Rrëfimi i rërës

I lindur mes malesh të largëta, një lumë kapërceu shumë krahina për të mbërritur më në fund tek ranishtja e shkretëtirës. U përpoq ta kapërcente këtë pengesë, ashtu siç pati bërë me të tjerat, por vuri re se, mbas çdo hapi që bënte përmbi ranishte, ujërat e tij zhdukeshin. Ndjehej i bindur se, fati e kishte shkruar që duhej ta kapërcente atë shkretëtirë, megjithatë nuk po ia dilte mbanë... Pikërisht në atë çast, një zë i fshehtë, ardhur nga vetë shkretëtira, i murmuriti: "Era e përshkon shkretëtirën; edhe lumi mund të bëjë po ashtu".
Lumi kundërshtoi duke thënë që, edhe pse lëshohej përmes rërës, i vetmi rezultat ishte se po gëlltitej nga shkretëtira, ndërsa era fluturonte e, kësisoj mund ta përshkonte shkretëtirën.
-Duke u lëshuar përpara në mënyrën tënde të zakonshme, shkretëtira nuk do të të lejojë ta përshkosh. Shumë-shumë do mund të zhdukesh ose të bëhesh kënetë. Duhet të lejosh që era të të mbartë deri në pikëmbërritjen tënde.
-Por si është e mundur kjo?
-Duke e lënë veten që të përpihesh nga era.
Kjo ishte një ide e papranueshme për lumin. Në fund të fundit, ai nuk ishte përpirë kurrë deri atë çast. Nuk donte ta humbiste individualitetin e tij: nëse do ta humbiste, ç’siguri kishte se do mund ta fitonte atë sërish?
Rëra u përgjigj:
-Era kryen këtë funksion: e përthith ujët, e mbart përmbi tërë shkretëtirën, pastaj e lë të bjerë sërish. Duke rënë në formën e shiut, uji bëhet përsëri lumë.
-Nga ta di unë se është e vërtetë?
-Kështu është. Nëse nuk më beson, ti do mund të bëhesh vetëm një kënetë, e edhe për këtë do të të duhen shumë e shumë vite; por, prapëseprapë, lumë nuk ke për të qenë kurrë.
-Por, nuk mund të mbetem i njejti lumë?
-Në të dy rastet nuk mund të mbetesh i njejti lumë-, u përgjigj murmurima, -pjesa thelbësore e jotja do të të largohet tutje për të formuar një lumë të ri. Sot ti mban këtë emër, sepse nuk e di se cila pjesë e jotja është thelbësore.
Këto fjalë zgjuan dolloj jehonash në kujtesën e lumit. Vagëllimthi iu kujtua një gjendje në të cilën ai- ose ndoshta një pjesë e tij?- kishte qenë në krahët e erës. Iu kujtua edhe- por a mos vallë ishte vërtetë një kujtim?- që kjo ishte gjëja e duhur, e jo domosdoshmërisht gjëja më e afërmendshme që duhej të bënte. Atëherë lumi i çliroi avujt e tij drejt krahëve mikpritës të erës. Era, ëmbëlsisht dhe pa mundim, i mbarti avujt dhe i çoi larg, duke i lënë të bien brishtësisht me të mbërritur në majën e një mali shumë, shumë të largët. Dhe pikërisht për shkak se kishte dyshuar, lumi mundi t’i kujtonte dhe ti nguliste më me forcë në mendjen e vet hollësitë e përvojës së tij. "Po, tashti e njoh identitetin tim të vërtetë", tha me vete. Lumi po mësonte. Por rëra murmuronte: "Ne e dimë, sepse sepse e shohim të ndodhë çdo ditë dhe sepse ne, ranishtet, shtrihemi nga lumi deri tek mali".
Ja pse thuhet se rruga që ia jep mundësinë lumit të jetës për të vijuar udhëtimin e tij, është shkruar nëpër ranishte.
Kjo rrëfenjë shumë e bukur gjendet në shumë gjuhë të traditës gojore. Qarkullon thuajse gjithmonë mes dervishëve dhe nxënësve të tyre. Ky version rrjedh nga Awad Afifi, tuniziani, vdekur më 1870.

