhitë mongole.

Qëlloni këtu

Dhun-Nun egjiptiani ilustroi me një parabolë mënyrën përmes së cilës shkëpuste dijen e mbyllur nëpër hieroglife.
Ishte një statujë, me origjinë të panjohur, e clia në gishtin tregues që e mbante të drejtuar kishte të shkruara këto fjalë: "Qëlloni këtu e do të gjeni një thesar".
Për breza e breza të tërë njerëzit kishin goditur në pikën ku gjendej mbishkrimi, por statuja ishte prej guri të fortë dhe goditjet e gërricnin vetëm në sipërfaqe, teksa kuptimi i mbishkrimit vijonte të mbetej enigmë.
Një ditë, tamam në mesditë, Dhun-Nun, i përhumbur në kundrimin e statujës, vuri re se hija e gishtit të ndehur, hije që kish kaluar pa rënë në sy për shekuj të tërë, sajonte një vijë në dyshemenë poshtë.
Mbasi e shënjoi pikën e saktë, siguroi veglat e nevojshme e, duke përdorur një levë arriti ta ngrente pllakën e dyshemesë. U hap një boshllëk që mundësonte hyrjen në një mjedis të nëndheshëm që përmbante objekte të çuditshme për punime të holla; duke i vëzhguar, arriti të kuptonte shkencën e përdorur për realizimin e tyre- shkencë e humbur prej shumë kohësh- dhe të vihej në zotërim të atyre thesareve e edhe të tjerave më zakonshme, që gjendeshin në atë guvë.
Thuhet se kjo rrëfenjë është transmetuar nga kalifi Abu-Bakr, vdekur më 634. Papa Silvestri na tregon një rrëfenjë shumë të ngjashme. Ai solli nga Sevilja, në shek. X, shkencat arabe, përfshi edhe matematikën.

Si qe fituar dija

Na ishte njëherë një njeri, të cilit i ra ndërmend nevoja që kishte për dijen. U vu në kërkim të saj dhe mori rrugën që e çonte në banesën e një njeriu të ditur.
Kur arriti, i tha:
-Sufi, ti që je njeri i urtë! Më dhuro një pjesë të dijes sate, me qëllim që ajo të më japë fryte e të bëhem njeri me vlerë, sepse kështu siç jam ndjehem hiçgjësend.
-Mund të ta jap dijen në këmbim të diçkaje për të cilën unë vetë kam nevojë. Më sill një qilim të vogël, sepse më duhet t’ia jap një njeriu që do të jetë mandej në gjendje ta vazhdojë punën tonë të shenjtë.
Burri u u nis e, mbas pak, pa dyqanin e një tregtari qilimash:
-Më jep një qilim të vogël-, i tha, -sepse duhet t’ia jap një Sufiu, i cili do më japë dijen. Ai ka nevojë për qilimin, sepse duhet t’ia japë dikujt, i cili do jetë mandej në gjendje të vazhdojë punën tonë të shenjtë.
Tregtari iu përgjigj:
-Ti po më përshkruan stadin në të cilin gjëndesh dhe punën e Sufiut, e po ashtu nevojat e atij që duhet të përdorë qilimin. Po unë, ç’fitoj në tërë këtë? Kam nevojë për fill që të mund të thur qilimat! Më sill pak fill e do të të ndihmoj.
Burri u nis përsëri në kërkim të ndokujt që do mund t’i siguronte fillin. Kur arriti në kasollen ku jetonte një grua fillpunuese, i tha:
-Fillpunuese, më jep pak fill. Kam nevojë sepse më duhet t’ia jap prodhuesit të qilimave, i cili do më japë një qilim që do t’ia çoj një Sufiu, e i cili nga ana e tij do t’ia japë një njeriu që do vazhdojë punën tonë të shenjtë. Në këmbim unë do marr dijen, synimin e ëndrrave të mia.
Gruaja u përgjigj menjëherë:
-Ti ke nevojë për fill, po unë? Lermë rehat me tërë këto llafe mbi veten, mbi Sufiun tënd, mbi tregtarin e qilimave dhe njeriun që i duhet dhënë qilimi. Po unë, ç’fitoj në tërë këtë histori? Kam nevojë për lëkurë dhije që të mund të end fillin.
Burri u largua; duke ecur rrugës takoi një bari, të cilit ia shprehu nevojat e tij.
-Po unë, ç’fitoj në tërë këtë histori?-, iu përgjigj dhiari. -Ti ke nevojë për lëkurë dhije që të mund të blesh dijen; unë kam nevojë për dhi, që të mund të të jap lëkurën. Sillmë një dhi e do të të ndihmoj.
Burri atëherë u vu në kërkim të një tregtari dhish. Kur e takoi, ia shprehu vështirësitë e tij. Tjetri i briti:
-Ku marr vesh unë nga dija, filli apo qilimat? Gjithë ç’di unë është se, me sa shoh, secili shqetësohet vetëm për nevojat e tij vetiake. Bisedojmë më mirë për nevojat e mia! Nëse mund t’i plotësosh, atëherë mund të flasim për dhi e ti do mund të mendosh me kënaqësi për dijen.
-E cilat janë nevojat e tua?
-Kam nevojë për një rrethojë, që të mund t’i mbaj natën brënda dhitë e mia, në mënyrë që të mos më enden vërdallë e të më humbasin nëpër fushë. Ma gjej një, e shohim mandej nëse mund të të jap një dhi apo dy.
Burri u nis pra në kërkim të një rrethoje. Përfundoi në dyqanin e një marangozi, që i tha:
-Po, mund ta ndërtoj një rrethojë për njeriun që ka nevojë. Sa për të tjerat, as mos m’i thuaj fare hollësitë: qilimat, dijen e gjëra të tilla të këtij lloji, nuk më interesojnë hiç! Por kam një dëshirë, dhe është në interesin tënd të më ndihmosh që ta realizoj, përndryshe, nuk gjej arsye të të ndihmoj për rrethojën tënde!
-E cila është kjo dëshirë?
-Dëshiroj të martohem, por mesa shoh, askush nuk ka dëshirë të martohet me mua. Shih se mos më gjen ndonjë nuse, e paskëtaj flasim për problemet e tua.
Burri u nis, pra, e mbas kërkimesh të lodhshme gjeti një grua që i tha:
-Po, njoh një vajzë që nuk ka tjetër dëshirë përveçse të martohet pikërisht me një marangoz si ai që më përshkrove ti. Në të vërtetë, ajo ka menduar për atë tërë jetën e saj. Është vërtetë një mrekulli që ky njeri ekziston e që ajo do mund të dëgjojë t’i flitet për të prej meje e prej teje. Po unë, çfarë fitoj në tërë këtë? Çdokush dëshiron atë që dëshiron, e njerëzit duket se kanë nevojë për dofarë gjërash, ose dëshirojnë dolloj objektesh, ose përfytyrojnë të kenë nevojë për ndihmë e edhe e kërkojnë me të vërtetë, por askush nuk ka thënë asnjë fjalë mbi nevojat e mia.
-E cilat janë nevojat e tua?-, pyeti burri.
-Dua vetëm një gjë të vetme, që e kam dëshiruar për tërë
jetën. Ndihmomë që ta kem, e do të të jap gjithë çfarë kam. Gjëja që dëshiroj, duke qenë se kam arritur t’i kem gjitha të tjerat, është… dija.
-Por dijen nuk mund ta mbërrish pa patur një qilim!-, kundërshtoi burri.
-Nuk e di çfarë është dija, por sigurisht që nuk është qilim.
-Jo-, këmbënguli burri, që e kuptonte se duhej të tregohej i durueshëm, -por kemi një vajzë të re për marangozin, e mund të sigurojmë një rrethojë për dhitë; me rrethojën mund të kemi lëkurën e dhive; me lëkurën e dhisë mund të kemi fillin, nëpërmjet fillit qilimin, e me qilimin mund të përfitojmë dijen.
-Më duket një grumbull fjalësh pa kuptim. Përsa më takon mua, nuk do t’i shkaktoj vetes kaq mundime!
E, pavarësisht përgjërimeve të tij, gruaja e dëboi.
Të gjitha këto vështirësi, dhe pështjellimi që ato i shkaktuan, fillimisht e bënë pothuajse të dëshpërohej për gjininë njerëzore. Pyeste veten nëse vallë do të ishte i aftë ta përdorte dijen kur do të mund ta merrte, e mandej pyeste veten se përse tërë ata njerëz mendonin vetëm për interesat e tyre. Por, dalëngadalë, nisi të mendonte vetëm për qilimin.
Një ditë, teksa endej pa kurrfarë qëllimi nëpër rrugët e një fshati, duke folur me vete, një tregtar e dëgjoi dhe u afrua që ta kapte më mirë kuptimin e fjalëve të tij.
"Kam nevojë për një qilim", thoshte, "për t’ia dhënë një njeriu, me qëllim që ai të mund ta vazhdojë punën tonë të shenjtë".
Tregtari e pa menjëherë që kishte diçka të veçantë në atë endacak, dhe iu drejtua duke i thënë:
-Dervish endacak, unë nuk kuptoj asgjë nga litanitë e tua, por ndjej respekt të thellë për njerëzit si ti, që janë thelluar në Udhën e së Vërtetës. Të lutem, ndihmomë nëse do, sepse njerëzit e udhës sufi kanë një detyrë të veçantë në shoqëri.
Endacaku çoi vështrimin, e duke lexuar vuajtje në fytyrën e tregtarit, i tha:
-Vuaj dhe kam vuajtur. Është e dukshme që ti ke probleme, por unë nuk kam asgjë; nuk jam në gjendje të siguroj as pak fill kur kam nevojë. Por, kërkomë ç’të duash e do të bëj ç’është e mundur për të të ndihmuar.
-Dije, njeri fatlum-, iu përgjigj tregtari, -që kam një vajzë dëshiri me bukuri të rrallë. Është pushtuar nga një formë pikëllimi. Eja e takoje; ndoshta ti je i aftë ta shërosh.
Vuajtja e atij njeriu ishte aq e mprehtë dhe shpresa e tij aq e fortë, sa endacaku shkoi mbas tij deri tek shtrati i së bijës.
Me ta parë, vajza e re i tha:
-Nuk di kush je, por ndjej që ti mund të më ndihmosh. Gjithsesi, e kush tjetër do mund ta bënte? Jam e dashuruar mbas një marangozi-, dhe i përmendi emrin e njeriut, të cilit udhëtari i kishte kërkuar të ndërtonte rrethojën për dhitë.
-Bija jote dëshiron të martohet me një marangoz që unë e njoh mirë e që është njeri shumë i nderuar-, i tha tregtarit, i cili ishte në kulm të gëzimit, sepse mori vesh se shkaku i gjendjes së saj ishin fjalët që tha e bija në lidhje me marangozin, e jo sëmundja. Në të vërtetë, ai kishe menduar se e bija ishte e çmendur.
Udhëtari u kthye tek marangozi, i cili ndërtoi rrethojën për dhitë. Tregtari i dhive i dhuroi një nga delet e tij më të bukura; ai ia dërgoi bariut, që i dha lëkurë dhish, të cilat ai ia çoi fillpunueses, e kjo i dha fillin që ai kërkonte. Mandej ai e çoi tek endësi i qilimave, i cili i dhuroi një qilim të vogël.
Këtë qilim ai ia dërgoi sufiut. Kur hyri tek i urti, ky i tha:
-Tashti mund të ta jap dijen, sepse nuk do kishe mundur të ma sillje këtë qilim, nëse do kishe punuar për veten në vend që të punoje për të.
'Përmasa e fshehtë' në jetë, njohja e të cilës e lejon mjeshtrin sufi ta nxisë nxënësin e tij që të zhvillohet pavarësisht dëshirave të tij,- nganjëherë, përkundrazi, duke i shfrytëzuar- del bukur në pah tek kjo rrëfenjë.
Rrëfenja është shkëputur nga tradita gojore e dervishëve të Badakhshan. Nën formën e kësaj përralle, vjen nga Khwaja Muhammed Baba Samasi, Mjeshtri i Madh i Urdhërit të Mjeshtrave.

Njeriu që kishte vetëdijen e vdekjes

Na ishte njëherë një dervish që hipi në një anije për t’u hedhur në bregun tjetër. Kur udhëtarët hipën në kuvertë dhe e vunë re, ashtu siç ndodh zakonisht në këto raste shkuan tek ai njëri pas tjetrit për t’i kërkuar këshilla. Dervishi u mjaftua t’i thoshte secilit të njejten këshillë; të jepte përshtypjen se po përsëriste një nga ato formulat, mbi të cilat dervishët përqëndrojnë nganjëherë vëmendjen e tyre.
Formula ishte: "Përpiquni të jeni të vetëdijshëm për vdekjen, përsa kohë nuk e dini se ç’është vdekja ".
Të pakët qenë udhëtarët që u ndjenë veçanërisht të tërhequr prej kësaj këshille.
Pak kohë më vonë shpërtheu një shtërngatë e tmerrshme. Detarët dhe udhëtarët ranë në gjunjë duke iu përgjëruar Zotit që ta shpëtonte anijen. Kalonin herë në britma llahtari, duke u ndjerë të humbur, e herë në shpresën frenetike që ndokush do të vinte për t’i ndihmuar. Vetëm dervishi rrinte i qetë dhe i menduar dhe nuk reagonte aspak ndaj katrahurës dhe skenave të frikës që zhvilloheshin përreth tij.
Më në fund shtërngata u fashit, deti dhe qielli u paqtuan dhe udhëtarët u kujtuan se dervishi ishte i vetmi që kishte ndejtur i qetë gjatë shtërngatës.
Njëri nga ata e pyeti:
-A nuk të ra në sy se gjatë asaj shtërngate të tmerrshme, të gjithë ne ishim një hap larg vdekjes?
-Ah, po! Sigurisht-, u përgjigj dervishi. -E dija se në det ndodh përherë kështu! Por ama e dija edhe se- e shpesh kam menduar rreth kësaj kur isha në tokë- në rrjedhën e zakonshme të ngjarjeve jemi akoma më pranë vdekjes.
Kjo histori është e Bajazid Bistamiut. Bajazidi ishte një nga sufijtë më të mëdhenj të kohëve të moçme, i cili pati vdekur aty nga fundi i shekullit IX. Gjyshi i tij ishte zarathustrian; pati studiuar në një shkollë ezoterike në Indi. Meqë mjeshtri i tij, Abu-Alì i Sindit, nuk i njihte në mënyrë të përkryer ritet e Islamit, disa specialistë kanë dalë në përfundimin se Abu-Alì ishte indian e që, në të vërtetë, Bajazidi paskej studiuar metodat e mistikëve indianë. Asnjë autoritet i vetëdijshëm Sufi nuk bie dakord me këtë pikëpamje. Mes ndjekësve të Bajazid Bistamiut janë antarët e Urdhërit Bistami.