Mbreti që vendosi të bëhej bujar

Një mbret i Iranit i tha një ditë një dervishi:
-Tregomë një rrëfenjë.
-Madhëri-, u përgjigj dervishi, -do t’ju tregoj rrëfenjën e një mbreti arab, Hatim Tai-t, njeriut më bujar të të gjitha kohëve, sepse nëse do mund t’i ngjaje, ti kishe për të qenë vërtetë mbreti më i madh i gjallë.
-Fol-, tha mbreti, -por nëse rrëfenja nuk më jep kënaqësi, do jap urdhër që të ta presin kokën për shpifje mbi bujarinë time.
Mbreti u përgjigj me këtë ton, sepse në oborrin e Persisë thuhej rëndom se monarku zotëronte cilësitë më të mira, në një shkallë që askush në botë nuk e kish mbërritur dhe nuk do të mund ta mbërrinte.
-Pra, po ju thoja-, nisi të fliste dervishi me atë mënyrën tipike të dervishëve, që nuk vihen kollaj në siklet, -që bujaria e mbretit Hatim Tai e kapërcente, në bëma dhe në qëllime, atë të të gjithë njerëzve.
Dhe ja rrëfenja që tregoi dervishi.
Një mbret tjetër arab lakmonte të shtinte në dorë pasuritë, fshatrat, begatitë, gamilet dhe luftëtarët e Hatim Tait. Kësisoj, një ditë të bukur ai i shpalli luftë Hatimit. Ai i dërgoi Hatimit një lajmëtar, me këtë paralajmërim: "Dorëzohu, përndryshe do të të mposht, do t’i pushtoj tokat e tua dhe do të të shfronësoj".
Kur ky paralajmërim arriti në oborrin mbretëror të Hatimit, këshilltarët e tij i thanë se duhej t’i gatiste menjëherë të gjithë luftëtarët për të mbrojtur fronin.
-Ne jemi të sigurtë-, i thanë sovranit, -se mes nënshtetasve të tu nuk gjendet as një njeri, qoftë burrë apo grua, që nuk është i gatshëm ta flijojë jetën e vet për të mbrojtur mbretin e tij të dashur.
Por Hatimi, në kundërshtim me atë që priste populli, tha:
-Jo! Para se t’ju dërgoja në betejë e të lejoja të derdhej gjak për mua, më mirë do të ulërija. Do të isha me mijëra milje larg nga rruga e bujarisë, nëse do të bëhesha shkaktar për flijimin e jetës së qoftë dhe vetëm një burri a të një gruaje. Nëse do të nënshtroheni paqësisht, ai mbret do të mjaftohet duke përfituar nga shërbimet tuaja dhe nga taksapagimi, dhe ju nuk do të pësoni humbje materiale. Nëse, në të kundërt, do të bënit qëndresë, ai do të ketë të drejtë, simbas ligjit të luftës, t’i konsiderojë pasuritë tuaja si plaçkë lufte, e nëse do t’i humbisnit, do të binit në mjerim.
Me të thënë këto, Hatimi mori me vete vetëm një bastun dhe shkoi të strehohej në malet aty rrotull. U vendos në një guvë dhe u zhyt në meditim.
Gjysma e nënshtetasve të tij u prek thellë nga fakti se Hatimi kishte flijuar pasurinë dhe pozitën e tij në emër të popullit të vet. Të tjerë, prapëseprapë, mbi të gjitha ata që synonin të mbuloheshin me lavdi në fushën e betejës, murmurisnin: "Nga ta dimë se ky njeri nuk është më shumë se një burracak?".
Të tjerë, më pak guximtarë, e akuzonin: "Në fund të fundit, Hatimi ka shpëtuar jetën e vet duke na braktisur neve në një fat të pasigurtë. Ndoshta do bëhemi prapëseprapë skllevër të këtij mbreti të panjohur që, tek e fundit, është mjaft tiranik sa për t’iu shpallur luftë edhe fqinjëve të vet".
Të tjerë akoma, duke mos ditur ç’të mendojnë, rrinin në heshtje, në pritje për të mësuar më tepër e për të formuar një pikëpamje. E kështu, tirani, i shoqëruar nga një ushtri kuqëluese, e shtiu në dorë mbretërinë e Hatim Tait. Ai nuk i shtoi taksat dhe nuk kërkoi të uzurponte më shumë nga ç’i kish kërkuar popullit vetë Hatimi, për të mbrojtur dhe administruar drejtësinë. Por një gjë e shqetësonte, dhe ishin fjalët që qarkullonin, gjithnjë e gjithandej, se mbretëria e re që kishte shtënë në dorë, ishte bërë e tija vetëm falë një gjesti bujarie të kryer nga Hatim Tai.
"Nuk do të bëhem kurrë sundimtari i vërtetë i këtij vendi", tha me vete tirani, "derisa të mos e kem vënë nën pranga vetë Hatim Tain. Përsa kohë që ai të jetë gjallë, në zemrën e disave do ekzistojë përherë një formë nderimi për të, e nuk do të jenë kurrë nënshtetasit e mi, sadoqë së jashtmi do të sillen si të tillë".
Atëherë, mbreti lëshoi një shpallje, nëpërmjet së cilës zotohej se i ofronte një shpërblim prej pesëmijë monedhash të arta atij që do t’ia sillte Hatim Tain. Ky i fundit nuk dinte gjë fare në lidhje me këtë, deri në ditën kur, i ulur siç ishte rrëzë shpellës së vet, dëgjoi bisedën mes një druvari dhe gruas së tij.
-Gruaja ime e dashur-, i thoshte druvari, -unë jam plak, tashmë, e ti je shumë më e re se unë. Kemi fëmijë në moshë të njomë e, simbas rregullit natyral të gjërave, është e pritshme që unë të vdes unë përpara teje, teksa fëmijët janë ende të vegjël. Nëse do arrinim ta kapnim Hatim Tain, për të cilin mbreti i ri ofron një shpërblim prej pesëmijë monedhash ari, e ardhmja jote do të ishte e sigurtë.
-Turp të kesh!-, thërriti e shoqja. –Është më e drejtë të vdesësh ti, e edhe unë bashkë me fëmijët të vdesim nga uria, sesa t’i ngjyejmë duart me gjakun e njeriut më bujar të të gjitha kohërave, që ka flijuar çdo gjë për ne.
-E tërë kjo është shumë e bukur-, u përgjigj druvari-, por secili duhet të mendojë për interesat e veta! Në fund të fundit, unë kam përgjegjësi por, megjithatë, çdo ditë shtohet numri i njerëzve që besojnë se Hatim Tai është burracak. Është vetëm çështje kohe, derisa të vihen të gjithë në kërkim të tij, duke rrëmuar në çdo skutë të mundshme.
-Bindja për burracakërinë e Hatimit është ndërsyer nga dashuria për florinjtë. Nëse këto thashetheme vazhdojnë, kjo do të thotë se Hatimi paska rrojtur kot!
Në këtë çast Hatim Tai doli nga vendi ku qe fshehur dhe iu paraqit çiftit.
-Unë jam Hatim Tai-, tha. –Çomëni tek mbreti i ri dhe kërkoni shpërblimin tuaj.
Plaku u ndje i turpëruar dhe sytë e tij u mbushën me lotë.
-Jo, o i madhi Hatim, nuk mund të vendos për ta bërë një gjë të tillë!
Teksa po bisedonin, një grup njerëzish që ishin vënë në kërkim të mbretit të arratisur, u afrua aty.
-Nëse nuk e bëni ju-, tha Hatimi, -do të dorëzohem vetë tek mbreti; do t’u them se më keni mbajtur fshehur dhe kështu, do të gjykoheni për tradhëti.
Me ta njohur Hatimin, grupi i njerëzve e kapi dhe e vuri nën pranga; i dëshpëruar, druvari shkoi pas tyre. Me të arritur tek oborri mbretëror, çdonjeri nga ata nisi të mëtonte se ishte ai vetë që e kishte kapur Hatimin. Atëherë, duke e lexuar mëdyshjen në fytyrën e pasardhësit të tij në fron, Hatimi kërkoi leje për të folur:
-Madhëri, dijeni së është e drejtë që të dëgjohet edhe dëshmia ime. Në të vërtetë mua më ka kapur ky druvar i vjetër dhe jo këta fundërrina. Jepini shpërblimin e tij dhe bëni ç’të doni me mua...
Duke dëgjuar fjalë të tilla, druvari plak bëri përpara dhe i tha të vërtetën mbretit, duke rrëfyer se, në të vërtetë, Hatimi i ishte dorëzuar vetë për të siguruar të ardhmen e familjes së tij. Mbreti i ri u trondit aq shumë nga ky rrëfim, sa e urdhëroi ushtrinë e tij që të tërhiqej, ia riktheu fronin Hatimit dhe u kthye së rish në vendin e tij.
Kur e dëgjoi këtë rrëfenjë, mbreti i Iranit, duke i harruar kërcënimet që kishte shprehur kundër dervishit, tha:
-Ja një rrëfenjë e shkëlqyer, o dervish, nga e cila mund të përfitojmë. Gjithsesi, ti nuk mund të përfitosh asgjë, sepse ke hequr dorë nga të priturët e ndonjë gjëje prej kësaj bote dhe nuk zotëron asnjësend. Por unë jam mbreti. Dhe jam i pasur. Mbretërit arabë, njerëz që hanë hardhuca të ziera, nuk mund të krahasohen me një persian, kur është fjala për bujari të vërtetë. Më erdhi një ide! Le t’i futemi punës!
Duke marrë me vete dervishin, mbreti i Iranit i thirri të gjithë arkitektët më të mirë në një vend të gjerë e të hapur dhe i urdhëroi të projektonin e të ndërtonin një pallat shumë të madh, në qendër të të cilit do të ishte një sallon me dyzetë dritare.
Kur pallati ishte gati, mbreti vuri në përdorim të gjitha mjetet e transportit që ekzistonin asokohe, dhe e mbushi pallatin me monedha ari, punë për të cilën u nevojitën disa muaj. Mandej u tha kasnecëve të tij të shpallnin këto fjalë:
-Dëgjoni! Dëgjoni! Mbreti i Mbretërve, Burimi i Bujarisë, ka urdhëruar ndërtimin e një pallati me dyzetë dritare. Ditë për ditë, ai do të shfaqet vetë në atë pallat, për t’u shpërndarë florinj të gjithë skamnorëve.
Që nga ai çast, ashtu siç edhe pritej të ndodhte, një turmë nevojtarësh zu të mblidhej përditë përpara pallatit, dhe mbreti shfaqej në njerën nga dritaret e i jepte secilit një monedhë floriri. Nuk vonoi shumë dhe mbretit i ra në sy një dervish që shfaqej ditë për ditë, merrte një monedhë dhe bëhej erë. Në fillim mbreti mendoi:
"Ndoshta ia jep atë flori ndonjë nevojtari". Mandej, duke e parë përsëri, mendoi: "Ndoshta është duke zbatuar rregullin dervishor të lëmoshës së fshehtë dhe e shpërndan floririn pa rënë në sy". Dhe çdo ditë, sa herë shihte dervishin, mbreti e justifikonte me zemër. Megjithatë, ditën e dyzetë vuri re se durimi i tij kishte një kufi. Duke e mbërthyer nga dora, gërthiti:
-Mosmirënjohës i ngratë! Nuk thua as falemnderit. Nuk tregon asnjë shenjë nderimi; nuk buzëqesh, nuk përkulesh, dhe vjen ditë për ditë! Sa kohë do të zgjasë ende? Mos vallë je duke u pasuruar me harxhin e bujarisë sime, apo je duke e dhënë me kamatë këtë flori? Në të vërtetë, sjellja jote është e padenjë për një njeri që vesh loshnikun e nderuar me arna!
Sapo ai kishte mbaruar së thëni këto fjalë, dervishi hodhi përtokë dyzetë monedhat e arta që kishte marrë, dhe i tha mbretit:
-Dije o mbret i Iranit, se bujaria nuk mund të ekzistojë nëse nuk paraprihet nga tre gjëra: e para është të japësh pa provuar ndjenjën e të qënit bujar; e dyta është durimi; e treta mungesa e dyshimeve.
Por mbreti nuk mësoi kurrë. Nën sytë e tij, bujaria ishte e lidhur me atë që njerëzit do mendonin për të, dhe me ndjesinë e tij të të qënit 'bujar'.
Kjo rrëfenjë tradicionale, ilustron përmbledhtas disa mësime të rëndësishme sufi. Vënia në garë është diçka e kotë, nëse nuk zotërojmë cilësitë themelore që janë në bazën e kësaj gare. Nuk mund të praktikohet bujaria, nëse paralelisht me të nuk zhvillohen edhe cilësi të tjera. Disa janë të paaftë për të mësuar, edhe pse vihen përballë mësimeve, paraqitur në këtë rrëfim nga dervishi i parë dhe 'i dytë'.

Urtî për të shitur

Një njeri që quhej Saifulmuluk ia kishte kushtuar gjysmën e jetës së vet kërkimit të së vërtetës. I kishte lexuar praktikisht të gjithë librat që përmbanin dijen e lashtë. Kishte udhëtuar në të gjithë vëndet, të njohura e të panjohura, për të dëgjuar atë që mjeshtrat shpirtërorë kishin për të thënë. Ditët i kalonte duke punuar, ndërsa netët duke medituar për Mjeshtrat e Mëdhenj.
Një ditë dëgjoi të flitej për një tjetër mjeshtër, poetin e madh Abdullah Ansari, i cili jetonte në qytetin e Heratit. U vu për udhë për ta takuar urtakun e, kur arriti në vend, ai pa tërë mahnitje një shkrim të çuditshëm shkruar në një portë: "Këtu shitet dije".
-Do jetë fjala për ndonjë gabim-, mendoi Saifulmuluku, -ose ndonjë orvatje të paramenduar për të mbrapsur kureshtarët e thjeshtë, sepse kurrë unë nuk kam dëgjuar që dija mund të blihet apo të shitet.- dhe hyri brënda.
Ulur në oborrin e brendshëm, kërrusur nën peshën e viteve, ai pa Ansarin dora vetë, që po shkruante një poezi.
-Ke ardhur për të blerë dije?- e pyeti. Saifulmuluku pohoi me një lëvizje të kokës. Atëherë Ansari kërkoi që ai t’ia jepte të gjitha të hollat që zotëronte. Saifulmuluk e zbrazi qesen: e tërë pasuria e tij arrinte deri në njëqind monedha argjendi.
-Me këtë shumë-, tha Ansari-, mund të të jap tri këshilla.
-Ç’kërkon të thuash?-, tha Saifulmuluku. –Si është e mundur që një njeri si ti, i përkushtuar ndaj dijes, të ketë nevojë për para?
-Jetojmë në këtë botë, rrethuar nga realiteti material-, tha urtaku, -dhe dija që kam më ngarkon përgjegjësi të reja e të rëndësishme. Meqë di disa gjëra që të tjerët nuk i dinë, duhet, mes tjerash, të harxhoj parâ për të dhënë ndihmë atje ku një fjalë e mirë apo një ushtrim i Baraka-s nuk janë të përshtatshme.
Mori paratë dhe tha:
-Dëgjomë me vëmendje. Këshilla e parë është: 'Një re e vogël është shenjë rreziku'.
-Po a kjo është dija?- u habit Saifulmuluku. –Nuk më duket
se kjo më mëson shumë mbi natyrën e së vërtetës së epërme, apo mbi rolin e njeriut në këtë botë.
-Nëse ke ndërmend të më ndërpresësh-, tha urtaku, -mund t’i marrësh prapë paratë tuaja e të largohesh. Ç’dobi ka të dish rolin e njeriut në këtë botë, nëse ky njeri është i vdekur?
Saifulmuluku heshti dhe ndejti në pritje të këshillës tjetër.
-Dhe ja këshilla e dytë-, vijoi Ansari: nëse të qëllon të gjesh në të njejtën kohë një zog, një maçok dhe një qen, merri me vete dhe kujdesohu për ta deri në fund.
"Ç’këshillë e çuditshme-, mendoi Saifulmuluku, "por ndoshta përmban ndonjë domethënie të fshehtë metafizike, që mund të më zbulohet, nëse meditoj gjatë përmbi të".
Kësisoj ndejti në heshtje derisa urtaku i dha këshillën e fundit.
-Nëse do t’i cekësh me përvojë këto gjëra që mund të të duken të papërfillshme, e nëse do ta kesh parasysh këshillën pararendëse, atëherë, e vetëm atëherë, një portë do të hapet për ty. Hyr në atë portë.
Saifulmuluku do të donte të rrinte pranë atij urtaku të çatrafiluar, që të mësonte, por Ansari i dha lamtumirën pothuajse me ashpërsi.
Mori sërish udhën e pelegrinazhit të tij dhe shkoi në Kashmir, ku mori mësime nga një mjeshtër. Mandej u përudh prapë mespërmes Azisë Qendrore, derisa mbërriti në sheshin e tregut të Buharasë, tamam në ditën kur po bëheshin shitje në ankand. Pa një njeri që mo merrte me vete një maçok, një zog dhe një qen, të cilët sapo i kishte blerë. "Nëse nuk do të kisha ndejtur aq gjatë në Kashmir", tha me vete Saifulmuluku, "do të kisha mundur t’i bleja ato kafshë, që përbëjnë me siguri bukën e fatit tim".
Mandej nisi të shqetësohej ngaqë, jo veç se nuk e kishte parë zogun, maçokun dhe qenin, por nuk e kishte shquajtur as rênë e vogël. Gjithçka dukej sikur po shkonte përsëmbrapshti. E vetmja gjë që e ngushëlloi, ishte rileximi i njerës prej fletoreve të tij, në të cilën kishte vënë re këtë sentencë të një urtaku plak: "Ngjarjet vijnë varg. Njeriu beson se një varg i tillë është njëlloj i zakonshëm. Por, nganjëherë, është fjala për një tjetër lloj vargu".
Atëherë e kuptoi se, sadoqë tre kafshët ishin shitur në ankand, Ansari nuk i kishte thënë t’i blinte ato kafshë në ndonjë ankand. Nuk ishte kujtuar për termat e saktë të këshillës së dytë: "Nëse mund të takosh në të njejtin vend një zog, një maçok dhe një qen, merri me vete dhe kujdesu për to deri në fund". Kështu u vu në kërkim të blerësit, për të marrë vesh nëse kafshët ishin ende "në të njejtin vend".
Mbas shumë kërkimesh, arriti të zbulonte se burri quhej Ashikikhuda dhe se i kishte blerë ato kafshë thjesht për t’i çliruar nga vuajtja, prejse kishin mbetur të ngujuara në sallën e ankandit disa javë rresht, në pritje të ndonjë blerësi. Po, ishin ende "në të njejtin vend" dhe Ashikikhuda u ndje i lumtur që mundi t’ia shiste Saifulmulukut.
Saifulmuluku u vendos në Buhara: me kafshët ai e kishte të pamundur të vazhdonte udhëtimin. Dilte ditëpërditë për të punuar në një tjerrtore leshi dhe kthehej në shtëpi natën, duke u sjellë kafshëve ushqimin që kishte blerë me pagën e tij të mëditjes. Kështu, kaluan tre vjet.
Një ditë, kur ai tashmë ishte mjeshtër fillpunues dhe jetonte me kafshët e veta si anëtar i respektuar i bashkësisë, teksa po shëtiste në periferi të qytetit pa të pluskonte në horizont diçka që i ngjante një rêje të vogël. Ajo rê ishte kaq e pazakontë, sa krejt papritmas ia rifreskoi kujtesën. Dhe i erdhi ndërmend këshilla e parë: "Një rê e vogël është shenjë rreziku".
Saifulmuluku u kthye me të shpejtë në shtëpi, mblodhi kafshët e tij dhe iku kah perëndimi. Kur arriti në Isfahan, ishte pothuaj pa parâ. Disa ditë më vonë mori vesh se ajo rêja që kishte parë, paskej qenë një masë pluhuri e ngritur nga një hordhi pushtuesish, të cilët do plaçkisnin Buharanë dhe do vrisnin banorët e saj.
Atëherë u kujtua për fjalët e Ansarit: "Ç’dobi ka ta dish rolin e njeriut në këtë botë, nëse ky njeri është i vdekur?". Banorët e Isfahanit nuk kishin ndonjë dashuri të veçantë për kafshët, e aq më pak për endësit dhe të huajt, kështuqë Saifulmuluku ra shumë shpejt në mjerim të thellë. Një ditë, ai u shtri përtokë duke thërritur:
-Oh, Vargan i Shenjtërve! Oh, Të Lumë! Oh, ju që jeni transformuar! Ndihmomëni ju, sepse jam në një gjendje në të cilën përpjekjet e mia nuk më mbajnë më dhe kafshët e mia vuajnë nga uria dhe etja.
Tesa dergjej përtokë, mes vigjëlimit dhe gjumit, prê e kafshimeve të urisë dhe i lëshuar në duart e fatit, shquajti, qartë si një objekt në mes të ditës, vegimin e një unaze të artë ku ish ngallmuar një xhevahir me ngjyra të ndryshueshme, që vezullonte përflakshëm si deti fosforeshent, nga thellësitë të cilit grafullojnë feksje të blerta. Një zë, ose ai që ngjante se ishte një zë, i tha:
-Kjo është kurora e artë e kohrave, Samiri i së Vërtetës, unaza e vetë mbretit Solomon, birit të Davidit,- paqja qoftë mbi të- të fshehtat e së cilës duhet të ruhen.
Duke vështruar rrotull, vuri re unazën të rrotullohej në një lugajë toke. Iu duk sikur ndodhej në bregun e një përroi, nën një pemë, pranë një shkëmbi me formë të çuditshme. Në mëngjes, duke u ndjerë më i çlodhur e në gjendje për ta përballuar urinë, Saifulmuluku nisi të endej nëpër rrethinat e Isfahanit. E, a thua se ishte në pritje, thuajse pa ditur ta shpjegonte arsyen, ai zbuloi përroin, pemën dhe shkëmbin. Nën shkëmb fshihej një zgavërr. Futi brënda një degë dhe nxori së andejmi unazën që e kishte parë tashmë në rrethanat e veçanta që sapo përshkruam.
Ndërsa po lante unazën në ujët e rrjedhshëm, Saifulmuluku thirri:
-Nëse kjo është me të vërtetë unaza e Solomonit,- emri i të cilit qoftë i bekuar! –mundësomë, o shpirt i unazës, një fund të denjë të vështirësive të mia.
Atëherë toka u trand dhe një zë bubulloi si një shtjellë në veshët e tij:
-Në shekuj të shekujve, o i miri Saifulmuluk, të urojmë paqe. Je trashëgimtari i pushtetit të Solomonit, birit të Davidit- paqja qoftë mbi të! – mjeshtër i Xhinëve dhe i njerëzve. Unë jam skllavi i unazës. Jam nën urdhërat e tu, mjeshtër Saifulmuluk!
-Priju kafshëve të mia dhe sillu atyre ushqim-, tha menjëherë Saifulmuluku, pa harruar të shtonte: -Për hatër të Emrit të Madh dhe të Salomonit, Mjeshtrit tonë, prijësit të Xhinëve dhe njerëzve, përshëndetja qoftë për të!".
Sapo mbaroi së shqiptuari këto fjalë, kafshët u shfaqën duke patur secila përpara ushqimin e preferuar. Atëherë ai fërkoi unazën dhe zëri i foli sërish. Ishte si një ulërimë për veshët e tij:
-Jepmë urdhër, dhe cilado qoftë dëshira jote, do të përmbushet, me përjashtim të asaj që nuk mund të përmbushet, mjeshtër i unazës.
-Thuajmë, në emër të Solomonit,- paqja qoftë mbi të!- vallë a është ky fundi, meqë me urdhër të mjeshtrit tim, Ansari i Heratit, duhet të kujdesem për mirëqënien e këtyre miqve të mi deri në fund?
-Jo-, u përgjigj shpirti, -nuk është fundi.
Saifulmuluku ndejti në atë vend dhe i kërkoi Xhinit që ai t’i ndërtonte një shtëpizë dhe një strehë për kafshët me të cilat jetonte. Ditë për ditë, Xhini u siguronte atyre ushqim dhe udhëtarët që kalonin aty, mrekulloheshin përpara shenjtërisë së Saif-Baba, 'Baba Saifi, siç e quanin "atë që jetonte me asgjë, i rrethuar nga kafshë të egra e shtëpiake".
Saif-Babai studionte shënimet që kishte marrë gjatë udhëtimeve të tij dhe meditonte mbi përvojat e jetuara. Pjesën të tjetër të kohës, vëzhgonte tre kafshët dhe hulumtonte sjelljen e tyre. Secila reagonte në mënyrën e vet ndaj ngucjeve të tij. Ai nxiste cilësitë e tyre dhe topiste mangësitë e tyre, e nuk lodhej kurrë së foluri atyre për Khwaja Ansarin e madh dhe tri këshillat e tij. Herë mbas here kalonin njerëz të devotshëm që e ftonin shpesh për të biseduar me ta, apo për të studiuar Udhët e veçanta që ndiqnin. Por ai nuk pranonte.
-Kam një detyrë për të kryer, të cilën ma ka dhënë mjeshtri im-, përgjigjej thjesht.
Një ditë, u befasua kur dëgjoi maçokun t’i fliste me një gjuhë që arrinte ta kuptonte:
-Mjeshtër-, i tha maçoku, -ti ke një detyrë e duhet ta çosh deri në fund. Por a nuk çuditesh që çasti, të cilin ti e quan 'fundi', nuk ka mbërritur ende?
-Jo, në të vërtetë nuk më çudit-, u përgjigj Saif-Babai, -sepse, me sa di unë, mund të zgjasë edhe edhe njëqind vjet të tjera.
-Pikërisht këtu gabohesh-, tha zogu, që iu bashkua bisedës, -sepse nuk ke mësuar atë që do mund të mësoje nga udhëtarët e ndryshëm që kanë kaluar këtu. Ngaqë të duken të gjithë të ndryshëm nga njëri-tjetri,- ashtu siç edhe ne kafshët dukemi të ndryshëm nga njëri tjetri- nuk e ke kuptuar se të gjithë janë dërguar nga i njëjti burim i mësimit tënd, pra nga vetë Khwaja Ansari, për të parë nëse e ke zhvilluar mjaftueshëm perceptimin për t’i ndjekur.
-Po të qe kështu-, tha Saif-Babai, -gjë që nuk e besoj aspak, a mund të më sqaroni si është e mundur që një maçok i thjeshtë dhe një zog i vockël janë në gjendje të më thonë atë çka unë, që madje e kam përfituar me ndërhyrje të mrekullishme, nuk jam në gjendje ta shoh?
-Është e thjeshtë-, thanë të dy njëzëri. –je mësuar aq shumë t’i shohësh gjërat në mënyrë të njëkuptimshme, sa mangësitë tuaja janë të dukshme edhe prej mëndjeve më të rëndomta.
Këto fjalë e shqetësuan Saif-Babain.
-Kështu, do kisha mundur ta gjeja prej kohësh portën që përmendet në këshillën e tretë, nëse do të harmonizohesha në mënyrën e duhur?
-Po-, tha qeni, duke u përfshirë edhe ai në bisedë. –Porta është hapur dymbëdhjetë herë përgjatë këtyre viteve të fundit, por ti nuk e ke parë. Ne e kemi parë të hapej, por, duke qenë se jemi kafshë, nuk kemi mundur të ta themi.
-Epo, si ka mundësi që tashti jeni në gjendje të ma thoni?
-Je ti që munde ta kuptosh gjuhën tonë, sepse edhe ti vetë je bërë një trohë më njerëzor se pak kohë më parë. Por, të mbetet edhe vetëm një mundësi tjetër, sepse po mplakesh.
Saif-Babai, në fillim mendoi: "Duhet të jetë ndonjë shajnî". Mandej tha me vete: "Nuk kanë të drejtë të më flasin me këtë ton; jam mjeshtri dhe burimi i gjallëmbajtjes së tyre". Më në fund, një pjesë tjetër e tija, nisi të mendonte: "Nëse gabohen, nuk ka ndonjë rëndësi. Por nëse kanë të drejtë, për mua është e tmerrshme. Nuk duhet të rrezikoj". Kështu ndejti në pritje të mundësive që do t’i shfaqeshin. Kaluan disa muaj. Një ditë, një dervish endacak ia behu tek çadra, përpara portës së Saif-Babait. Lidhi miqësi me kafshët, dhe Saif-Babai vendosi t’ia besonte të fshehtën e tij. "Largohu!", tha dervishi prerazi; "Tërë këto lëvdata mbi mjeshtrin Ansari nuk më interesojnë fare, ashtu siç nuk më interesojnë rrëfimet mbi retë tua, kërkimin tënd, përgjegjësitë tua kundrejt kafshëve, e as mbi unazën tënde magjike. Më lerë rehat! E di se për çfarë duhet të më flasësh, por nuk e di se për çfarë je duke folur'.
I dëshpëruar, Saif-Babai thirri në ndihmë shpirtin e unazës, por Xhini u kufizua me përgjigjen:
-Nuk do të ta them atë që nuk duhet thënë. Por, e di mirë se ti vuan nga sëmundja që quhet 'paragjykim i fshehur përhershëm'. Ky paragjykim kontrollon mendimet e tua dhe pengon përparimin në Udhë.
Saif-Babai shkoi atëherë tek dervishi, i cili po rrinte ulur te pragu i portës.
-Çfarë duhet të bëj, sepse ndjehem përgjegjës për kafshët e mia e, përsa më takon mua, jam i turbulluar dhe nuk ndjehem më i udhëhequr nga tre këshillat?
-Fole me sinqeritet-, tha dervishi. –Ky është një fillim. Besomi mua kafshët e tua dhe do të ta jap përgjigjen.
-Por unë nuk të njoh; po më kërkon tepër!-, kundërshtoi Saif-Babai. –Si mund të ma kërkosh një gjë të tillë? Unë të respektoj, por më mbetet një dyshim...
-Drejtë e the!-, tha drvishi. –Fjalët e tua nuk tregojnë shqetësimin tënd për mirëqënien e kafshëve tua, përkundrazi mungesën e perceptimit kundrejt meje. Nëse për të më gjykuar i beson emocionit apo logjikës, nuk mund të përfitosh nga ndihma ime. Je ende lakmiqar, në një farë kuptimi, meqë ia njeh vetes të drejtën e pronësisë mbi kafshët 'tua'. Largohu, siç është e vërtetë që më quajnë Darwaza!".
Tashti, 'Darwaza' do të thotë portë. Ky fakt e nxiti të mendonte shumë Saif-Baba. Mos ishte fjala për 'portën' e paralajmëruar nga shehu Ansari?
-Ti mund të jesh 'Porta' që kërkoj, por nuk jam i sigurtë-, i tha ai dervishit Darwaza.
-Zhduku, ti bashkë me spekullimet e tua!-, i uluriti dervishi. –A nuk e sheh se dy këshillat e para i drejtohen mëndjes sate, ndërsa e fundit mund të kapet vetëm nga perceptimi yt?
Saif-Babai kaloi dy vite të tjera në turbullim dhe ankth. Mandej, papritmas, ai pa të vërtetën. Thirri kafshët e veta dhe i lëshoi me këto fjalë:
-Tashti jeni të lira. Ky është fundi.
Teksa po shqiptonte këto fjalë, ai pa që kafshët kishin marrë tashmë formë njerëzore dhe ishin transformuar. Pranë tij ishte Darwaza, por pamja e tij ishte krejt si ajo e vetë Khwaja Ansarit. Pa thënë as dhe një fjalë, Ansari hapi një portë në pemën që lartonte degët e saj mbi bregun e përroit e, me të kaptuar pragun, Saif-Babai zbuloi një guvë të nëndheshme ku ishin skalitur, me gërma të arta, përgjigjet e pyetjeve mbi jetën dhe vdekjen, mbi natyrën e vdekjes dhe natyrën e njeriut, mbi dijen dhe padijen, gjëra e kishin munduar përgjatë tërë jetës.
-Ajo që të ka penguar për tërë këto vite-, tha zëri i Ansarit-, është lidhja jote me format e jashtme. Në njëfarë kuptimi, nga shkaku i kësaj lidhjeje, tashmë është shumë vonë për ty. Tashti mund të marrësh vetëm atë pjesë të dijes që është ende e mbërritshme.
Kjo rrëfenjë nxjerr në pah, mes tjerash, një temë të preferuar nga Sufijtë: E Vërteta "përpiqet të shfaqet" midis njerëzimit; ajo i shfaqet dhe i rishfaqet çdo njeriu nën veshje të vështira për t’u depërtuar e që, me shikim të parë, mund të mos kenë kurrfarë lidhje mes njëra-tjetrës. Vetëm zhvillimi i një "perceptimi të veçantë" ia mundëson njeriut ndjekjen e një udhe përgjatë këtij procesi të padukshëm.