Tregtari dhe dervishi i krishterë

Një tregtar i gjorë nga Tabrizi, që e kishte zënë halli, u nis për në Konjë, që të takonte njeriun më të urtë të qytetit. Mbasi u kishte kërkuar këshilla prijësve të religjionit, juristëve e edhe shumë të tjerëve, ai dëgjoi të flitej për Rumiun, dhe kërkoi ta shoqëronin për tek ai.
Me vete kishte marrë pesëdhjetë monedha ari. Kur e pa Mevlanën në sallën e dëgjimit, u trand nga emocioni. Xhelaludini i tha:
-Pesëdhjetë monedhat e tua pranohen, por ti ke humbur dyqind; dhe është kjo arsyeja pse ke ardhur këtu. Zoti të ka ndëshkuar dhe është duke të dëftuar diçka. Që tani e mbrapa gjithçka do të shkojë mirë për ty.
Tregtari mbeti i mahnitur prej asaj që dinte Mevlana.
Rumiu vijoi:
-Të kanë rënë përmbi krye shumë telashe, sepse një ditë, në kufinjtë perëndimorë të botës së krishterë, ke parë një dervish të krishterë të shtrirë përtokë dhe e ke pështyrë. Shko e takoje, kërkoji të falur dhe çoji përshëndetje prej meje.
Meqë tregtari vazhdonte të rrinte pa lëvizur, i tmerruar që urtaku kishte lexuar në mendjen e tij, Xhelaludini shtoi:
-Dëshiron të ta tregojmë tani?-
Fshiku me njërin gisht murin e dhomës, dhe tregtari pa sheshin e tregut të një qyteti europian, ku gjëndej shenjti. Doli duke u hepuar andej-këndej nën praninë e mjeshtrit, zhytur në një gjendje të skajshme turbullimi.
U nis me të shpejtë për tek urtaku i krishterë dhe e gjeti të shtrirë përtokë. Teksa afrohej, dervishi perendimor i tha:
-Xhelaludini ynë ka komunikuar me mua.
Tregtari pa në drejtimin ku shihte dervishi dhe shquajti, si në një ekran, Rumiun që këndonte lutjen:
-Si për rubini ashtu dhe për guralecin, ka vend në kodrinën e Tij, ka vend për gjithçka.
Tregtari u rikthye tek Xhelaludini për t’i çuar përshëndetjen e shenjtit perendimor, dhe u vendos në bashkësinë e dervishëve të Konjës.
Në ditët e sotme, hulumtimet akademike po bëjnë që, dalëngadalë, të dalë në pah ndikimi i Rumit në mendimin dhe letërsinë perëndimore. Nuk ka dyshim se ai ka patur një numur të madh dishepujsh perëndimorë; parabolat e tij gjënden në përrallat e Andersenit, në Gesta Romanorum (1324) e edhe në veprën e Shekspirit. Tradita lindore pohon me ngulm që ai ishte kishte lidhje të ngushta me mendimtarët dhe mistikët perendimorë.

Penda

Na ishte njëherë një vejushë që jetonte bashkë me pesë bijtë e saj mbi një copëz toke nën ujë e cila, me prodhimet e saj të pakta, mezi ua siguronte jetesën. Një ditë u shfaq një tiran, i cili ua uzurpoi të drejtat, duke ua penguar nëpërmjet një pende, kanalin që sillte ujin në tokën e tyre. Djali i madh ishte përpjekur disa herë ta hiqte atë pengesë, por vetëm forca e tij nuk mjaftonte, teksa vëllezërit e tjerë ishin ende fëmijë. Për më tepër, e dinte mirë se tirani do mund ta ndërtonte sërish pendën. Mundimet e tij, pra, ishin më shumë heroike sesa të frytshme.
Një ditë iu bë sikur shquajti si në një vizion, babain e tij; ky i dha disa disa këshilla që ia ngjallën disi shpresën. Pak kohë më vonë, tirani, i zemëruar nga sjellja e pavarur e djalit, e akuzoi faqe të gjithëve se po nxiste çrregullime, gjë pas së cilës të gjithë njerëzit nisën të përbluanin armiqësi kundrejt djalit.
Atëherë djali shkoi në një qytet të largët, ku punoi për vite të tëra tek një tregtar. Nëpërmjet tregtarëve tjerë që endeshin nga njëri vend në tjetrin, ai i dërgonte familjes paratë që kish mundur të kursente. Prejse nuk donte që vëllezërit e tij të ndjeheshin borxhli ndaj tij, e prejse ishte më mirë që tregtarët të mos linin përshtypjen se po ndihmonin njerëz që u kishte dalë nami i keq, ai u kërkoi tregtarëve që, vëllezërve të tij të vegjël, t’ua jepte paratë në këmbim të ndonji shërbimi të vogël që ata do t’u bënin.
Shumë vite më vonë erdhi çasti kur vëllai i madh u rikthye në vendin e vet. Kur arriti në shtëpi dhe u paraqit aty, vetëm njëri nga vëllezërit arriti ta njihte mezi, aq shumë ishte mplakur.
-Vëllai im i madh i ka patur flokët e zinj-, tha më i riu.
-Por kanë kaluar kohë dhe jam mplakur- u përgjigj i madhi.
-Ne nuk jemi tregtarë-, tha një tjetër. –Si ka mundësi që një njeri të vishet dhe të flasë kështu, e të jetë njëri prej nesh?
Vëllai i madh ua sqaroi arsyen, por nuk arriti t’i bindte plotësisht.
-Më kujtohet kur të katërt ju ishit nën përgjegjësinë time e sesi rrinit rrotull ujit shungullues që ish burgosur brënda digës-, tha ai.
-Nuk na kujtohet-, u gjegjën ata, ngaqë me kohë e kishin harruar gjendjen në të cilën ndodheshin dikur.
-Por ju kam sjellë shuma parash që ju kanë dhënë mundësinë të jetoni, kur patët mbetur krejtësisht pa ujë-, këmbënguli i madhi.
-Nuk na kujtohet të kemi marrë ndonjë shumë parash! Nuk kemi patur para të tjera përveç atyre që i kemi fituar duke u bërë ndonjë shërbim udhëtarëve që kalonin këndej-, u përgjigjën të gjithë njëzëri.
-Na e përshkruaj nënën tonë-, i tha njëri prej vëllezërve që donte ende prova të tjera.
Por, ngaqë nëna e tyre kishte vdekur që prej shumë vitesh dhe ngaqë kujtimet e tyre ishin zbehur, të gjithë e përqeshën përshkrimin që bëri vëllai i madh.
-Mirë, le të hamendësojmë se ti je me të vërtetë vëllai i madh... Çfarë ke ardhur të na thuash?
-Që tirani ka vdekur; që ushtarët e tij kanë ikur në kërkim të një padroni të ri që të mund t’i vihen nën urdhëra; që më në fund, për të gjithë ne, ka ardhur çasti t’i japim sërish jetë kësaj toke, për të risjellë lumturinë dhe pjellorinë.
-Nuk më kujtohet ndonjë tiran-, tha vëllai i parë.
-Toka ka qenë gjithmonë ashtu siç është edhe sot- tha i dyti
-Pëse duhet të bëjmë ashtu siç thua ti?-, kundërshtoi i treti.
-Do më pëlqente të të ndihmoja, por nuk kuptoj mirë se çfarë thua-, tha i katërti.
-Veç tjerash-, tha i pari-, -nuk kam nevojë për ujë. Unë mbledh degë të thata me të cilat ndez një zjarr. Tregtarët afrohen tek zjarri im dhe më paguajnë për të kryer porositë e tyre.
-Uji-, shtoi i dyti, -më shërben vetëm për të mbushur moçalin e vogël ku rris krepët e mij ngjyra-ngjyra. Nganjëherë tregtarët ndalojnë për t’i kundruar e më japin pak të holla.
-Përsa më takon mua-, tha vëllai i tretë, -nuk do isha kundër sikur të siguronim pak ujë, por nuk e di a do mund të blerojë sërish kjo tokë-
Vëllai i katërt nuk foli fare.
-Le t’i futemi punës-, propozoi i madhi.
-Le të presim, më mirë; mbase tregtarët kalojnë përsëri këtu.
-Sigurisht që nuk do të vijnë!-, tha i madhi, -sepse isha unë ai që ua dërgonte.
E vijuan të diskutojnë e të diskutojnë deri në pafundësi. Asaj stine tregtarët nuk e morën rrugën që përshkonte tokën e tyre. Bora kishte bllokuar qafat prej nga hyhej, siç ishte e zakonshme në atë periudhë të vitit.
Para se të vinte stina e karvaneve në Udhën e Mëndafshit, u shfaq një tiran tjetër, më i keq se i pari. Duke mos qenë ende i sigurtë në rolin e tij prej uzurpatori, shtinte në dorë vetëm tokat e mbetura djerrë. Atij i ra në sy penda dhe, gjëndja e saj e lënë pas dore e shtoi dëshirën e tij; jo vetëm që e shtiu në dorë pendën, por edhe vendosi që, në çastin kur do të ishte mjaft i fuqishëm për ta bërë, do t’i shndërronte në skllevër të pesë vëllezërit. Ishin të gjithë të fuqishëm, përfshirë edhe vëllain e madh.
Vëllezërit janë duke diskutuar ende, dhe është shumë e pamundur të ketë gjë që mund ta ndalë tiranin.
Kjo histori, origjina e së cilës mbërrin deri tek Abu-Alì Muhammed, bir i El-Qasim El-Rudbari, është shumë e njohur në Udhën e Mjeshtrave. Qartëson origjinën misterioze të mësimeve sufi, të cilat rrjedhin nga një vend, -dhe pse japin përshtypjen se rrjedhin nga një tjetër-, ku mendja njerëzore nuk mund ta perceptojë (si vëllezërit e rrëfenjës) 'burimin e vërtetë'.
Rudbari e çon 'Zinxhirin e Transmetimit' të këtij mësimi deri tek Sufijtë e moçëm, e veçanërisht tek Shibli, Bajazidi dhe Hamdun Kasar.

Fillpunuesja Fatime dhe çadra

Na ishte njëherë një grua e re me emrin Fatime, e cila jetonte në një qytet të Lindjes së Largët. Ishte bija e një fillpunuesi të pasur. Një ditë i ati i tha:
-Eja, bija ime, do nisemi për një udhëtim: kam për të bërë ca marrëveshje pune në ishujt e Detit Qendror. Kushedi, gjen ndonjë djalosh të bukur prej familjes së mirë, me të cilin mund të martohesh.
U nisën dhe udhëtuan sa në një ishull në tjetrin: i ati merrej me tregtinë e tij, ndërsa Fatimja ëndërronte burrin e saj të ardhshëm. Por, një ditë, ndërsa udhëtonin në drejtim të Kretës, u çua një shtërngatë dhe anija u mbyt, kurse Fatimja u gjend pa ndjenja në një breg jo larg Aleksandrisë; babai i saj kishte vdekur dhe ajo kishte mbetur krejtësisht pa asgjë. Prej jetës së saj i kishte mbetur vetëm një kujtim i vagëlluar, sepse përvoja e mbytjes së anijes dhe qëndrimi i saj në ujë e kishin rraskapitur.
Teksa po endej nëpër breg, takoi një familje endësish. Ishin njerëz të varfër, por e morën në shtëpinë e tyre dhe i mësuan njohuritë fillestare të zanatit. Kështu, Fatimja nisi një jetë të dytë dhe brënda një apo dy vitesh u ndje e lumtur dhe e pajtuar me fatin e saj. Por, një ditë, ndërsa po shëtiste në breg, zbarkuan disa tregtarë skllevërish dhe e morën me vete bashkë me mjaft robina të tjera.
Sadoqë u ankua shumë për fatin e saj, Fatimja nuk ngjalli kurrfarë mëshire tek tregtarët, të cilët e çuan në Stamboll për ta shitur si skllave.
Bota e saj ishte shembur për herë të dytë. Por atë ditë, në treg kishte fare pak blerës, mes të cilëve një burrë që kërkonte skllevër për kantierin e tij ku ndërtoheshin direkë anijesh. Duke parë pikëllimin e Fatimes së gjorë, ai vendosi ta blinte, duke menduar se kësisoj, së paku do mund t’ i ofronte një jetë më të mirë nga ajo që mund t’i ofronte një padron tjetër.
E çoi Fatimen në shtëpinë e tij, me mendimin që t’ia jepte së shoqes si shërbyese banese. Po kur arriti në shtëpi, mori vesh se e kishte humbur tërë pasurinë e tij në një ngarkesë që piratët e kishin plaçkitur. Pra, nuk kishte më mundësi as të thërriste punëtorë; si rrjedhojë, Fatimja, ai vetë dhe e shoqja, ishin të vetmit që u detyruan të punonin për ndërtimin e direkëve.
Duke u ndjerë shumë mirënjohëse ndaj shpëtimtarit të saj, Fatimja punoi aq shumë dhe aq mirë, sa ai vendosi ta lironte nga skllavëria. Jo vetëm kaq, por ajo u bë bashkëpunëtorja e tij më e besuar e, në atë gjëndje të tretë të jetës së vet njohu njëfarë lumturie.
Një ditë, ai i tha:
-Fatime, dua që ti të shkosh në Xhava, si agjente e imja, me një ngarkesë direkësh. Mundohu ta shesësh të tërë ngarkesën me fitim.
Fatimja u nis, por teksa anija gjendej përgjatë bregut kinez, shpërtheu një tajfun dhe anija u mbyt. Fatimja u gjend sërish e hedhur në një bregdet të huaj. Përsëri e vajtoi me lotë të hidhur fatin e vet me mendimin se asgjë në jetë nuk zhvillohej simbas parashikimeve të saj. Sa herë që gjërat dukeshin se do shkonin mirë, ndodhte diçka që ia shkatërronte të gjitha shpresat.
Për të tretën herë vikati:
-Si është e mundur që, sa herë përpiqem të bëj diçka, përfundon keq? Përse vallë më përndjekë gjithnjë fatkeqësia?.
Por nuk mori përgjigje. U ngrit sërish dhe u drejtua për në brendësi të vendit. Tashti, në Kinë askush nuk kishte dëgjuar të flitej për Fatimen dhe fatkeqësitë e saj, por qarkullonte një legjendë, simbas së cilës, një ditë, do të mbërrinte një e huaj e cila do të ishte në gjendje të ndërtonte një çadër për perandorin, e meqë askush nuk dinte të ndërtonte një çadër, të gjithë prisnin me plot interesim përmbushjen e kësaj profecie.
Për të qenë të sigurtë që të mos u shpëtonte nga sytë ardhja e të huajës, perandorët që hipnin në fron kishin marrë zakonin që, një herë në vit, të dërgonin kasnecë në tërë qytetet dhe fshatrat e Kinës, për t’i gjetur dhe për t’i thërritur në oborrin perandorak të gjitha gratë që kishin ardhur nga vëndet e tjera.
Ndodhi pikërisht në ditën kur kasneci kishte ardhur për të shprehur vullnetin perandorak, që Fatimja të hynte e tronditur në një qytet të bregut kinez. Njerëzit i folën, me ndihmën e një përkthyesi, dhe i shpjeguan se duhej të paraqitej menjëherë tek perandori.
-Zonjë-, i tha perandori, kur Fatimen e çuan para tij, -a dini të ndërtoni një çadër?
-Mendoj se po.- u përgjigj Fatimja.
Kërkoi që t’i jepnin ca litarë, por litar nuk gjendej. Atëherë iu kujtua koha kur kishte qenë fillpunuese. Mblodhi lin, me të cilin bëri litarë. Mandej kërkoi pëlhurë të fortë, por kinezët nuk kishin të llojit që i duhej asaj. Duke sjellë ndërmend përvojën e marrë nga endësit e Aleksandrisë, nisi ta endte vetë një pëlhurë për çadër. Përveç kësaj, iu nevojitën shtylla për çadrën, por në Kinë nuk kishte. Atëherë Fatimes iu kujtuan ato që kishte mësuar nga ndërtuesi i direkëve në Stamboll, dhe ndërtoi mjeshtërisht shtylla për çadrën. Kur materialet ishin gati, rrëmoi në kujtesë duke sjellë ndërmend të gjitha çadrat që kishte parë gjatë udhëtimeve të saj: e kështu doli në dritë një çadër.
Kur kjo mrekulli iu paraqit perandorit, ai u zotua se do t’i përmbushte asaj çdolloj dëshire që ajo mund të shprehte. Fatimja zgjodhi të vendosej në Kinë, ku u martua me një princ të bukur, me të cilin jetoi e lumtur, e rrethuar nga bijtë e saj, deri në fund të jetës.
Më në fund Fatimja e kuptoi, falë atyre aventurave, se pikërisht ajo që në çast i ishte dukur përvojë e pakëndshme, në të vërtetë kishte luajtur një rol thelbësor në ndërtimin e lumturisë së përjetshme.
Kjo histori është shumë e njohur në folklorin grek, ku ende sot ekzistojnë me bollëk dervishët dhe legjendat e tyre. Ky version i përket shehut Muhamed Xhamaludin të Adrianopolit, i cili themeloi Urdhërin Xhamalia, e që vdiq më 1750.

Fati prej floriri

Na ishte njëherë një tregtar që quhej Abdul Malik. E mbiquanin njeriu i mirë i Horasanit, sepse pasurinë e vet gjigande e shfrytëzonte vazhdimisht për lëmoshë e për t’u shtruar gosti skamnorëve.
Një ditë, gjithsesi, u kujtua se nuk bënte tjetër veçse po jepte një pjesë të saj që zotëronte, e që kënaqësia që i sillte bujaria ishte shumë më e madhe se sakrifica e tij e vërtetë; në fund të fundit, ai flijonte vetëm një pjesë të vogël të pasurive të tij. Sapo ia fshiku mendjen një mendim i tillë, vendosi të flijonte gjithë ç’kishte për të mirën e njerëzisë. Dhe kështu bëri.
Mbasi u çlirua nga tërë pasuritë e tij, duke qenë tashmë i bindur për të përballur gjithçka që jeta do t’i ofronte, Abdul Maliku hyri në dhomën e vet për të medituar, ashtu siç bënte çdo ditë për një orë. Teksa ishte përhumbur në meditimin e tij, shquajti një figurë të çuditshme që dukej sikur teptiste prej dyshemesë. Një njeri po merrte formë nën sytë e tij; kishte të veshur një loshnik me arna nga ato që mbajnë dervishët misteriozë.
-Oh. Abdul Malik, njeri bujar i Horasanit!-, zu të thoshte vegimi. -Unë jam qënia jote e vërtetë, që tashti është bërë pothuajse e reale, sepse ke bërë diçka me tamam bujare, përballë së cilës mirësia jote e kaluar është praktikisht asgjë. Pikërisht për këtë, dhe sepse ke ditur të ndahesh nga pasuria jote pa ndjerë kurrfarë kënaqësie vetiake, unë të shpërblej duke shfrytëzuar burimin e vërtetë të çdo shpërblimi. Këndej e mbrapa do të të shfaqem çdo ditë në të njejtën mënyrë. Ti do më godasësh e unë do të shndërrohem në flori. Nga ky imazh prej floriri ti mund të marrësh sa të duash. Mos ki frikë se më dëmton, sepse ajo që do marrësh ti do të zëvendësohet menjëherë nga vetë burimi i tëra dhuratave.
Me të thënë këto, vegimi u zhduk. Mëngjesin që pasoi, Abdul Malik po rrinte në shoqërinë e mikut të vet Baj-Akal, kur vegimi i dervishit nisi të shfaqej. Abduli e qëlloi me bastunin e tij dhe figura ra përtokë e shndërruar në florinj. Abdul Malik mori një pjesë, e i dha pak edhe mikut të vet.
Tashti, Baj-Akali, i cili nuk kishte parë kurrë një gjë të tillë, pyeti veten se si vallë miku i tij mundi ta kryente një mrekulli të tillë. E dinte se dervishët kanë fuqi të çuditshme, ndaj filloi të mendonte se, për të përftuar florinj, ishte e mjaftueshme t’i qëlloje.
Atëherë organizoi një gosti dhe hapi fjalën gjithandej se të gjithë dervishët ishin të ftuar, e se do mund të hanin derisa të ngopeshin. Kur dervishët kishin ngrënë mjaftueshëm, Baj-Akal rrëmbeu një shul prej hekuri e nisi t’u qëllonte të gjithëve atyre që kishte afër, derisa ata u dergjën përtokë, të plagosur, me kocka të thyera.
Dervishët që shpëtuan pa u goditur, e mbërthyen Baj-Akalin dhe e hoqën zvarrë deri tej gjykatësi, duke ia shpjeguar me hollësi ngjarjen e duke i treguar si shenjë prove dervishët e lënduar.
Bay-Akali rrëfeu gjithë ç’kishte parë në shtëpinë e Abdul Malikut dhe dhe paraqiti arsyet që e kishin shtyrë ta riprodhonte atë 'lojë shpejtësie'. Abdul Maliku u thirr për ballafaqim, e ndërsa po shkonte në gjykatë, qënia e tij e florinjtë ia mësoi atë që duhej të thoshte.
-Me lejen tuaj-, tha Abdul Maliku, -ky njeri ose është i çmendur, ose po përpiqet të fshehë prirjen e tij të çmendur për t’i sulmuar njerëzit pa arsye. Është e vërtetë që e njoh, por rrëfimi i tij nuk ka kurrfarë lidhje me përvojat e jetuara në shtëpinë time.
Baj-Akalin, pra, e mbyllën në një çmendinë, ku ndejti për ca kohë derisa u qetësua. Dervishët u shëruan pothuajse menjëherë me ndihmën e një shkence që e njohin vetëm ata, e askush më nuk i zuri më besë historisë aq të çuditshme të njeriut që shndërrohej në statujë të florinjtë, e për më tepër çdo ditë.
Për shumë vite të tjera e deri në ditën kur u kthye tek paraardhësit e tij, Abdul Maliku vijoi ta thyente figurën e dervishit, që në të vërtetë ishte vetja e tij, për t’u shpërndarë thesare që ishin po ai vetë, njerëzve që nuk mund t’i ndihmonte në tjetër mënyrë përveçse materialisht.
Në traditën e dervishëve nënvizohet se, teksa klerikët i paraqesin mësimet e tyre nën formën e parabolës, dervishët i fshehin më thellë mësimet e tyre. Kjo sepse vetëm mundimi i të kuptuarit, ose përpjekja e një mësuesi të ngarkuar për të dhënë mësim, mund të krijojnë efektin që do ndihmojë realisht për ta transformuar dëgjuesin. Kjo rrëfenjë, më shumë se asnjë tjetër, prihet kah parabola. Por dervishi që e ka treguar këtë tek sheshi i tregut, në Peshawar, në vitet pesëdhjetë, e qortonte në këtë mënyrë publikun e tij “Mos u shqetësoni për moralin: përqëndrohuni në fillimin e historisë. Është pikërisht aty çasti kur ilustrohet metoda".