Kurë me gjak njerëzor

Një ditë dikush e pyeti Maulana Bahaudin Nakshbandin:
-Dëgjohet shpesh të thuhet se, qëniet e ulëta apo fëmijë, mund të "spiritualizohen nga një vështrim i thjeshtë, ose përmes rrugësh indirekte, ose me të vetmin kontakt që mund të kenë me një mjeshtër të madh. Si është e mundur kjo?
Bahaudini u përgjigj me rrëfenjën që vijon, duke na bërë të ditur se metoda e përdorur ishte e barazvlefshme me rrugën indirekte të spiritualizimit.
Në kulmin e perandorisë bizantine, perandori u godit nga një sëmundje e rëndë, për të cilën asnjë mjek nuk arrinte të gjente shërim. Ai dërgoi lajmësa në të gjitha vendet, me një përshkrim të hollësishëm të simptomave të sëmundjes së tij. Njëri nga ata lajmësa, u paraqit në shkollën e të madhit El-Ghazzali, një Sufi për të cilin perandori kish dëgjuar të thuhej se ishte një nga urtakët më të mëdhenj të Lindjes. El-Ghazzali i tha njërit prej nxënësve të tij të nisej për në Kostandinopojë.
Kur nxënësi, që quhej El-Arif, hyri në qytet, u shoqërua menjëherë në oborrin mbretëror me shumë nderime. Perandori iu lut që ta shëronte. Mbasi pyeti se çfarë mjekimesh kishte provuar deri atë çast, shehu El-Arif nisi ta vizitonte të sëmurin.
Mbasi mbaroi, kërkoi që të thirrej kuvendi i përgjithshëm i të gjithë anëtarëve të oborrit mbretëror, sepse donte të bënte një deklaratë në lidhje me kurën që duhej të ndiqej.
Kur të gjithë fisnikët e perandorisë u mblodhën, Sufiu tha:
-Madhëria e tij perandorake do të bënte mirë t’i afrohej besimit.
-Perandori beson-, u përgjigj një prift, -por ky fakt nuk jep efekte kuruese.
-Në një rast të tillë-, tha Sufiu, -jam i detyruar të them se ekziston vetëm një kurim, mbi këtë tokë, që mund ta shpëtojë, por preferoj të mos flas sepse është tepër mizore.
Sufiu u ndje aq i sulmuar, i dëshiruar, i kërcënuar dhe i mikluar, sa më në fund tha:
-Një banjo me gjakun e disa qindra fëmijëve të moshës nën shtatë vjeç, do ta shëronte perandorin.
Kur pështjellimi dhe tmerri i shkaktuar nga këto fjalë u hapërda disi, këshilltarët e shtetit vendosën se ia vlente barra qiranë ta provonin këtë kurë. Është e vërtetë se disa çuan zërin, duke thënë se askush nuk mund të marrë përsipër të drejtën për të kryer një akt të tillë barbarie, aq më tepër nxitur nga kërkesa e një të huaji me origjinë të dyshimtë, por shumica gjykonte se ishte e drejtë të rrezikohej, për të shpëtuar jetën e një Perandori të tillë, që të gjithë e respektonin dhe pothuajse e adhuronin.
Ata ia dolën të marrin maksimumin nga kundërshtimi i perandorit:
-Madhëria Juaj Perandorake-, i thanë ata, -nuk ke të drejtë të kundërvihesh, sepse ky kundërshtim do ta privonte Perandorinë nga diçka shumë më e çmueshme se jeta e të gjithë nënshtetasve e, për më tepër, nga ajo e disa fëmijëve.
Për këtë arsye, u shpall një edikt simbas të cilit, të gjithë fëmijët e perandorisë që kanë moshën e kërkuar, duhej të dërgoheshin në Kostandinopojë brënda një date të caktuar, që të flijoheshin për shëndetin e Perandorit.
Pjesa më e madhe e nënave të fëmijëve të dënuar, lëshuan mallkime hyjnore mbi kokën e perandorit, atij përbindëshi që kërkonte gjakun e e tyre për shpëtimin e vet. Gra të tjera, përkundrazi; u lutën që perandori të shërohej përpara se të vinte data e caktuar për ekzekutimin e fëmijëve të tyre. Sa për perandorin, ai, mbas pak kohësh, filloi të ndjente se për asnjë arsye në botë nuk do mund ta lejonte të kryhej një masakër e tillë mbi fëmijët e pafajshëm. Kjo mëdyshje e vuri në një gjendje të tillë shpirtërore, sa nisi të torturohej vetëmëvete, ditë e natë, derisa vendosi të shpallte këto fjalë: "Pranoj më mirë të vdes, sesa të shoh si vdesin të pafajshëm për shkakun tim". Me të mbaruar së shqiptuari këto fjalë, sëmundja e tij filloi të fashitej dhe brënda pak kohësh u shërua plotësisht.
Disa, në mënyrë sipërfaqësore, nxituan të dalin në përfundimin se ai ishte shpërblyer për veprën e tij të mirë. Të tjerë, po aq sipërfaqësorë, përmirësimin e shëndetit të tij ia mveshën lehtësimit të paanë në zemër, që përjetuan nënat e fëmijëve të dënuar, lehtësim që paskej ndikuar në fuqinë hyjnore.
Kur Sufiun El-Arif e pyetën se në ç’mënyrë ishte zhdukur sëmundja, ai dha këtë përgjigje: "Meqë perandori nuk kishte besim, duhej vënë përballë një force të barazvlefshme; e ky ishte produkt i veprimit të përbërë nga sinqeriteti i tij dhe dëshira pozitive e të gjitha nënave që ia kishin uruar shërimin përpara se të vinte data e vendosur për t’u kryer ajo masakër".
Disa bizantinë e thumbonin Sufiun me sarkazmat e tyre: "Ndodhi si vendim i provanisë hyjnore dhe si përgjigje e lutjeve të klerit të shenjtë, që perandori u shërua përpara se të zbatohej formula e këtij saraçeni gjakatar. A nuk është vallë e vërtetë se ai synonte të shkatërronte lulen e lules së rinisë sonë, e cila kur të rritej do mund të luftonte kundër asaj të racës së tij?".
Kur këto komente iu thanë të madhit El-Ghazzali, ai tha: "Një rezultat mund të arrihet vetëm nëse vihet në veprim metoda e konceptuar për të reaguar në kohën e saktë në mbërritjen e objektivit".
Ashtu si mjekut sufi, që iu desh t’ia përshtaste metodat e tij mendësisë së njerëzve që e rrethonin, në të njejtën mënyrë një dervish i aftë, për të spiritualizuar të tjerët, mund t’i vërë në veprim perceptimet e brendshme të një fëmije apo të një njeriu të ulët, perceptime që ushtrohen në fushën e shkencës së të Vërtetës- duke përdorur metodat që njeh e që i janë përcjellë me këtë qëllim. Ky qe shpjegimi i dhënë nga Mjeshtri Ynë Bahaudin.
Khwaja Bahaudin u bë prijës i Urdhërit të Mjeshtrave (Khwajagan) të Azisë Qendrore, në shekullin XIV. Nga emri i tij (Nakshiband)- që do të thotë 'Vizatues' – rrjedh edhe ajo shkollë. Thuhet se Bahaudini i ka reformuar mësimet e mjeshtrave. Ai ia përshtati praktikën nevojave të epokës dhe mblodhi fragmentet e traditës, duke mbërritur deri tek rrënjët. Bahaudini kaloi shtatë vjet në oborrin mbretëror, shtatë vjet duke u marrë me kafshët dhe shtatë vjet duke u marrë me ndërtimin e rrugëve, përpara se të bëhej një mjeshtër i vyer për mësimin. Mjeshtri i tij qe Khwaja Muhamed Babà Samasi. Pelegrinët vinin që prej Kinës së largët, të tërhequr nga nami i qendrës së tij mësimore. Anëtarët e Urdhërit, të përhapur në tërë perandoritë turke dhe indiane, ashtu si dhe në Europë e Afrikë, nuk kishin shenja të jashtme dalluese dhe për ta dihet më pak se të gjithë urdhërat e tjerë. Bahaudini thërritej me titullin El-Shah. Disa nga poetët më të mëdhenj klasikë persianë, ishin Nakshibandi. Mes librave nakshibandi më të rëndësishëm përmendim Mësimet e El-Shah, Të fshehtat e Udhës Nakshbandi dhe Pikëla nga burimi i jetës. Këto ekzistojnë vetëm si dorëshkrime. Maulana ('Mjeshtri Ynë') Bahaudin Nakshiband, lindi pak kilometra larg Buharasë dhe qe varrosur në rrethina, në Qasr-i-Arifin ('Fortesa e Gnostikëve'). Kjo histori, të cilën ai e pati treguar si përgjigje të një pyetjeje, është shkëputur nga libri Ajo që tha Mjeshtri Ynë, që quhet ndryshe edhe Mësimet e Shehut.

Këpucët

Dy njerëz të devotshëm dhe të nderuar, hynë së bashku në një xhami. I pari hoqi këpucët dhe i vendosi me kujdes ndanë njera-tjetrës, jashtë portës. I dyti hoqi të vetat, i bashkoi shuall më shuall dhe i mori me vete brënda xhamisë.
Por edhe jashtë xhamisë kishte njerëz të devotshëm e të nderuar, ulur përkundruall portës. Ata nisën të bisedojnë për të sqaruar se cili nga ata dy njerëz ishte më i mirë së tjetri.
-Meqë nëpër xhami do na duhet të hyjmë gjithsesi zbathur, a nuk është më mirë të lihen këpucët jashtë?- pyeti dikush.
-A nuk duhet të mendojmë- vërejti një tjetër, -se ai që i mori këpucët me vete në xhami, e bëri këtë duke u pandehur më i mirë, falë pranisë së tyre, e në gjendjen e duhur të përunjësisë?
Kur dy njerëzit dolën mbasi e bënë ritin e tyre të faljes, ata u pyetën veç e veç nga grupe të ndryshme.
I pari tha:
-I lashë këpucët e mia jashtë, për një arsye të zakonshme. E kjo arsye është si vijon: kushdo që do kish dashur t’i vidhte, do kishte mundësinë t’i përmbahej këtij tundimi e, kësisoj, të fitonte merita.
Dëgjuesve u bëri shumë përshtypje sipërania e këtij njeriu, për të cilin të mirat materiale kishin një vlerë aq të pakët sa i linte pa problem në dorën e një fati të pasigurtë.
Njëkohësisht me të, njeriu i dytë po shpjegonte:
-I mora këpucët e mia me vete në xhami sepse, nëse do t’i kisha lënë jashtë, ato do mund të shkaktonin tundim për ndonjë hajdut të mundshëm. Kushdo që do t’i ishte dorëzuar këtij tundimi, do të më kishte shndërruar edhe mua në bashkëfajtor të mëkatit të tij.
Ata që i rrethonin, ishin shumë të përshtypur nga kjo ndjenjë e zemërbutësie, dhe e admiruan zellin e të urtit.
Qe ai çasti kur, një person i tretë, i pranishëm aty, një njeri i ditur, thërriti:
-Teksa ju të dy dhe ithtarët tuaj po jepeshit mbas ndjenjave të adhurimit, duke u kushtëzuar në mënyrë të ndërsjelltë mbas lojës së shembujve hamendësues, disa gjëra ndodhën me të vërtetë.
-Çfarë gjërash?- pyeti turma.
-Askush nuk u tundua nga këpucët. Askush nuk mbeti pa u tunduar nga këpucët. Mëkatari i mundshëm nuk u shfaq. Por, një tjetër njeri, i cili nuk kishte asfare këpucë, që të mund t’i linte përjashta, apo t’i merrte me vete brënda, hyri në xhami. Askush s’e vuri re mënyrën e tij të sjelljes. Ai ishte i pavetëdijshëm për efektin që do mund të krijonte mbi ata që do ta shihnin ose jo. Gjithsesi, falë sinqeritetit të vet, lutjet e tij në xhami i kanë ndihmuar në mënyrën më të drejtpërdrejt të mundshme të gjithë hajdutët që mund t’i vidhnin apo nuk mund t’i vidhnin këpucët, ose t’i korrigjonte në përballje me tundimin. Akoma nuk e kuptoni se praktika e thjeshtë e një sjelljeje caktuar, sadoqë mund të duket e mirë në fushën e vet, është me tamam një gjë e zbehtë në krahasim me njohjen e faktit se ekzistojnë njerëz të vërtetë të dijes?
Kjo rrëfenjë, që tregohet shpesh, i përket mësimeve të Urdhërit Khiluiati ('Të ngujuarit') themeluar nga Ornar Khiiwati, vdekur më 1397.

Monopati i malit

Një ditë, një njeri i zgjuar, një erudit mëndjemprehtë, mbërriti në një fshat. Duke patur si qëllim ushtrimin e mëndjes së tij dhe si kënaqësi të vetme studimin, ai dëshironte të hulumtonte pikëpamjet e ndryshme që mund ekzistonin në atë fshat.
Për këtë arsye, shkoi drejt e te hani dhe kërkoi të takonte njeriun më të sinqertë të fshatit dhe njeriun më gënjeshtar. Të pranishmit ranë të gjithë dakord që t’i përshkruanin dy njerëz: Kazabin si më gënjeshtarin, dhe Rastgunë si atë që thotë përherë të vërtetën.
Ai shkoi dhe i takoi njërin mbas tjetrit dhe, secilit prej tyre u bëri të njejtën pyetje:
-Cila është rruga më e mirë për të shkuar në fshatin tjetër.
Rastgu, i Vërteti, iu përgjigj:
-Monopati i malit.
Edhe Kazabi, Gënjeshtari, u përgjigj:
-Monopati i malit.
Udhëtari, natyrisht, mbeti shumë i ndërdyshur. Kështu, ai nisi të pyeste edhe banorë të tjerë të fshatit. Disa thanë: "Lumi"; të tjerë: "Përmes fushave"; të tjerë akoma: "Monopati i malit".
Kësisoj, ai mori monopatin e malit. Çështjes që pati vendosur të shqyrtonte në fillim, ai i shtoi edhe problemin- relativ për atë bashkësi- e atyre që thonë të vërtetën dhe e atyre që gënjejnë.
Kur arriti në fshatin pranë, e tregoi historinë e tij në shtëpinë e çajit, dhe e mbylli me këto fjalë:
-Duket qartë se kam bërë një gabim të pafalshëm logjik, duke ua kërkuar emrat e Vërtetësit dhe të Gënjeshtarit, njerëzve të gabuar. Mbërrita këtu pa asnjë vështirësi përmes monopatit të malit.
Një urtak i pranishëm aty, mori fjalën dhe tha:
-Duhet pranuar se, njerëzit që mbështeten tek logjika, janë të prirur për të qenë të verbër dhe të kërkojnë përherë ndihmën e të tjerëve. Por, çështja nuk qëndron këtu. E vërteta është se, duke e ditur që lumi është rruga më e lehtë, gënjeshtari të ka këshilluar të marrësh monopatin e malit. Njeriu që thoshte të vërtetën nuk ishte vetëm i tillë: ai e vuri re se ti kishe një gomar, gjë që do ta lehtësonte udhëtimin. Nga ana tjetër, gënjeshtari nuk e kishte vënë re se ti s’kishe varkë, përndryshe do të të kishte këshilluar të merrje udhën e lumit.
"Njerëzit e shohin të pamundur të besojnë në aftësinë dhe dhuntitë e Sufijve. Janë pikërisht këta njerëz, që nuk dijnë se ç’është besimi i vërtetë. U besojnë shumë gjërave që nuk janë të vërteta, thjesht për zakon, apo sepse pohohen prej figurash të shquara. Besimi i vërtetë është krejt gjë tjetër. Ata që janë të aftë të besojnë me të vërtetë, janë ata që kanë njohur përvojën".
Këto fjalë i autorësohen Sajed Sheh Kadirit, i cili vdiq më 1854.