Historia e zjarrit

Na ishte njëherë një njeri që sodiste veprimet e natyrës. Me forcën e përqëndrimit dhe të vëmendjes, ia doli të zbulonte mënyrën e ndezjes së zjarrit. Ky njeri quhej Nur. Vendosi të udhëtonte nga bashkësia në bashkësi për ta ndarë me njerëzit zbulimin e vet. Nuri ua përcolli të fshehtën shumë grupeve. Disa nxorën përfitime nga kjo dije. Të tjerë, duke menduar se ishte diçka e rrezikshme, e dëbuan përpara se t’i kuptonin përparësitë që jepte ky zbulim. Më në fund, teksa po ia shpjegonte zbulimin e vet një tribuje, indigjenët i zuri tmerri: iu vërvitën sipër dhe e vranë, të bindur se kishin të bënin me një djall.
Kaluan shekuj. Tribuja e parë që kishte mësuar të ndizte zjarr, ia kishte besuar të fshehtën priftërinjve të tyre, të cilët vetë rronin në begati dhe i zotëronin të gjitha pushtetet, ndërsa populli rrinte në të ftohtë.
Tribuja e dytë e harroi dalëngadalë artin e ndezjes së zjarrit dhe, mjetet që përdoreshin për këtë punë i shndërroi në idhuj. E treta adhuronte një statujë të vetë Nurit: a nuk kishte qenë pikërisht ai që e kishte sjellë mësimin? Tribuja e katërt e ruajti, në legjendat e saj, historinë e krijimit të zjarrit; disa e besonin, disa jo. Vetëm pjestarët e tribusë së pestë e përdorën me të vërtetë zjarrin, që u mundësonte atyre të ngroheshin, të gatuanin ushqimin e tyre e të prodhonin çdolloj objekti të vyeshëm për të jetuar.
Shumë, shumë vite më vonë, një njeri i urtë, i shoqëruar me një grup të vogël nxënësish, po përshkonte tokën ku jetonin pesë tributë. Nxënësit u mahnitën nga ritualet e ndryshme që panë, dhe i thanë njëzëri mjeshtrit të tyre:
-Por, këto rituale të ndryshme kanë lidhje vetëm e vetëm me artin e ndezjes së zjarrit. Duhet t’i riedukojmë këta njerëz!
-Epo mirë, vazhdojmë udhëtimin tonë-, propozoi mjeshtri. -Kur udhëtimi të ketë mbaruar, ata që do të mbijetojnë do t’i njohin problemet e vërteta dhe mënyrën e duhur për t’i përballuar.
Kur arritën në territorin e tribusë së parë, u pritën në mënyrë miqësore. Priftërinjtë i ftuan udhëtarët që të kundronin ceremoninë e tyre fetare: ndezjen e zjarrit. Kur mbaruan, e mbasiqë tribuja shfaqi ngazëllimin e saj përpara kësaj ndodhie, mjeshtri pyeti:
-A dëshiron ta marrë fjalën ndonjëri?
-Në emër të së Vërtetës, jam i detyruar t’u them diçka këtyre njerëzve-, foli nxënësi i parë. Mjeshtri tha:
-Nëse ti dëshiron ta bësh këtë, duke marrë përsipër rrezikun, unë të jap leje-, tha mjeshtri.
Nxënësi bëri përpara dhe në praninë e prijësit të tribusë e të priftërinjve, deklaroi:
-Unë mund ta kryej mrekullinë që ju e shkërbeni si shfaqje hyjnore. Nëse e bëj, a do ta kuptonit se keni qenë në gabim për gjithë këtë kohë?
-Kapeni menjëherë atë njeri!-, uluritën priftërinjtë. Nxënësin e larguan së andejmi dhe askush nuk e pa më kurrë. Mandej udhëtarët arritën në territorin tjetër, ku tribuja e dytë adhuronte veglat që shërbenin për ndezjen e zjarrit. Përsëri, një nxënës bëri përpara në mënyrë vullnetare duke u përpjekur ta bënte bashkësinë të arsyetonte.
Mbasi mori miratimin e mjeshtrit, tha, përpara gjithë tribusë:
-Kërkoj leje t’ju flas si qënie të arsyeshme. Ju adhuroni deri dhe veglat me të cilat mund të bëhet diçka, as edhe vetë gjënë. Kësisoj pengoni mbërritjen tek dobishmëria e saj. Unë njoh realitetin që është në themel të kësaj ceremonie.
Anëtarët e kësaj tribuje, që ishin më të arsyeshëm se ata të tribusë tjetër, iu përgjigjën nxënësit:
-Si udhëtar e si i huaj, je i mirëseardhur tek ne; por, si i tillë, meqë nuk i njeh fare zakonet dhe historinë tonë, nuk mund ta kuptosh atë që ne bëjmë. Ti, thjesht gabohesh. Ndoshta përpiqesh edhe të na e heqësh religjionin tonë ose ta ndryshosh. Kësisoj, ne refuzojmë të të dëgjojmë.
Udhëtarët vijuan rrugën e tyre. Arritën në tokat e tribusë tjetër, dhe përpara çdo shtëpie gjetën një idhull që paraqiste Nurin, zbuluesin origjinal të zjarrit. Ishte radha e nxënësit të tretë, që t’i drejtohej prijësit të tribusë:
-Ky idhull paraqet një njeri, i cili nga ana e tij paraqet një aftësi, e kjo aftësi mund të ushtrohet.
-Mund edhe të jetë kështu-, u gjegjën adhuruesit e Nurit,-por vetëm një pakicë njerëzish mund ta kuptojë sekretin tonë të vërtetë.
-Vetëm pakica që do ta kuptojë, jo ata që refuzojnë ta shohin realitetin në sy; tha nxënësi i tretë.
-Është tamam herezi nga ana e një njeriu që as nuk e flet siç duhet gjuhën tonë e që, veç tjerash, nuk është përfaqësues i religjionit tonë-, murmuritën priftërinjtë. E, nxënësit nuk iu dha mundësia të vijonte rrugën.
Grupi vazhdoi udhëtimin e tij e shumë shpejt arriti në tokat e tribusë së katërt. Nxënësi i katërt iu drejtua tërë popullit.
-Historia e zjarrit është e vërtetë e unë di se si ndizet-, tha ai thjesht.
Trazimi u përhap nëpër tërë tribunë, e cila u nda në grupime me pikëpamje të ndryshme. Disa thanë:
-Mund të jetë e vërtetë, e në këtë rast do të donim ta dinim se si ndizet zjarri.
Po kur mjeshtri dhe ndjekësit e tij i pyetën, morën vesh se ata donin ta përdornin këtë mjet për të siguruar epërsi ndaj të tjerëve, dhe nuk e kuptonin se zjarri ishte shënjuar si ndihmesë për përparimin e njerëzimit. Legjendat e shtrembëruara kishin depërtuar aq thellë në mendjen e shumicës, sa ata që besonin se mund të përfaqësonin të vërtetën, ishin shpesh të çekuilibruar e nuk do mund ta ndiznin dot zjarrin edhe sikur t’u tregohej se si bëhej një gjë e tillë.
Një tjetër grupim thoshte:
-Është e qartë se kjo legjendë nuk ka kurrfarë themeli. Ky njeri përpiqet vetëm të na gënjejë për interesat e tij vetiake!
-Ne i pëlqejmë legjendat kështu siç janë-, shprehej një grup tjetër, -sepse përbëjnë fillin që na lidh. Nëse do t’i braktisnim e pastaj do të zbulonim se ky interpretim i ri nuk është i vlefshëm, çfarë do të ndodhë atëherë me bashkësinë tonë?
Dhe kishte ende shumë pikëpamje të tjera. Grupi i vogël vazhdoi udhëtimin e tij deri në territorin e tribusë së pestë. Në këtë vend përdorimi i zjarrit ishte diçka e zakonshme dhe anëtarët e tribusë kishin probleme të tjera me të cilat duhej të përballeshin.
Atëherë mjeshtri u tha nxënësve:
-Duhet të stërviteni për të dhënë mësime, sepse njerëzit nuk e duan mësimin. Pikësëpari duhet t’i mësoni ata për të nxënë. E më së pari akoma, duhet t’u mësoni atyre se ka diçka për të nxënë. Ata kujtojnë se janë gati për të nxënë, por duan të nxënë vetëm atë që përfytyrojnë se duhet të nxënë, e jo atë që duhet të nxënë pikësëpari. Kur ta keni mësuar tërë këtë që ju thashë, do jeni në gjendje t’i zbuloni mënyrat për t’i mësuar ata. Dija pa aftësinë e veçantë të të dhënit mësim, është e ndryshme nga dija që e zotëron këtë aftësi.
Thuhet se Ahmed El-Bedavi, vdekur më 1276, pyetjes se "Ç’është një barbar", i është përgjigjur kështu:
"Barbar është ai që ka një perceptim krejtësisht të privuar nga ndjeshmëria e të besuarit se mund të kuptojë, nëpërmjet mendimit apo emocionit, atë që mund të perceptohet vetëm nëpërmjet zhvillimit dhe zbatimit të përhershëm të përpjekjeve për të arritur Zotin.
"Njerëzit tallen me Moisiun dhe Jezusin sepse janë krejtësisht të pandjeshëm, ose sepse e kanë penguar në veten e tyre mundësinë për ta kapur kuptimin e vërtetë të fjalëve dhe veprimeve të të dyve".
Simbas traditës së dervishëve, El-Bedavi qe akuzuar nga muslimanët se predikonte krishterimin, por njëkohësisht qe hedhur poshtë edhe nga të krishterët sepse refuzonte t’i pranonte mirëfilli dogmat e krishtera të shpallura në një epokë më të vonë. Ahmet-el Bedavi themeloi Urdhërin egjiptian Bedavi.

Betimi

Një ditë, një njeri që kishte disa probleme, u betua se do ta shiste shtëpinë dhe shumën e përftuar do t’ua shpërndante të varfërve, nëse problemet e tij do të zgjidheshin.
Kur arriti çasti për ta përmbushur betimin e tij, nuk arriti t’i nënshtrohej idesë për të humbur një shumë aq të rëndësishme. Atëherë sajoi një rrugëdalje.
Nxori shtëpinë në shitje, duke ia vënë çmimin një monedhë argjendi. Meqë shtëpia kishte brënda edhe një maçok, e caktoi çmimin e kafshës plot dhjetë mijë monedha argjendi.
Dikush erdhi dhe e bleu shtëpinë bashkë me maçokun. Njeriu ynë u dha një monedhë të varfërve dhe shtiu në xhep të dhjetë mijë monedhat e tjera.
Janë të shumtë ata që veprojnë në këtë mënyrë. Vendosin të ndjekin një mësim, por marrëdhëniet me mësimin i trajtojnë në dobi të vetes. Derisa ta kapërcejnë këtë prirje përmes ushtrimeve të veçanta, nuk do mund të mësojnë asgjë.
Dervishi që e rrëfente këtë parabolë (shehu Naser El-Din Shah) nënvizonte se truku i ilustruar mund të jetë sa i paramenduar aq edhe i pavetdijshëm, kur është fjala për mendje të shtrembëra që ia mësyjnë kah këto veprime tinzake. Shehu në fjalë, i cili mbiquhej 'Llamba e Delhit', vdiq më 1846. Varri i tij gjendet në Delhi, në Indi. Ky version, që i autorësohet atij, rrjedh nga tradita gojore e Urdhërit Kishti dhe përdoret për të ndërfutur një teknikë psikologjike të mbruajtur për të qetësuar mëndjen dhe për ta bërë kësisoj nxënësin të paaftë për të gënjyer veten me dredhi të tilla.

Grammatikani dhe dervishi

Në një natë pa hënë, një dervish, duke kaluar pranë një pusi të tharë, dëgjoi një britmë: një zë oshëtitës i kërkonte ndihmë.
-Kush është aty poshtë?-, pyeti dervishi duke u hepuar tek zgripi i pusit.
-Jam një gramatikan e, meqë nuk e di rrugën, rashë papritmas në këtë pus të thellë ku gjendem tani, praktikisht i ngujuar.-, u përgjigj zëri.
-Qëndro, mik, po shkoj të marr një shkallë e litar-, tha dervishi.
-Një moment, të lutem-, u përgjigj gramatikani. –Sintaksa jote dhe shqiptimi yt janë të parregullta; korrigjoji, të lutem.
-Nëse kjo është kaq e rëndësishme për ty, më e rëndësishme se thelbësorja-, briti dervishi, -atëherë është më mirë që ti të rrish aty ku je derisa unë të kem mësuar të flas në mënyrën e duhur.
E vijoi përsëri udhën e tij.
Kjo parabolë është treguar nga Xhelaludin Rumiu. Mund të gjendet edhe në Munaqib El-Arifin, të Aflaki-t. Botuar në Angli më 1965, me titullin Legends of thè Sufis, ky dokument mbi Mevlevitë dhe veprimet e tyre qe shkruar në shekullin XIV.
Disa prej historive të tilla nuk janë tjetër veçse përralla të mrekullueshme, ndërsa disa të tjera janë fakte historike. Disa të tjera u përkasin asaj kategorisë së çuditshme që Sufijtë e quajnë "rrëfenja ilustruese": një varg ndodhish të ndërthurura për të nxjerrë në pah procese psikologjike. Kjo është arsyeja që ky tip rrëfimi është quajtur "Arti i dervishëve shkenctarë".

Të verbërit dhe elefanti

Përtej Gorit shtrihej një qytet, banorët e të cilit ishin të gjithë të verbër. Një ditë, në ato anë arriti një mbret, i shoqëruar nga shpura e tij dhe nga një ushtri e tërë, dhe ndërtuan fushimin në shkretëtirë. Tashti, ky monark zotëronte një elefant, të cilin e përdorte në luftë për të shtuar drojën e njerëzve.
Populli ishte kureshtar për të mësuar se si ishte një elefant, dhe disa nga pjestarët e asaj bashkësie të verbërish u lëshuan si të çmendur për ta bërë këtë zbulim.
Duke mos njohur as formën e as pjesët përbërëse të elefantit, filluan ta fshikin ashtu verbërisht e të mblidhnin informacion duke prekur disa pjesë të tij.
Secili prej tyre, duke i prekur vetëm një pjesë të trupit, filloi të besonte se dinte diçka rreth elefantit.
Kur u kthyen tek bashkëqytetarët e tyre, u rrethuan menjëherë prej grupe ziliqarësh, të gjithë në ankth, -e krejt gabimisht-, që ta mësonin të vërtetën nga goja e atyre që edhe vetë ishin të gabuar.
Shtruan pyetje mbi formën dhe pamjen e elefantit, dhe dëgjuan dhe dëgjuan çdo gjë që u tha në lidhje me atë që u interesonte. Pyetjes mbi natyrën e elefantit, ai që ia kishte prekur kafshës vetëm veshin, iu përgjigj:
-Bëhet fjalë për një gjë të madhe, të vrugët, të gjerë e të gjatë, si një qilim.
Ai që kishte prekur feçkën, tha:
-E di unë se për çfarë bëhet fjalë: i ngjan një tubi të drejtë e të zgarbët, të frikshëm e shkatërrues.
Ai që kishte prekur një këmbë, tha:
-Është e fuqishme dhe e palëvizshme si një shtyllë.
Çdonjëri prej tyre kishte prekur vetëm njerën nga pjesët e shumta të elefantit. Perceptimi i secilit ishte i gabuar. Askush nuk e njihte në terësinë e tij: njohja nuk u përket të verbërve. Të gjithë përfytyronin diçka, dhe imazhi që kishin ishte i gabuar.
Krijesa nuk di asgjë rreth hyjnitetit. Rrugët e intelektit të zakonshëm nuk janë Rruga e shkencës hyjnore.
'Kushtëzimi', i paraqitur këtu nën petkun e një dervishi, shkërbehet shpesh, gabimisht, nga ezoteristët dhe nga mendjet religjioze të të gjitha besimeve, me simbolin e vlerave dhe të përvojës reale. Ky rrëfim, i shkëputur nga Libri hyjnor i Aitar (Ilahi-Nama) përdoret shpesh nga dervishët e 'Udhës së Qortimit', dhe i mvishet Hamdunit, Ngjyruesit, që jetoi në shekullin IX.

Isai dhe jobesimtarët

Mevlana Xhelaludin Rumiu e të tjerë pohojnë se Isai, biri i Meremes, po ecte një ditë nëpër një shkretëtirë nëpër rrethinat e Jeruzalemit së bashku me disa persona, lakmia e të cilëve ishte ende shumë e fortë.
Ata iu lutën Isait që t’ua zbulonte Emrin e Fshehtë falë të cilit ai ringjallte të vdekurit Ai u përgjigj:
-Nëse jua them, ju do ta shpërdoroni.
Por ata këmbëngulën:
-Jemi gati dhe të denjë për ta mësuar Emrin e Fshehtë. Kjo dije do ta përforcojë besimin tonë!.
-Ju nuk e kini të qartë se çfarë jeni duke më kërkuar-, tha Isai. Gjithsesi, ai ua tregoi Fjalën.
Pak më vonë, këta njerëz nisën të endeshin në një vend të shkretë, kur befas panë një grumbull eshtrash të zbardhëllyera:
-Le ta provojmë Fjalën-, i thanë njeri-tjetrit, dhe ashtu bënë.
Tamam në çastin kur Fjala u shqiptua, eshtrat u mveshën me mish; një shtazë e egër dhe makute u rikrijua fizikish para syve të tyre dhe i bëri të gjithë copë copë.
ta që janë të paisur me arsye, do ta kuptojnë. Ata që kanë pak, do mund ta përftojnë nëpërmjet shqyrtimit të këtij teksti.
Isai në këtë histori, është Jezui, biri i Maries. I njejti koncept gjendet si në Nxënësi i shtrigut ashtu edhe në veprat e Rumit. Në traditën gojore të dervishëve gjenden shumë shpesh legjenda që lidhen me figurën e Jezuit.