Gjarpëri dhe palloi

Një ditë, një djalosh të cilin e thërrisnin Adi përllogaritësi- sepse kishte studiuar matematikë- vendosi të largohej nga Buharaja dhe të nisej në kërkim të dijes së epërme. Mjeshtri i tij e këshilloi të udhëtonte drejt jugut dhe i tha:
-Kërko domethënien e Palloit dhe Gjarpërit.
Këto fjalë i dhanë djaloshit lëndë për persiatje. Ai përshkoi Horasanin dhe më në fund mbërriti në Irak, ku, për habinë e tij të madhe, u gjend përballë një palloi dhe një gjarpëri. Adi i gjeti tek po zhvillonin një bisedë.
-Po debatojmë rreth meritave tona përkatëse.- i thanë ata. –Kjo është tamam ajo që do të doja të mësoja.- tha Adi. –
vazhdoni, ju lutem.
-Mendoj se jam më i rëndësishëm-, tha palloi. –Unë simbolizoj synimin, hovjen drejt qiellit, bukurinë hyjnore dhe, kësisoj, dijen e të vërtetës së epërme. Misioni im është t’i kujtoj njeriut, nëpërmjet fizionomisë, tipare të qënies së tij që i janë fshehur.
-Përsa më takon mua-, tha gjarpëri me zë paksa fishkëllyes, -simbolizoj saktësisht të njejtat gjëra. Ashtu si njeriu, edhe unë jam i lidhur me tokën. Pra, e ndihmoj që të sjellë ndërmend veten. Jam i lakueshëm si njeriu, kur eci përmbi tokë duke dredhuar. Ai e harron shpesh edhe këtë. Simbas traditës, jam rojtar i thesareve të varrosura në thellësitë e tokës.
-Por je i neveritshëm!-, thirri palloi. –Je tinzar, shtinjak dhe i rrezikshëm.
-Ti po rreshton karakteristikat e mia njerëzore-, u përgjigj gjarpëri, -ndërsa unë parapëlqej të rreshtoj cilësitë e mia të tjera, të cilat i përmenda. E po! Shikoje veten: je mburracak, buçkan, dhe britma jote është e çjerrë. Këmbët tua janë tepër të mëdha e edhe puplat tua janë tepër të zhvilluara.
Në këtë pikë Adi i ndërpreu.
-Falë grindjes tuaj, munda të kuptoj se asnjëri prej jush nuk ka plotësisht të drejtë. Megjithatë, nëse lemë mënjanë shqetësimet tuaja vetiake, merret vesh qartë se të dy së bashku përbëni një mesazh për njerëzimin.
Kësisoj, Adi u shpjegoi dy kundërshtarëve se cilat ishin cilësitë e tyre.
-Njeriu zvarriset në tokë si gjarpëri dhe do mund të lartësohej në qiell si zogu, por, duke qenë lakmiqar si gjarpëri, nuk heq dorë nga egoizmi kur përpiqet trë shkëputet, dhe kështu bëhet tepër krenar si palloi. Tek palloi mund të shquajmë mundësitë e njeriut, por ende jo terësisht të realizuara, ndërsa në vezullimën e gjarpërit mund të shquajmë mundësinë e bukurisë që, te palloi merr një pamje më të përndezur.
Pikërisht në atë çast, një Zë i mëtejmë i foli Adit:
-Nuk është vetëm kaq. Këto dy krijesa kanë dhuntinë e jetës: është faktori i tyre vendimtar. Grinden, sepse secili është i kënaqur me mënyrën e vet të jetës, duke menduar se përbën realizimin e një gjëndjeje të vërtetë. Megjithatë, njëra nga këto krijesa ruan thesare, por nuk mund t’i shfrytëzojë. Tjetra pasqyron bukurinë, që në vetvete është thesar, por nuk mund ta përdorë dot për t’u transformuar. Edhe pse nuk kanë përfituar prej asaj që u është dhuruar, këto krijesa mbeten gjithsesi simbole për ata që dijnë të shohin e të dëgjojnë.
Kulti iraken i Gjarpërit dhe i Palloit, që mbetet një mister për orientalistët, qe themeluar mbi bazën e mësimeve të një shehu sufi, Adit, birit të Musafirit, shekulli XII. Kjo rrëfenjë, që ka marrë përmasa legjendare, tregon se si mjeshtrat dervishë i kanë modeluar 'shkollat' e tyre përreth disa simboleve, që zgjidheshin për të ilustruar doktrinat e tyre. Në arabisht, 'pallua' do të thotë edhe 'stolisje', ndërsa emri 'gjarpër' ka të njejën rrënjë me 'organizëm' dhe 'jetë. Nga riti enigmatik i Engjëllit Pallua, praktikuar nga Yevdi, gjarpëri dhe palloi simbolizojnë 'Përbrendësinë e Përjashtësinë', formulë tradicionale sufi. Ky rit ekziston ende sot në Lindjen e Mesme dhe ka ndjekës- asnjëri prej tyre i njohur si iraken- në Britaninë e Madhe dhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Shërbëtorët dhe shtëpia

Na ishte njëherë një njeri i ditur dhe dashamirës, i cili kishte një shtëpi të madhe. Përgjatë jetës së tij, i qe dashur të mungonte për periudha të gjata, dhe në të gjitha rastet ia kishte besuar shtëpinë shërbëtorëve të tij.
Një nga karakteristikat e këtyre shërbëtorëve, ishte moskokëçarja, e meqë ndonjëherë e harronin fare qëllimin e pranisë së tyre në atë shtëpi, i kryenin detyrat në mënyrë mekanike. Nganjëherë mendonin se duhej të vepronin ndryshe nga ç’u ishte thënë në çastin e dhënies së detyrave, prejse vetëdija për funksionet e tyre u ishte venitur.
Tashti, duke qenë se njeriu i urtë mungoi gjatë në shtëpi, lindi një brezni tjetër shërbëtorësh, të cilët besonin se ishin pronarët e shtëpisë. Megjithatë, ishin të kufizuar nga mjedisi rrethues, menduan se ndodheshin në një gjendje absurde.
Përshembull, nganjëherë dëshironin ta shisnin shtëpinë, por nuk gjenin dot blerës, ngaqë nuk e dinin si të vepronin. E herë të tjera, kur ndokush vinte të njihej me kushtet e shitjes dhe kërkonte të shihte dokumentin e pronësisë, shërbëtorët e quanin të çmendur dhe nuk e merrnin për blerës serioz, sepse ata nuk e dinin se çishte një dokument pronësie.
Paradoksi dilte në pah edhe përmes faktit se, zahiretë për shtëpinë vijonin të shfaqeshin në mënyrë 'misterioze'; dhe ky furnizim nuk përputhej me hamendjet e tyre se qënkeshin përgjegjes për mbarëvajtjen e tërë shtëpisë.
Në apartamentet e zotërisë, ishin lënë këshillat që lidheshin me administrimin e shtëpisë, me qëllim që atyre t’u freskohej kujtesa. Megjithatë, mbas breznisë së parë, këto apartamente u shndërruan në një lloj faltoreje ku nuk ishte e lejuar të hynte kushdo.
Shpejt ato apartamente filluan të trajtoheshin si një mister i padepërtueshëm. Disa arrinin deri aty, sa të besonin se apartamentet nuk ekzistonin fare, paçka se mund t’i shquanin portat e hyrjes. Për ta, ato porta ishin thjesht elemente stolisëse.
Kjo ishte gjendja e banorëve të shtëpisë. Shërbëtorët nuk e morën kurrë shtëpinë plotësisht në ngarkim, dhe as s’u ndejtën besnikë detyrave zanafillore.
Tradita thotë se kjo rrëfenjë përdorej shpesh nga sufiu martir Mensur Hallaxhi, i cili qe ekzekutuar në vitin 922, ngaqë siç mendohet, pati thënë, "Unë jam e Vërteta". Hallaxhi ka lënë një përmbledhje të gjerë me poezi mistike. Të shumtë janë Sufijtë që, gjithë duke vënë në rrezik jetën e tyre, kanë pohuar vazhdimisht për plot njëmijë vjet, se Mensur Hallaxhi ishte një i përndritur i madh.

Ëndrrat dhe buka

Përgjatë një udhëtimi të gjatë dhe raskapitës, tre njerëz zunë miqësi të ngushtë me njëri-tjetrin. Kishin ndarë mes tyre kënaqësitë dhe vështirësitë, e kishin përdorur bashkarisht gjithçka që zotëronin.
Mbasi kishin udhëtuar për ditë e ditë të tëra, tre udhëtarët vunë re se nuk u kishte mbetur tjetër gjë përveçse një copë bukë dhe një hurth ujë në fund të shakullit. Filluan të diskutojnë mes tyre, për të vendosur se cilit i takonte t’i përdorte këto mbetje. Duke mos mundur të bien dakord, u përpoqën ta ndajnë bukën dhe ujin, por shpejt kuptuan se ndarja ishte e pamundur.
Teksa nata ishte në të sosur, njëri prej tyre shfaqi mendimin se duhej të flinin; në mëngjes, ai që do mund të shihte ëndrrën më domethënëse, do vendoste se ç’duhej të bënin.
Mëngjesin që pasoi, të tre u ngritën nga gjumi në të zbardhur.
-Ja ëndrra që pashë-, nisi të tregonte i pari. –U enda nëpër ca vende aq të mrekullueshme e të paqta, sa nuk gjej fjalë për t’i përshkruar. Takova një njeri të urtë, i cili më tha: 'Ushqimi të takon ty, sepse jeta jote, e shkuar dhe e ardhme, është e devotshme dhe ngjall, me të drejtë, admirim'.
-E çuditshme!- tha i dyti. –Në ëndrrën time pashë të zhvillohej tërë jeta ime e shkuar dhe e ardhme. Në këtë të fundit, takova një njeri që i dinte të gjitha gjërat, i cili më tha: 'Je ti ai që meriton ta hash atë bukë, sepse je më i ditur e më i durueshëm se miqtë e tu. Duhet të ushqehesh mirë, sepse fati yt është t’u prish njerëzve'.
Udhëtari i tretë, kur i erdhi radha, tha:
-Në ëndrrën time nuk kam parë asgjë, nuk kam dëgjuar asgjë e nuk kam thënë asgjë, por kam ndjerë një forcë të papërballueshme që më ka nxitur të çohem nga gjumi, të marr bukën dhe ujin dhe t’i konsumoj çilembyll sytë. Dhe kështu bëra.
"Endrrat dhe buka" është një nga rrëfenjat e shumta që i autorësohen Shehut Muhammed Gwath Shattari, i cili vdiq në vitin 1563. Është autor i traktatit të famshëm me titull Pesë sythet, në të cilin rrugët që i mundësojnë njeriut mbërritjen e gjëndjeve të epërme, janë përshkruar me terminologjinë e lashtë të magjisë dhe shtrigërisë. Ky mjeshtër ishte i aftë t’u printe nxënësve të tij në të paktën katërmbëdhjetë Urdhëra të ndryshëm, dhe perandori indian Humayun e nderonte shumë. Megjithëse ishin të shumtë ata që e quanin shenjt, autoritetet religjioze e akuzuan se, në disa shkrime të tij kishte nëpërkëmbur Shkrimet e Shenjta, e kësisoj, deshën ta dënonin. Në fund, ai u lirua nga akuzat e herezisë, pasi fjalët e shqiptuara brënda një gjendjeje të veçantë, nuk mund të gjykoheshin simbas kritereve të zakonshme skolastike. Varri i tij gjendet në Gwalior, vënd shumë i rëndësishëm pelegrinazhi sufi. Në këtë rrëfenjë dallohet e njejta thurje që gjendet edhe në rrëfenjat e krishtera të murgjve mesjetarë.