Trashëgimia

Një njeri vdiq larg nga shtëpia e tij, dhe në pjesën e testamentit që ua linte trashëgimtarëve, kishte shkruar: "Anëtarët e bashkësisë ku shtrihen tokat e mia, le të marrin çfarë të duan për veten e tyre, e t’i japin ç’të duan Arifit, Të Përunjurit".
Në atë kohë, Arifi ishte vetëm një çunak, qw, duke patur parasysh autoritetin që jep pamja, ishte i fundmi në tërë bashkësinë. Kësisoj, të tjerët shtinë në dorë gjithë çfarë deshën në tokat e trashëgimisë, duke i lënë Arifit vetëm ca çikërrima që s’i hynin kujt në punë.
Shumë vite më pas, Arifi, që kishte përparuar në fuqi dhe në dije, u paraqit tek bashkësia për të rimarrë trashëgiminë e tij.
-Këto janë pasuritë që të kemi lënë, simbas porosive në testament-, i thanë pleqtë. Nuk kishin përshtypjen se kishin uzurpuar ndonjë gjë, prejse u ishte thënë të merrnin ç’të donin.
Gjithsesi, gjatë debateve që pasuan, një i panjohur me pamje dinjitoze dhe hijerëndë u paraqit aty dhe u tha atyre:
-Në të vërtetë, testamenti ju kërkonte që t’i jepnit Arifit atë që dëshironit edhe për veten tuaj, sepse ai mund ta përdorë në mënyrën më të mirë.
Në çastin e ndriçimit që pasoi këtë pohim, pleqtë mundën të kuptojnë kuptimin e vërtetë të fjalisë: "T’i japin Arifit atë që duan".
I panjohuri vijoi:
-Dijeni se i zoti i testamentit ka vdekur pa mundur t’i mbronte pasuritë e tij, e nëse do të shkruante haptazi se e kishte caktuar Arifin si trashëgimtarin e pasurive të veta, ato do të uzurpoheshin nga bashkësia, ose prapëseprapë do të kishin lindur kundërshtime. Ja pse ua besoi juve pasuritë, ngaqë mendonte se, nëse do ta kishit konsideruar si tuajin, do të tregonit kujdes. Pra, ai zgjodhi vendimin e duhur që thesari të ruhej e të përcillej. Tashti ka ardhur çasti për t’ia dhënë atij që do të dijë ta përdorë në mënyrë të drejtë.
Meqë pleqtë arritën ta kuptojnë të vërtetën, Arifit iu rikthyen pasuritë.
Sufijtë na mësojnë se njerëzit duan për veten e tyre atë duhej të donin për të tjerët. Ky koncept del në pah tek kjo rrëfenjë, që është e Sajed Gaus Ali Shah, shenjt i Urdhërit Kaderi, vdekur më 1881. Është varrosur në Panipat. Në disa qarqe dervishësh, kjo rrëfenjë shërben për të ilustruar shprehjen: "Ju keni shumë dhurata të cilat u janë dhënë vetëm në besim; kur ta kuptoni, do mund t’ua riktheni sërish të zotërve të tyre të vërtetë".

Kufizimet e dogmës

Sulltani i madh Mahmud, duke ecur një ditë nëpër rrugën e Gaznas, kryeqyteti i tij, i zunë syte një hamall të gjorë që po i merreshin këmbët nën peshën e një guri gjigand që mbante mbi shpinë. Sulltani, i cili ndjeu keqardhje për të, me një gulsh të beftë mëshire e urdhëroi me zërin e tij autoritar:
-Lëshoje në tokë atë gur, hamall!
Për vite të tëra ai gur mbeti në mes të udhës, duke penguar lëvizjen e kalimtarëve. Një ditë, më në fund, një dërgatë qytetarësh shkoi tek mbreti për t’iu lutur që të jepte urdhër për ta hequr atë gur.
Por, Mahmudi, mbasi u mendua gjatë dhe u këshillua me ligjet administrative, e ndjeu për detyrë të përgjigjej kështu:
-Ajo që është bërë me urdhër, nuk mund të zhbëhet me një urdhër të së njejtës natyrë: populli atëherë do të mendonte se urdhërat perandorakë burojnë prej tekave. Guri le të mbetet aty ku është!
Kështu, përsa kohë jetoi Mahmudi, guri mbeti aty ku ishte, por edhe mbas vdekjes së tij, në shenjë respekti për dekretet perandorake, askush nuk guxoi ta zhvendoste. Historia e gurit u përhap në tërë vendin, dhe njerëzit, mbi bazën e aftësive të tyre, e interpretuan këtë fakt në tri mënyra të ndryshme. Kundërshtarët e qeverisë e shihnin këtë çështje si provë marrëzie të një autoriteti që donte të rrinte me çdo kusht në pushtet. Ata që e donin pushtetin ndjenin respekt për urdhërat, çka se edhe atyre vetë u krijonin vështirësi. Ata që e kuptonin në mënyrën e duhur ishin në gjendje ta kapnin mësimin që mbreti kish dashur të jepte, pavarësisht asaj që mund të bluanin mendjet sipërfaqësore. Në të vërtetë, duke lejuar që guri të përbënte një pengesë e duke i bërë publike arsyet që e nxisnin ta linte të zinte rrugën, Mahmudi përcillte mesazhin që vijon, për ata që mund ta kuptonin: është e nevojshme t’u bindemi pushteteve të përkohshme, por duhet edhe të kuptojmë se ata që qeverisin duke u bazuar në dogmat e paprekshme nuk mund t’u shërbejnë njerëzve në mënyrë të plotë.
Ata që ditën ta marrin këtë mësim, shkuan të shtojnë radhët e 'kërkuesve të së vërtetës', e shumë prej tyre gjetën rrugën e së vërtetës.
Ky version rrjedh nga mësimi i shehut sufi Daut i Kandaharit, që vdiq më 1965. Rrëfenja ilustron në mënyrë të përkryer se si njerëzit i gjykojnë veprimet e të tjerëve nga disa nivele kuptimi, në funksion të kushtëzimeve të tyre. Metoda e jodrejtpërdrejt e përdorur nga sulltan Mahmudi, është një metodë tipike sufi, e cila mund të përmblidhet në këtë frazë: "I flisni murit, derisa porta të dëgjojë".

Timur Aga dhe gjuha e kafshëve

Na ishte njëherë një turk me emrin Timur Aga, që po kalonte në sitë krahina e qytete, katunde e lagje, në kërkim të dikujt që do mund t’i mësonte gjuhën e kafshëve. Kudo që gjendej, nuk hiqte dorë nga të kërkuarët: e dinte se i madhi Najmudin Kubra e kishte zotëruar këtë aftësi, e kështu, donte të takonte ndonjë nga nxënësit e tij, që ta mund ta mësonte këtë shkencë të mistershme, shkencën e Solomonit.
Ndodhi një ditë që ai, pikërisht prejse kishte mbruajtur në vete cilësitë e burrërisë dhe bujarisë, të shpëtonte jetën e një dervishi plak me pamje shëndetlige që kishte mbetur i varur në tërkuzën e këputur të një ure litarësh, në mal.
-Biri im, unë jam dervishi Bahaudin-, i tha plaku, -dhe i kam lexuar në mendimet e tua. Këndej e mbrapa ti do ta njohësh gjuhën e kafshëve.
Timur Aga premtoi se kurrë nuk do t’ia tregonte ndokujt këtë sekret, dhe nxitoi të kthehej në fermën e tij.
Nuk vonoi shumë dhe atij iu shfaq rasti për ta vënë në praktikë pushtetin e tij të ri. Një buall dhe një gomaricë po bisedonin me gjuhën e tyre:
-Unë duhet të tërheq parmendën-, thoshte bualli, -ndërsa ti nuk bën punë tjetër veçse shkon në treg. S’ka dyshim që ti je më e zgjuar sesa unë; më jep ndonjë këshillë, pra, sepse dua të dal prej kësaj gjëndjeje të trishtuar.
-Gjithë çfarë duhet të bësh-, u përgjigj gomarica me djallëzi, -është të shtrihesh përtokë e të shtiresh se ke një dhimbje të tmerrshme barku. Katundari do tregojë kujdes për ty, sepse je një kafshë e çmuar për të. Do të të lerë të pushosh e do të të japë ushqim më të mirë.
Por Timuri, kishte kuptuar sigurisht gjithçka, e kur bualli u shtri përtokë, tha me zë të lartë:
-Këtë buall do ta çoj sonte te kasapi, në mos u bëftë më mirë brënda gjysmë ore-.
Çilembyll sytë bualli u ndje më mirë, madje shumë më mirë se më parë!
Kjo gjë e dëfreu shumë Timur Agën, i cili nisi të qeshte. E shoqja- që ishte kureshtare dhe me karakter të sertë- ia kërkoi me ngulm arsyen e haresë së tij. Duke sjellë ndërmend premtimin që kishte bërë, Timuri refuzoi të fliste.
Ditën tjetër u nisën në treg: gruaja kishte hipur mbi gomaricë, katundari ecte përbri saj. ndërsa kërriçi u vinte pas trokthi. Kërriçi nisi të garriste dhe Timuri e kuptoi që po i thoshte së ëmës:
-Nuk jam në gjendje të eci më; më merr në kurriz.
Nëna iu përgjigj, në gjuhën gomarore:
-Jam duke mbartur gruan e katundarit, dhe ne jemi vetëm kafshë, ky është fati ynë; s’ka asgjë që mund të bëj për ty, biri im!
Timuri e zbriti menjëherë të shoqen nga gomarica, që t’i jepte mundësi kërriçit që të pushonte. Ndaluan nën një pemë. Gruaja ishte e xhindosur, por Timuri tha vetëm:
-Them se është koha për të pushuar.
Gomarica tha me vete:
-Ky njeri njeh gjuhën tonë. Më ka dëgjuar kur kam folur me buallin, e kjo është arsyeja pse e kërcënoi se do ta çonte te kasapi. Por, mua nuk më bëri asgjë, përkundrazi, ma ka shpërblyer intrigën me mirësjellje.
Lëshoi një garritje që donte të thoshte: "Falemnderit padron". Timuri nisi të qeshte me mendimin e fshehtë që kishte, por e shoqja po zemërohej përherë e më tepër.
-Ma ha mendja se ti kupton diçka nga gjuha e këtyre kafshëve-, tha më në fund.
-Kush vallë ka dëgjuar ndonjëherë për kafshë që flasin?-, e pyeti Timuri. Kur u kthyen në shtëpi, Timuri i përgatiti buallit një shtrojë me kashtë të freskët që kishte blerë, e bualli i tha:
-Gruaja jote po të mundon! Me këtë që po bën, shumë shpejt sekreti yt do të zbulohet. Sikur ta kuptoje këtë, njeri i gjorë, do mund ta mësoje të sillej më mirë dhe të t’i shmangte pakënaqësitë, vetëm duke e kërcënuar se do ta fshikullosh me një purtekë jo më të trashë se gishti yt i vogël.
-Ja pra, ky buall që e kërcënova se do ta çoja te kasapi, merakoset për mirëqënien time!-, mendoi Timuri.
Kështu, ai shkoi tek e shoqja, mori një purtekë e i tha:
-A do vendosësh të sillesh mirë? A do reshtësh së më bëri pyetje në rastet kur unë nuk bëj tjetër gjë veçse qesh?
Gruaja u frikësua shumë, sepse i shoqi nuk i kishte folur kurrë më parë me atë ton; e kështu, në të ardhmen, Timuri nuk rrezikoi asnjëherë më që e fshehta e tij të zbulohej. E kështu, shpëtoi nga fati i tmerrshëm që bie mbi njerëzit që ua zbulojnë sekretet njerëzve që nuk janë gati për t’i marrë ato.
Traditat popullore i mveshin Timur Agës pushtetin e kapjes së kuptimit edhe prej gjërave dukshmërisht të parëndësishme. Thuhet se kjo rrëfenjë, në formën e vet më të moçme, i autorësohet Abu-ishak Kishti, i cili qe prijësi i dervishëve 'Këngëtarë', të shekullit X.

Njeriu çasti i të cilit nuk kishte ardhur ende

Na ishte njëherë një tregtar i pasur që jetonte në Bagdat. Zotëronte një shtëpi luksoze, çifliqe të vegjël e të mëdhenj, dhe një flotë anijesh që bënin rrugën e Indisë, të ngarkuara me mallra të çmuar. Ai i kishte marrë këto pasuri, një pjesë me trashëgimi, një pjesë falë përpjekjeve të veta të kryera në çastin e duhur dhe vendin e duhur e, në fund, falë orientimeve dhe këshillave mirëdashëse që Mbreti i Perëndimit- titull që asokohe i ishte dhënë sulltanit të Kordovës- ia kishte ofruar bujarisht.
Por, mandej, fati u përmbys. Një pushtues mizor u vu në zotërim të tokave dhe shtëpive të tij. Anijet që udhëtonin për në Indi u goditën prej tajfuneve dhe u mbytën, teksa një varg fatkeqësish u përplasën mbi familjen. Edhe miqtë e tij më të ngushtë dukej se e kishin humbur aftësinë për të qenë në harmoni me të, pavarësisht përpjekjeve të dyanshme për të ruajtur marrëdhëniet e mira.
Atëherë, tregtari vendosi të shkonte në Spanjë, për t’u takuar me mbrojtësin e tij të vjetër, e kësisoj u përudh përmes shkretëtirës perëndimore. Gjatë udhëtimit u ndesh me shumë fatkeqësi. Gomari i tij ngordhi, mandej u zu rob prej banditëve dhe ra në skllavëri, prej së cilës arriti të çlirohej, duke ikur, me mjaft vështirësi. Fytyra e tij e djegur nga dielli, mori shpejt pamjen e një cope lëkure. Banorët e dëbonit tutje egërsisht. Aty-këtu, ndonjë dervish i jepte një krodhë bukë e ndonjë zhele për ta veshur. Nganjëherë gjente pakëz ujë në fundin e ndonjë moçali, por në të shumtën e rasteve uji ishte i njelmët.
Më në fund arriti tek portat e pallatit të Mbretit të Perëndimit. Edhe pse nuk e pati të lehtë ta fitonte lejen për të hyrë. Ushtarët e shtynë me heshta dhe shambellani nuk e pranoi kërkesën e tij për t’u pritur. I ofruan një punë të rëndomtë në oborrin mbretëror, derisa të fitonte ca parâ që do t’i mjaftonin për të blerë ca petka, me të cilat do mund të paraqitej siç duhej tek mbreti, ditën kur mjeshtri i ceremonive do t’ia mundësonte takimin.
Gjithsesi, ai kishte vetëdijen e të qënit pranë mbretit, dhe kujtimi i mirëdashjes që sulltani kish treguar dikur ndaj tij, nuk e braktiste kurrë. Megjithatë, meqë kishte jetuar aq gjatë në mjerim dhe në dëshpërim, mënyrat e tij të sjelljes ishin deformuar, prandaj mjeshtri i ceremonive vendosi që, përpara se ta pranonte në oborr, t’i jepte ca mësime mbi edukatën dhe vetëpërmbajtjen.
Tregtari i duroi të gjitha. Ditën kur i prinë drejt sallës së pritjes, ishin mbushur plot tre vjet qëkurse e kishte lënë qytetin e Bagdadit. Mbreti e njohu menjëherë, e pyeti rreth shëndetit dhe e ftoi të ulej pranë tij.
-Madhëri-, tha tregtari, -kam vuajtur shumë në këto vitet e fundit. Tokat e mia janë pushtuar, trashëgimia ime është grabitur, anijet e mia janë mbytur bashkë me tërë mallin që kishin. Për tre vjet më është dashur të luftoj me urinë, banditët, shkretëtirën, e me ca njerëz, gjuhën e të cilëve nuk e kuptoja. Kam ardhur të vihem nën dashamirësinë e Madhërisë suaj.
Mbreti iu drejtua shambellanit.
-Jepini njëqind dele, emërojeni bari mbretëror, çojeni në majë të malit dhe lëreni t’ia dalë vetë mbanë.
Paksa i zhgënjyer, sepse priste diçka më tepër nga ana e monarkut, tregtari u hoq mënjanë, mbas falenderimeve të rastit. Me të arritur tek kullosat e varfëra që i caktuan, delet i përfshiu një sëmundje dhe ngordhën të gjitha njera pas tjetrës. Mbas kësaj u rikthye sërish tek mbreti.
-Si janë delet e tua?-, e pyeti mbreti.
-Madhëri, me të mbërritur tek kullosat, më ngordhën të gjitha!
Mbreti bëri një gjest dhe urdhëroi:
-Jepini këtij njeriu pesëdhjetë dele, për të cilat të kujdeset deri në një urdhër të ri!
I pështjelluar dhe i turbulluar, bariu e çoi tufën e tij në mal. Delet filluan të kullosnin tërë oreks, kur dy qen të egërsuar që u shfaqën papritmas filluan t’i ndjekin deri në një humnerë, ku të gjitha u bënë copë-copë.
Tregtari, shumë i dëshpëruar, u kthye tek mbreti për t’i treguar se ç’i kishte ndodhur.
-Shumë mirë-, tha mbreti, -tashti mund të marrësh njëzetepesë dele e të vazhdosh si më parë.
Tregtari u ngjit prapë tek kullosat me delet e tij. Shpresa e kishte tradhëtuar zemrën e tij, dhe ai ishte më i trazuar se kurrë, sepse nuk ndjente kurrfarë dëshire për të qenë bari. Me të arritur në mal, çdo dele polli dy qengja, e kjo bëri që tufa e tij të dyfishohej. Mandej kjo gjë u përsërit edhe një herë. Qengjat ishin të majmë, kishin bashka leshi të dendura dhe mishi i tyre ishte i shijshëm. Tregtari shiti një pjesë të tyre dhe bleu ca të tjerë: atëherë vuri re se delet, të cilat kur i blinte ishin të ligura e të dobëta, rriteshin të shëndetshme e të forta, dhe i ngjanin përherë e më shumë racës së re e të mahnitshme që ishte duke rritur. Brënda tre muajve mundi të kthehej tek oborri mbretëror, i veshur me petka madhështore, për t’i thënë mbretit se sa shumë ishte begatuar tufa nën kujdesin e tij. E shoqëruan menjëherë tek mbreti.
-A beson se je një bari i mirë, tashti?-, e pyeti mbreti
-Oh, po, madhëri! Fati u kthye në të mirën time në mënyrë të habitshme, e mund të them se gjithçka ka shkuar përsëmbari, megjithëse nuk më pëlqen edhe aq shumë të rris dele.
-Shumë mirë-, tha mbreti. –Atje tej shtrihet mbretëria e Seviljes, që është nën kujdesin tim. Shko, e le ta marrin vesh të gjithë se të kam emëruar mbret të Seviljes!
Dhe ia fshiku supin me skeptrin ceremonial. Tregtari nuk arriti ta përmbante veten:
-Po përse nuk më emërove mbret me të mbërritur këtu për herë të parë? Donit të vinit në provë durimin tim, që ishte tashmë në kufinjtë e fundit?
Mbreti ia krisi gazit:
-Le ta themi thjesht se, nëse ti do të ishe bërë mbret i Seviljes ditën në të cilën ke çuar njëqind dele në mal për t’i humbur çilembyll sytë, sot nuk do të kishte mbetur as edhe një gur prej qytetit të Seviljes!
Abdul-Kader Xhilani lindi në shekullin XI në brigjet jugore të Detit Kaspik. Është i njohur me emrin Sajedna, 'Princi ynë', sepse e kishte prejardhjen nga Hasani, biri i Aliut dhe Nipi i Muhamedit (a.s), dhe i ka dhënë emrin e tij Urdhërit të fuqishëm të Kaderive. Është i njohur për faktin se, qysh fëmijë, ka dhënë prova se zotëronte fuqi të mbinatyrshme. Studioi në Bagdat, ku pjesën më të madhe të kohës ia kushtoi themelimit të një shkolle publike falas. Shahabudin Suhrawardi, një nga shkrimtarët më të mëdhenj sufi, autori i Dhunti të dijes së thellë, ishte njëri nga nxënësit e tij. Që të dyve u atribuohen mrekulli të panumurta.
Abdul-Kaderi kishte shumë nxënës, si hebrenj e të krishterë, ashtu edhe muslimanë. Vdiq në vitin 1166. Teksa ndodhej në shtratin e vdekjes, u shfaq një arab i mistershëm, i cili i solli një letër në të cilën qe shkruar: "Kjo është letra e Të Dashurit për të dashurin e vet. Çdo njeri dhe çdo kafshë duhet ta ngjërojë vdekjen". Varri i tij gjendet në Bagdad.
Pra, Abdul-Kader është i nderuar kudo si një shenjt, e në Lindje gjenden shumë biografi të jetës së tij. Këto vepra janë përplot me rrëfenja të mrekullueshme e me ide të çuditshme. Njëra nga këto vepra, Hiyat-i-Hazrat (Jeta e pranisë) fillon kështu:
"Pamja e tij ishte imponuese. Një ditë, vetëm një nxënës guxoi t’i drejtonte një pyetje: 'A nuk mund të na e japësh pushtetin për ta përmirësuar këtë tokë dhe fatin e njerëzve që banojnë në të?
Ai ngrysi vetullat dhe tha: 'Do të bëj ç’është e mundur! Do t’ua jap këtë pushtet pasardhësve tuaj, sepse tashpërtash nuk mund të shpresohet për një përmirësim të tillë në shkallë mjaft të gjerë. Mjetet e përshtatshme nuk ekzistojnë ende. Ju do të shpërbleheni, dhe pasardhësit tuaj do të shpërblehen për përpjekjet dhe synimet tuaja".
I njejti koncept i kronologjisë del në pah edhe në këtë rrëfenjë me titullin "Njeriu, çasti i të cilit nuk kishte ardhur ende".

Kur vdekja erdhi në Bagdad

Nxënësi i një sufiu të Bagdadit, ishte ulur një ditë në qoshkun e një bujtine, kur i qëlloi të dëgjonte bashkëbisedimin e dy personave. Nga fjalët që po dëgjonte, mori vesh se njëri nga ata të dy ishte Engjëlli i Vdekjes.
"Kam shumë vizita për të bërë në këtë qytet gjatë tre javëve të ardhshme", po i thoshte Engjëlli i Vdekjes shokut të tij.
I llahtarisur, nxënësi u kukëzua në qoshkun e tij derisa ata të dy u larguan. Mandej i bëri thirrje tërë zgjuarsisë së tij për të gjetur mënyrën si t’i shpëtonte vizitës së mundshme të Engjëllit, e më në fund vendosi të largohej nga Bagdadi, me qëllim që vdekja të mos ta kapte. Mbasi bëri një arsyetim të tillë, nuk i mbeti tjetër veçse të merrte me qira kalin më të shpejtë e, duke e shporuar me mamuze ditë e natë, arriti deri në Samarkandën e largët.
Ndërkohë Vdekja u takua me mjeshtrin sufi, me të cilën ndejti e foli për njerëz të ndryshëm.
-Po ku është, pra, filan fisteku, nxënësi yt?-, pyeti Vdekja.
-Duhet të jetë këndej rrotull nëpër qytet, i përhumbur në meditim, ndoshta në ndonjë han", u përgjigj mjeshtri.
-Gjë e çuditshme-, tha Engjëlli, -sepse ai është tamam në listën time... Ah, ja, shiko: duhet ta marr mbas katër javësh pikërisht në Samarkanda, e në asnjë vend tjetër.
* * *
Autori i kësaj rrëfenje, që konsiderohet si një nga tregimet popullore më të pëlqyera në Lindjen e Mesme, është Sufiu i madh Fudail Ibn Ayad, një ish-bandit që vdiq në fillim të shekullit IX. Simbas një tradite sufi, por që pohohet edhe nga dokumente historike, Harun El-Rashid, kalifi i Bagdadit, pati dashur të përqëndronte në oborrin e tij 'plotninë e dijes'. Shumë Sufij jetuan nën përkrahjen e tij, por asnjë prej tyre nuk pranoi të vihej nën shërbimin e atij monarku të gjithëfuqishëm. Historianët sufi përshkruajnë vizitën e bërë në Mekë, tek Fudaili, nga Haruni dhe veziri i tij. "Prijës i Besimtarëve", tha Fudaili, "druaj se pamja jote e hijshme do të bjerë në zjarrin e xhehnemit!".
Haruni e pyeti të urtin: "A ke njohur ndonjëherë, ndokënd që jeton më i tërhequr se ti?".
"Po", u përgjigj Fudaili, "ty! Tërheqja jote është më e epërme se e imja. Unë kam mundur të shkëputem nga mjedisi i botës së rëndomtë, kurse ti je shkëputur nga diçka shumë më e madhe; je shkëputur nga ajo që është e përjetshme!".
Fudaili i tha kalifit se pushteti mbi vetveten është më i mirë se njëmijë vjet pushtet mbi të tjerët.

Lindja e një tradite

Na ishte njëherë një qytet i formuar nga dy rrugë paralele. Një ditë, një dervish përshkoi rrugën e parë; kur arriti në të dytën, njerëzit vërejtën se ai i kishte sytë plot me lotë.
-Dikush ka vdekur në rrugën tjetër!-, u dëgjua të vikaste. Menjëherë, të gjithë fëmijët e rrethinave nisën të vikasnin të njejtën frazë.
Ajo që kishte ndodhur në të vërtetë, ishte se dervishi sapo kishte qëruar ca qepë. Lajmi u hap shumë shpejt edhe në rrugën e parë, dhe të rriturit e të dy rrugëve ishin shumë të pikëlluar e të frikësuar (sepse secili kishte pjesëtarë të familjes në anën tjetër) dhe nuk guxonin ta thellonin shkakun e asaj trazire.
Një i urtë u përpoq të arsyetonte me personat e të dyja rrugëve, dhe i pyeti ata se, përse nuk e njoftonin njëri-tjetrin. Tepër të tronditur për të ditur se çfarë donin, disa prej tyre thanë:
-Mesa dimë ne, në anën tjetër të rrugës ka rënë një murtajë vdekjeprurëse.
Këto fjalë u përhapën si era, në atë masë sa banorët e secilës nga rrugët u bindën se, të tjerët, ishin dënuar me vdekje të sigurtë.
Kur në një farë mënyre u vendos heshtja, të dy bashkësitë nuk gjetën tjetër zgjidhje për t’i shpëtuar rrezikut, përveç shpërnguljes në masë. E kështu, të dyja gjysmat e qytetit u shpopulluan.
Qysh atëherë kanë kaluar shekuj, por qyteti vijon të jetë ende sot i shkretë. Aty afër janë ngritur dy fshatra. Secili nga fshatrat ka traditën e tij, që tregon se si shumë kohë më parë, fshati ishte ndërtuar nga një koloni e mbërritur prej një qyteti të dënuar, falë një shpërnguljeje fatlume që ua pati mundësuar shpëtimin nga një e keqe e panjohur.
Në mësimin e tyre psikologjik, Sufijtë pohojnë se përcjellja e zakonshme e dijes është objekt i shumë deformimeve, shkaktuar nga interpretimet dhe mangësia e kujtesës, që nuk mund ta zëvendësojë perceptimin e drejtpërdrejt të fakteve. "Lindja e një tradite", e cila ilustron subjektivitetin e trurit njerëzor, është shkëputur nga libri i Asrar-i-Khiiwatia (Sekretet e të Ngujuarve) të shehut Kalandar Shah të Urdhërit Suhraëardi, vdekur më 1832. Varri tij gjendet në Labore, në Pakistan.

Katallani dhe Sufiu

Një mjeshtër Sufi po udhëtonte vetëm në një krahinë malore dhe të shkretë, kur papritmas u gjend ballëpërballë me një katallan, një përbindësh gjigand, i cili i tha se do ta asgjësonte.
-Shumë mirë; provoje po deshe-, tha mjeshtri, -por unë jam në gjendje të të mposht sepse, nga shumë pikëpamje, jam më i fuqishëm nga ç’mund ta marrësh me mend ti.
-Budallallëqe!-, u përgjigj katallani; -ti je mjeshtër Sufi; merresh vetëm me çështje të shpirtit; nuk mund ta mposhtësh një si unë, që përdor vetëm fuqinë fizike. E mandej, unë jam tridhjetë herë më i madh sesa ti!
-Nëse do ndonjë provë fuqie-, tha Sufiu, -merre këtë gur dhe mundohu t’ia shtrydhësh lëngun.
Mori një copë shkëmbi e ia dha. Pavarësisht përpjekjeve të tij, katallani nuk ia doli mbanë.
-Është e pamundur, nuk ka ujë në këtë gur. Më trego ti nëse ka.
Në gjysmëerrësirë, mjeshtri mori gurin e, duke nxjerrë një vezë nga xhepi, i përplasi me njëri-tjetrin mbi dorën e katallanit. Ky mbeti shumë çuditur, sepse njerëzit mbeten shpesh të çuditur nga ajo që nuk kuptojnë, dhe i mbivlerësojnë këto lloj gjërash më shumë sesa duhet, në interes të tyre.
-Duhet të mendohem rreth tërë kësaj-, tha katallani, -eja në shpellën time, po të ofroj mikpritje për sonte.
Sufiu shkoi mbas tij derisa mbërritën në një guvë stërmadhe, një shpellë e vërtetë Aladini, në brendësi të së cilës dergjeshin paisjet dhe veshjet e mijëra udhëtarëve të vrarë.
-Shtrihu këtu, pranë meje, dhe fli- i tha katallani. –Do përpiqemi të sqarojmë gjithçka në mëngjes.
Me të thënë këtë, u shtri përtokë dhe ia këputi gjumit menjëherë. Mjeshtri, instinkti i të cilit parashikonte kërcënimin e një tradhëtie, ndjeu papritmas se duhej të ngrihej për t’u fshehur në një farë largësie prej katallanit. Dhe kështu bëri, mbasi e shtroi shtratin në një mënyre të tillë, që t’i krijonte përshtypjen se vijonte të ishte aty.
Sapo ishte vendosur në largësinë e duhur, katallani u zgjua. Me një dorë mbërtheu një trung peme e i dha shtatë goditje të hatashme formës ku Sufiu kishte qenë pak më parë. Mandej, katallani u shtri e fjeti sërish. Mjeshtri u kthye në shtratin e tij dhe i thirri:
-Hej, katallan! Shpella jote është e rehatshme, por më ka pickuar shtatë herë një mushkonjë. Duhet të bësh diçka!
Katallani u trondit aq shumë, sa nuk guxoi ta sulmonte prapë. Në fund të fundit, nëse ai njeri ishte goditur shtatë herë prej një katallani, me një trung peme e me tërë fuqinë e tij...
Në mëngjes, katallani i hodhi Sufiut një rrëshek të sajuar me lëkurë bualli:
-Shko e merr ujë për mëngjesin, kështu do mund të përgatisim çajin!
Në vend që të merrte rrëshekun (të cilin do ta kishte ngritur me mundim) mjeshtri shkoi tek lumi e filloi të gërrmonte kanal të vogël në drejtim të shpellës. Por katallani ishte përherë e më i etur:
-Përse nuk më sjell ujë? ...
-Durim, miku im. Po hap një kanal të përhershëm, për të ta sjellë ujin e burimit deri tek shpella, e kësisoj nuk do kesh më nevojë të përdorësh rrëshekë.
Por katallani kishte tepër etje për të pritur. Mori një rrëshek dhe u drejtua vetë tek lumi për ta mbushur ujë. Kur çaji ishte gati, piu shumë litra, e pas kësaj aftësitë e tij mendore nisën të funksionojnë më mirë.
-Nëse je aq i fortë- gjë që ma ke provuar- përse nuk e gërrmon më shpejt atë kanal, në vend që të përparosh centimetër pas centimetri?
-Sepse-, u përgjigj mjeshtri, -asgjë që ia vlen të bëhet me të vërtetë, nuk mund të bëhet pa përdorur minimumin e fuqisë. Çdo gjë kërkon sasinë e vet të mundimit, e unë jam duke përdorur fuqinë time më të pakët për të hapur kanalin. Veç tjerash, e di mirë se ti, duke qenë një krijesë që i respekton zakonet, do vazhdosh ta përdorësh gjithsesi rrëshekun prej lëkure bualli.
Kjo rrëfenjë tregohet shpesh në Kaikhana të Azisë Qendrore. U ngjan edhe disa rrëfenjave folklorike të Europës mesjetare. Ky version është shkëputur nga një Majmua (përmbledhje dervishësh). Simbas asaj që gjendet e shkruar në ballinë, thuhet se në versionin e saj origjinal është krijuar nga Hikajati në shekullin XI, por forma që paraqesim këtu daton e shekullit XVI.

Bukë dhe xhevahirë

Në një turr bujarie të pakuptueshme, një mbret, vendosi një ditë që të jepte dhuratë një pjesë të pasurisë së vet. Në të njejtën kohë, gjithsesi, donte të dinte se ç’do bëhej me dhuratat e tij. Për këtë, çoi fjalë të vinte një furrtar, tek i cili kishte besim të plotë, dhe i tha të piqte dy bukë të rrumbullakëta: në të parën duhej të fuste xhevahirë, teksa buka tjetër duhej të ishte e zakonshme, thjesht e përbërë nga uji dhe mielli.
Mandej i tha furrtarit, se bukët duhej t’ia jepte, njerën njeriut më të mirë, ndërsa tjetrën njeriut më pak të mirë që mund të gjendej. Ditën që pasoi, në dyqan hynë dy njerëz. Njëri ishte i veshur si dervish dhe dukej shumë i vyeshëm, çka se në të vërtetë nuk ishte dervish por i shkërbyer si i tillë. Tjetri ndejti në heshtje dhe i ngjante nga të gjitha anët një njeriu që furrtari e kishte shumë zët.
Atëherë furrtari ia dha bukën me xhevahire njeriut që mbante veshur petka dervishi, kurse bukën e zakonshme ia dha tjetrit. Sapo e mori bukën, njeriu me petka dervishi i mëshoi me gishtërinj dhe e peshoi me duar: forma e xhevahirëve që preku me gishtat e vet, e bëri të mendonte se ishin droçka. E peshoi prapë bukën; pati përshtypjen se ishte vërtetë e rëndë. Atëherë i hodhi një vështrim vjedhtas furrtarit, por duke vërejtur se ai nuk ishte tip me të cilin mund të bëhej shaka, u kthye kah tjetri:
-A do të ishe dakord ta ndërroje bukën tënde me timen? Dukesh mjaft i uritur; kjo imja është mjaft më e rëndë.
Njeriu i dytë, i prirur për të rënë në ujdi me gjithçka, pranoi me dëshirë ta bënte atë ndërrim. Mbreti, i cili e vëzhgonte atë skenë nga e çara e portës, u habit, por nuk i kapi cilësitë përkatëse të dy njerëzve.
Dervishi i rremë mori kësisoj bukën e zakonshme, dhe mbreti arriti në përfundimin se fati kishte ndërhyrë për ta ruajtur dervishin nga kamja. Njeriu i mirë gjeti xhevahirët dhe u shpërblye për urinë e tij, por mbreti nuk qe në gjendje ta interpretonte atë ndodhi.
-Bëra atë që m’u tha të bëja.- tha furrtari.
-Nuk mund ta ndryshosh rrjedhën e fatit.- tha mbreti.
-U tregova dinak!- tha dervishi i rremë.
Kjo rrëfenjë tregohet në Gazargah, teqe e vendosur në Afganistanin Perendimor, ku mjeshtri i madh sufi Abdullah Ansari qe varrosur më 1089. 'Niveli i parë' i mësimit që jep kjo rrëfenjë, është se njeriu mund të marrë gjëra me vlerë të madhe për jetën e tij të ardhme, pa nxjerrë medoemos përfitim.

Peshkatari dhe xhini

Një ditë, një peshkatari vetmitar i ra në rrjetë një shishe bakri me një vulë plumbi. Meqë dukej qartë se ishte fjala për një objekt shumë të ndryshëm prej atyre që ishte mësuar të gjente zakonisht në det, mendoi se mund të përmbante ndonjë gjë të çmuar. Përveç kësaj, atë ditë nuk i kishte ecur fati në peshkim e, kështu, së paku mund ta shiste tek tregtari i bakrit.
Shishja nuk ishte shumë e madhe dhe mbi tapë ishte gdhendur një simbol i çuditshëm, Vula e Solomonit, Mbret dhe Mjeshtër. Në brendësi rrinte mbyllur një xhin i tmerrshëm. Shishja ishte hedhur në det nga vetë Solomoni, për të mbrojtur njerëzit nga një shpirt i keq, deri në ditën kur do të arrinte dikush që do të dinte ta zbuste e t’i caktonte rolin e vërtetë si shërbëtor i njerëzimit.
Por peshkatari nuk dinte asgjë. Gjithë ç’dinte ishte se kishte në duar një objekt që mund ta vëzhgonte me kënaqësi, e prej të cilit do mund të nxirrte përfitim. Bakri ishte vezullues. Bëhej fjalë për një vepër arti.
-Ndoshta ka brënda diamante!-, mendoi me vete.
Duke harruar proverbin: "Njeriu mund të përdorë vetëm atë që ka mësuar të përdorë", peshkatari hoqi tapën prej plumbi.
Mbasi e vërtiti dhe e vërtiti në dorë shishen që dukej bosh, e vendosi mbi rërë dhe nisi ta vështronte. Pikërisht në atë çast vërejti një spirale tymi që, teksa bëhej dalëngadalë gjithnjë e më e shpeshtë, nisi të rrotullohej duke marrë më në fund formën e një krijese gjigande dhe kërcënuese, që iu drejtua atij me zë shungullues:
-Jam prijësi i xhinëve që njohin të fshehta dhe ndodhi të mrekullishme. Jam burgosur me urdhër të mbretit Solomon, kundër të cilit isha rebeluar; dhe tani do të të shkatërroj!.
Peshkatari, i llahtarisur, nisi të zhgërryhej në rërë duke vikatur:
-Don të më shkatërrosh mua, që të dhashë lirinë?
-Sigurisht që do ta bëj-, tha xhini, -sepse është në natyrën time të rebelohem, dhe është në fuqinë time prirja për të shkatërruar, çka se më kanë detyruar të dergjem për shumë mijëvjeçarë.
Atëherë, peshkatari e kuptoi që, jo vetëm s’do mund të nxirrte përfitim nga ai peshk kobçar, por me gjasë do mund edhe të asgjësohej prej tij pa e ditur as arsyen.
Teksa i kapi syri vulën e vendosur mbi tapën e shishes, i erdhi papritmas një ide:
-Është e pamundur që ti të kesh dalë prej asaj shisheje-, i tha xhinit, -është tepër e vogël!
-Çfarë! Dyshon në fjalën e prijësit të Xhinëve-, ulëriu vegimi. Kështu, xhini u davarit sërish, derisa u rishndërrua në një spirale të hollë tymi dhe u kthye përsëri në burgund e vet. Atëherë peshkatari përlau tapën dhe e mbylli shishen. Mandej e flaku sërish, sa më shumë që ishte e mundur, në thellësi të detit.
Kaluan vite... deri në ditën kur, një tjetër peshkatar, nipi i të parit, hodhi jetën në të njëjtin vend dhe kapi të njëjtën shishe.
E vendosi mbi rërë, e ndërsa po bëhej gati ta hapte, kokën ia përshoi një mendim. Ishte këshilla e përcjellë nga i ati, i cili nga ana e tij e kishte mësuar nga babai i vet: "Njeriu mund të përdorë vetëm atë që ka mësuar të përdorë".
Kështu, kur i shkundur nga mpirja, për shkak të lëvizjeve të burgut të tij, xhini i tha përmes pareteve të bakrit: "Bir i Adamit, kushdo qofsh ti, hiqja tapën kësaj shisheje dhe çliromë, sepse unë jam prijësi i xhinëve që njohin të fshehtat dhe ndodhitë e mrekullishme!", peshkatari i ri, duke sjellë ndërmend proverbin stërgjyshor, mori shishen dhe e vendosi me kujdes në një guvë, dhe pastaj u kacavar nëpër shkëmbinj ku gjendej qela e një njeriu të ditur.
Mbasi e dëgjoi rrëfimin, urtaku i tha:
-Proverbi yt është absolutisht i vërtetë, e duhet ta bësh tëndin, por më së pari duhet të mësosh çfarë të bësh.
-Por çfarë duhet të bëj?- pyeti djaloshi.
-Sigurisht duhet të ketë diçka që dëshiron të bësh.
-Ajo që dëshiroj të bëj është ta çliroj Xhinnin, që ai të mund të më japë dijen e mrekullishme... ose ndoshta male me ar, oqeane me smeralde e gjithçka tjetër që Xhinët mund t’u dhurojnë njerëzve.
-Natyrisht, ty as nuk të ka shkuar ndërmend-, tha urtaku, -se Xhini mund edhe të mos të t’i japë këto gjëra mbasi ta kesh çliruar, ose mund të t’i japë e të t’i marrë sërish ngaqë nuk ke mjete për t’i ruajtur, pa folur mandej për atë që mund të të ndodhte nëse një ditë ti do t’i kishe vërtetë këto gjëra, duke e ditur se 'njeriu mund të përdorë vetëm atë që ka mësuar të përdorë'.
-Atëherë, çfarë duhet të bëj?
-Kërkoji Xhinit një provë për atë që do të të ofrojë. Gjej një mënyrë për ta ruajtur këtë provë e për ta shqyrtuar. Kërko dijen, jo pasurinë, sepse pasuria pa dijen nuk ka kurrfarë dobije, e ky është shkaku i të gjitha përhumbjeve tona.
Djaloshi, i cili ishte i mprehtë dhe me mend, teksa po kthehej në guvën ku kishte lënë Xhinin, sajoi një plan.
Trokiti lehtë tek shishja, dhe zëri i Xhindit që përtej paretit prej bakri, ia behu i mezidëgjueshëm, por gjithë i tmerrshëm:
-Në emër të Solomonit, Të Fuqishmit- që paqja qoftë me të! –çliromë, bir i Adamit!
-Unë as nuk besoj se ti je ai që mëton të jesh, e as që e zotëron vërtetë fuqinë për të cilën mburresh-, u përgjigj djaloshi.
-Nuk më beson? A nuk e di se jam i paaftë të them gënjeshtra?-, shungulloi sërish Xhindi.
-Jo, nuk e di.
-Atëherë, si mund të të bind?
-Duke më dhënë një provë! A mund t’i ushtrosh disa nga
fuqitë tuaja që prej aty brënda shishes?
-Po-, tha Xhindi, -por këto fuqi nuk më japin mundësi të çlirohem.
-Shumë mirë; atëherë ma jep aftësinë për ta zgjidhur problemin që më shqetëson.
Xhini i ushtroi në çast fuqitë e tij të të çuditshme, dhe djaloshi e kuptoi zanafillën e proverbit të përcjellë nga gjyshi i tij. E shquajti tërë skenën e çlirimit të Xhinit nga shishja, e, shquajti edhe mënyrën sesi do mund t’ua përcillte edhe të tjerëve mundësinë për të përftuar aftësi të tilla nga Xhinët. Gjithsesi e kuptoi se nuk do mund të bënte më shumë. Kështu, peshkatari mori shishen dhe, ashtu si gjyshi i tij dikur, e flaku sërish në oqean. Pjesën tjetër të jetës e kaloi jo duke peshkuar, por duke u përpjekur t’u shpjegonte të tjerëve rreziqet që mund të pësojë 'ai që përpiqet të përdorë atë që nuk është mësuar të përdorë'.
Prapëseprapë, meqë ishin të pakët ata që ndesheshin me Xhinët e shisheve, e meqë nuk kishin pranë njerëz të urtë që mund t’i këshillonin, pasardhësit e këtij peshkatari i denatyruan ato që i quanin ‘mësimet’ e tij, dhe përvojën që ai kishte përshkruar e katandisën në një parodi. Mandej erdhi një kohë kur themeluan një religjion, ithtarët e të cilit mblidheshin nëpër tempuj të mveshur me stoli për të pirë me shishe prej bakri. Nga respekti i thellë që ushqenin për mënyrën sesi ishte sjellë peshkatari, rrekeshin të imitonin veprimet dhe sjelljen e tij, në të gjitha format.
Që atëherë kanë kaluar shumë shekuj, e për këtë arsye shishja e bakrit mbetet simbol i shenjtë për ata njerëz. Përpiqen ta duan njëri-tjetrin, vetëm për shkak të dashurisë që ushqejnë për peshkatarin; e në vendin ku ai dikur kishte pasë ndërtuar një kasolle të thjeshtë, ata, të veshur me petka madhështore, mblidhen për të kremtuar rituale të ndërlikuara.
Nxënësit e të urtit jetojnë ende, të panjohur prej këtyre njerëzve, ashtu si edhe pasardhësit e peshkatarit. Shishja prej bakri dergjet në fund të detit, ku Xhini vazhdon të flejë.
Një version i kësaj rrëfenje është shumë i njohur nga lexuesit e ‘Një mijë e një netëve’. Dervishët e përdorin në formën që ne kemi paraqitur këtu. Është interesante të nënvizojmë se, 'dija e përcjellë nga një xhin' flitet të jetë, në mënyrë të ngjashme, origjina e fuqisë së magjistarit legjendar Virgjilit, i cili pati jetuar në Napoli, në Mesjetë, dhe e Gerbertit, që u bë Papa Silvestër në vitin 999.

Portat e Parajsës

Na ishte njëherë një njeri i mirë që e kishte kaluar tërë jetën e tij duke mëkuar cilësitë, të cilat u këshillohen atyre që duan të fitojnë parajsën. Ai ishte shumë bujar me të varfërit, i donte dhe u shërbente përunjësisht të tjerëve. Duke sjellë ndërmend domosdoshmërinë e të treguarit i durueshëm, ishte përballur me shumë prova të dhimbshme e të paparashikueshme, shpeshherë për altruizëm. Kishte udhëtuar në kërkim të dijes. Përunjësia dhe sjellja e tij ishin aq të shembullore, saqë nami prej njeriu dhe qytetari të mirë i ishte përhapur në të katër anët e tokës.
Ai i ushtronte në mënyrë të dukshme tëra cilësitë që zotëronte, sa herë që i kujtohej. Megjithatë, ai kishte një të metë: mungesën e vëmendjes. Kjo prirje nuk ishte shumë e shenjuar tek ai, i cili thoshte me vete se, në krahasim me tërë ato virtyte që zotëronte, mungesa e vëmendjes mund të quhej shumë-shumë një cen i vogël. Kishte të varfër që ai i linte pas dore me ndihma sepse, herë mbas here, ishte i pandjeshëm ndaj nevojave të tyre. Edhe dashuria dhe shërbimi harroheshin ngandonjëherë, kur brënda tij grafullonin nevoja vetiake ose, më së paku dëshira.
Atij i pëlqente të flinte, e kur ishte në gjumë humbiste raste- raste të kërkonte dijen ose ta përvetësonte, të praktikonte përunjësinë e vërtetë, të rriste numrin e veprimeve të tij të mira- e këto raste kalonin dhe nuk paraqiteshin tjetër herë.
Qoftë cilësitë që kishte ushtruar, qoftë vesi i mungesës së vëmendjes, lanë gjurmën e vet në thelbin e tij.
Më në fund, ai vdiq. Kur u gjend në botën e përtejme, në rrugën që të shpinte tek Portat e Rrethuara, njeriu ndaloi një çast për të shqyrtuar ndërgjegjen e tij, e arriti në përfundimin se kishte gjasa të mjaftueshme për t’i kaptuar Portat e Parajsës.
Megjithatë, ai pa se portat ishin të mbyllura. Pikërisht në atë çast, një zë bubulloi:
-Kij mëndjen, sepse portat hapen vetëm një herë në njëqind vjet.
Atëherë, ai u ul të priste, krejt i prekur nga ajo begati që e priste, por duke mos patur më rast t’i ushtronte virtytet e tij në shërbim të njerëzimit, vuri re se aftësia e tij për të qenë i vëmendshëm ishte e pamjaftueshme. Mbasi vigjëloi për njëfarë kohe, kohë që iu duk një shekull i tërë, koka filloi t’i rëndoi nga efekti i gjumit. Qepallat e tij u mbyllën vetëm për një çast.
Ndodhi që, pikërisht në atë çast kalimtar, portat u çelën hapekrah. Përpara se sytë e tij të hapeshin krejtësisht, portat u mbyllën me një nga ato shungullimat e forta që zgjojnë nga gjumi edhe të vdekurit.
Dervishët e parapëlqejnë këtë rrëfenjë-mësim, nganjëherë të quajtur "Parabola e mungesës së vëmendjes". Është një rrëfenjë popullore mjaft e përhapur, origjina e së cilës ka humbur. Disa ia kanë autorësuar Hazreti Aliut, Kalifit të Katërt. Të tjerë pohojnë se kjo rrëfenjë është aq e rëndësishme sa duhet të jetë përcjellë doemos nga vetë Profeti. Megjithatë, nuk gjendet në asnjë nga dokumentet e traditës që lidhen me Profetin. Forma letrare me të cilën është paraqitur këtu, është vepër e një dervishi të panjohur të shekullit XVII, Amil-Baba, dorëshkrimi i të cilit ngulmon në faktin se, "autori i vërtetë është ai, vepra e të cilit është anonime, në mënyrë që asgjë të mos ndërhyjë mes nxënësit dhe materialit që studiohet".

Princesha rebele

Na ishte njëherë një mbret, që ishte i bindur se mësimet e marra dhe besimet në të cilat mbështetej përputheshin me të vërtetën. Ishte njeri i drejtë, në shumë pikëpamje, por dhe me horizont shikimi të ngushtë.
Një ditë u tha tre bijave të tij:
-Gjithë çfarë zotëroj është, apo më mirë do jetë, juaja. Keni ardhur në këtë botë falë meje. Dhe vullneti im përcakton të ardhmen tuaj e, për rrjedhojë edhe fatin tuaj.
Të bindura nga vërtetësia e këtyre fjalëve, dy nga vajzat u nënshtruan butësisht.
E treta, megjithatë, tha:
-Sadoqë pozita ime e kërkon që unë t’u bindem ligjeve, nuk mund të besoj se fati im duhet të jetë përherë i përcaktuar nga mendimet tuaja.
-Këtë do ta shohim.- tha mbreti.
Ai urdhëroi që e bija të mbyllej në një qeli, ku ajo u dergj për shumë vite, gjatë të cilave monarku dhe bijat e tij të bindura përfitonin me bollëk prej pasurive që u përkisnin me të drejtë.
Mbreti mendonte: "Ajo vajzë gjendet në burg jo me vullnetin e vet, po me vullnetin tim. Kjo provon plotësisht, për çdo mendje të arsyeshme, se ai që përcakton fatin e vajzës, është vullneti im e jo i saji.
Kur u përhap lajmi për dënimin që i ishte dhënë princeshës, nënshtetasit thanë:
-Do të ketë bërë apo thënë diçka shumë të rëndë, që monarku, tek i cili nuk arrijmë të gjejmë ndonjë cen, ta trajtojë kështu gjakun e gjakut të tij. Nuk kishin arritur ende në atë pikë sa për të kundërshtuar fodullëkun e mbretit, i cili duhet të ketë përherë të drejtë. Herë mbas here, mbreti i bënte vizitë së bijës, e cila, edhe pse ishte e zbehtë dhe e dobësuar nga dergja në burg, vijonte të këmbëngulte kokëfortësisht në mendimin e vet.
Më në fund, mbreti e humbi durimin:
-Nëse vijon të rrish në mbretërinë time, sfidat tua këmbëngulëse do të më mërzitin edhe më tepër, e do të duket sikur i dobësojnë të drejtat e mia. Mund të të vrisja, por unë jam i mëshirshëm. Kësisoj, po të çoj në mërgim, në shkretëtirën që rrethon tokat e mia. Ajo shkretëtirë është e banuar vetëm nga shtazët e egra dhe nga ndonjë i mërguar tuhaf dhe i paaftë për të jetuar në shoqërinë tonë racionale. Aty do ta kuptosh nëse do mund t’ia dalësh të jetosh e ndarë nga familja jote e, ta zëmë se ia del, a do mundesh mandej ta pëlqesh atë jetë më shumë sesa tonën.
Urdhëri i tij u zbatua menjëherë dhe princesha u dërgua në kufinjtë e mbretërisë, dhe u braktis në një krahinë të egër që i ngjante fort pak mjedisit të mbrojtur në të cilin ishte rritur. Megjithatë, e kuptoi menjëherë se një guvë mund ta kryente detyrën e një shtëpie, se arrat dhe frutat vinin nga pemët, e jo nga pjatat e arta, e se ngrohtësia ishte dhuratë e diellit. Ajo shkretëtirë kishte klimën e vet dhe mënyrën e vet të të qënit. Ia kushtoi ca kohë organizimit të jetës së saj: mësoi të kanalizonte ujët e burimeve, të punonte tokën dhe të mëkonte zjarrin. "Këtu ekziston një jetë, në të cilën elementët harmonizohen mes tyre dhe formojnë një terësi", thoshte me vete. "E megjithatë nuk u binden urdhërave të babait tim, mbretit, as individualisht e as bashkarisht".
Një ditë, arriti një udhëtar që kishte humbur rrugën. Ishte njeri sa i pasur, aq edhe mëndjehollë. Duke parë princeshën të syrgjynosur, u dashurua mbas saj dhe e mori me vete në vendin e tij, ku dhe u martuan.
Pak më vonë, çifti vendosi të rikthehej në shkretëtirë për të ndërtuar aty një qytet të madh e të begatë, ku urtia e tyre, burimet e tyre mendore dhe besimi i tyre gjetën një shprehje të drejtë e të plotë. 'Tuhafët' dhe mërgimtarët e tjerë, shumë prej të cilëve ishin trajtuar si të çmendur, u harmonizuan krejtësisht e në mënyrë të vyeshme me atë mënyrë jetese të pasur e të shumëllojshme.
Si qyteti ashtu edhe tokat që e rrethonin u bënë të famshme në tërë botën, duke e kapërcyer shumë shpejt në fuqi dhe në bukuri qytetin e të atit të princeshës.
Me zgjedhjen e njëzëshme të banorëve, princesha dhe bashkëshorti i saj u vunë në fronin e asaj mbretërie të re dhe ideale. Mbreti vendosi të bënte një vizitë në atë vend të çuditshëm dhe misterioz, që ishte lartuar në mes të shkretëtirës e, për të cilin kish dëgjuar se ishte populluar, së paku pjesërisht, prej njerëzish që, si ai ashtu edhe të tjerët, i kishin përçmuar.
Ai bëri përpara kryeulur drejt fronit ku rrinte çifti i ri, dhe kur çoi sytë për të ndeshur në vështrimin e atyre, nami i të cilëve për drejtësi, begati dhe mirëkuptim e kapërcente shumë herë të tijin, mundi të dëgjonte atë që e bija murmuriti:
-Shiko, baba, çdo burrë e çdo grua ka fatin e vet dhe mundësinë e vet të zgjedhjes.

Simbas një dorëshkrimi sufi, sulltan Saladini takoi mjeshtrin e madh Ahmed El-Rifai, themeluesin e Urdhërit Rifai ("Dervishët ulëritës") dhe i bëri shumë pyetje.
El-Rifai i tregoi këtë rrëfenjë, si përgjigje për pyetjen: "Ç’arsye ke, gjithnjë nëse ke, të mendosh se vendosja e autoritetit të Ligjit është e pamjaftueshme për të siguruar lumturinë dhe drejtësinë?".
Takimi pati ndodhur në vitin 1174, por kjo rrëfenjë, që gjendet edhe në tradita të tjera përpos asaj sufi, qysh atëherë ka filluar të përdoret për të ilustruar mundësinë e një “gjendjeje të ndryshme të vetëdijes tek njerëzit".

Vazhdon..