Sulltani në mërgim

Rrëfehet se dikur, një sulltan i Egjiptit thërriti një kuvend njerëzish të ditur e, siç ndodh rëndom, lindi shumë shpejt një mosmarrëveshje. Objekti i debatit ishte Udhëtimi Nator i Profetit Muhamed: thuhet, në të vërtetë, se në këtë rast, Profeti qe mbartur prej shtratit të tij deri në sferat e larta qiellore. Në atë shtresë kohore ai pa parajsën dhe, foli me Zotin nëntëdhjetë mijë herë dhe përjetoi shumë e shumë përvoja të tjera, përpara se të rikthehej në dhomën e tij, në shtratin ende të ngrohtë. Një kanë me ujë, e sapopërmbysur në çastin kur ai qe lëshuar në fluturim, nuk ishte derdhur ende plotësisht kur Profeti u rikthye në shtratin e tij.
Disa ngulmonin se kjo ishte e mundur, mjaft që të pranojmë ekzistencën e një mënyre tjetër për të matur kohën. Por, Sulltani qe i mendimit se kjo gjë ishte e pamundur.
Kësisoj, të urtët pohuan se asgjë nuk ishte e pamundur për plotfuqishmërinë hyjnore, por mbreti nuk mbeti i kënaqur. Lajmi i këtij debati arriti deri tek shehu sufi Shahabudin, i cili u paraqit menjëherë në oborrin mbretëror. Sulltani e priti mjeshtrin me përunjësinë e duhur.
-Kam ndërmend të filloj parashtrimin e pikëpamjes sime pa humbur kohë- tha Shahabudini. -Dijeni qysh tani se të dy interpretimet e Udhëtimit janë të gabuara, e se ekzistojnë faktorë që provojnë se, tradita mund të shpjegohet pa patur nevojë t’u drejtohemi spekullimeve trashanike apo 'arsyetimit' injorant e të shpëlarë.
Ajo sallë tubimi kishte katër dritare.
Shehu urdhëroi që të hapej njera dhe sulltani vështroi përjashta. Në malin përballë ai pa një ushtri pushtuese, një mizëri njerëzish që po ia mësynin kah pallati i tij, dhe u tremb në mënyrë të tmerrshme.
-Mos u shqetëso, të lutem, nuk është asgjë.- tha shehu.
Mbylli dritaren, mandej e hapi sërish: jashtë nuk dukej asnjë frymë jete. Kur hapi dritaren e dytë, pa se qytetin e kishin pushtuar flakët. Sulltani nisi të ulërinte nga llahtari.
-Mos u pikëllo, sulltan, nuk është asgjë.- tha shehu. Mbylli dritaren, mandej e hapi përsëri: nga tërë ai flakadan nuk dukej as edhe një gjurmë.
Atëherë hapi dritaren e tretë dhe shquajti një masë përmbytëse uji që po vërsulej pallatit. Mandej, përsëri, vegimi u vdar.
Kur u hap dritarja e katërt, në vend të shkretëtirës së zakonshme, para syve të tij u shfaq një kopësht parajsor e, si dhe herët e tjera, pamja u davarit.
Mandej, shehu urdhëroi që të sillej një legen me ujë dhe iu lut sulltanit që ta kridhte kokën brënda për një çast. Sapo bëri siç i thanë, sulltani vuri re se gjëndej i vetëm në një breg të shkretë, në një vend që nuk e njihte fare. Duke qenë i bindur se kishte rënë viktimë e magjisë së pabesë të bërë nga shehu, atë e mbërtheu një tërbim i madh dhe vendosi të hakmerrej. Pak më vonë takoi ca druvarë, të cilët e pyetën se kush ishte. Por, si t’ua shpjegonte se çfarë i kishte ndodhur? Kështu, ai u tha se kishte mbijetuar prej një anijeje të mbytur. Ata i dhanë rroba dhe i treguan rrugën që duhej të ndiqte për të mbërritur në qytetin më të afërt. Kur arriti në qytet, një farkëtar, i cili e pa tek vërtitej pa ditur ku po shkonte, e pyeti se kush ishte.
-Jam një tregtar që i është mbytur anija, borxhli ndaj lëmoshës së disa druvarëve, e që tashmë gjendem trokë.- u përgjigj sulltani.
Njeriu i tha se në atë vend ekzistonte një zakon: çdo i porsaardhur mund të kërkonte për bashkëshorte, të parën grua që do të shihte duke dalë nga banjot publike, dhe ajo do të qe e detyruar të pranonte. Sulltani u drejtua atëherë nga banjot dhe pa një vajzë të bukur që po dilte. E pyeti nëse ishte e martuar, dhe ajo u përgjigj se po. Të njejtën pyetje ia bëri së dytës, që ishte e shëmtuar, e mandej edhe së tretës. E katërta, që ishte me të vërtetë e hirshme, iu gjegj se nuk ishte e martuar, por që e refuzonte gjithsesi, duke qenë se ia shpifte pamja e tij dhe veshjet e tij të zhelosura. Krejt papritmas u shfaq një njeri, i cili i tha:
-Më kanë ngarkuar të gjej këtu një njeri të veshur me zhele. Të lutem, eja pas meje!
Sulltani shkoi pas shërbëtorit, i cili e shoqëroi tek një sallë madhështore ku priti me orë të tëra. Më në fund, u futën brënda katër vajza të bukura e të reja me veshje të mrekullueshme; pas tyre vinte një e pestë, edhe më e bukur se ato, të cilën sulltani e njohu se ishte vajza e katërt që kishte takuar para banjove publike.
Gruaja i uroi mirëseardhjen dhe i shpjegoi sesi kishte nxituar të hynte në shtëpi që të përgatitej për t’i bërë pritjen e duhur, e se mëndjemadhësia që kish treguar, lidhej me zakonet e atij vendi, zakon të cilin të gjitha gratë duhej ta zbatonin kur kalonin në rrugë.
Mandej u shtrua një gosti e mrekullueshme, dhe sulltanit iu ofruan ca petka të shkëlqyera, nën ritmin e një muzike delikate.
Sulltani jetoi katër vjet me bashkëshorten e tij të re— koha e shkapërderdhjes së trashëgimisë së tij-. Atëherë, e shoqja i tha se tashmë ai duhej të kujdesej për të mbajtur veten dhe shtatë fëmijët e tij.
Duke sjellë ndërmend mikun e parë që pati takuar kur hyri në këtë qytet, vendosi të shkonte e ta takonte farkëtarin për t’i kërkuar ndonjë këshillë. Meqë nuk kishte as zanat e as përvojë, farkëtari e këshilloi të shkonte në sheshin e tregut e të ofronte shërbimet e tij si hamall. Megjithëse iu desh të mbartte ngarkesa shumë të rënda, ditën e parë ai fitoi vetëm një të dhjetën e parave të nevojshme për t’i siguruar ushqim familjes së tij. Ditën tjetër, sulltani u kthye në pikën e saktë të bregut ku kishte zbarkuar shtatë vjet më parë, dhe vendosi të thoshte lutjet e tij. Po bëhej gati të merrte avdes kur, papritmas, në mënyrë të pakuptueshme, e pa veten në pallat, bashkë me legenin, pranë shehut dhe oborrtarëve.
-Shtatë vjet mërgim, dreq!- ulëriti sulltani. Shtatë vjet, një familje, dhe i detyruar të punoja si hamall! Po a nuk i druhesh Zotit të Plotfuqishëm, për atë që më bëre?
-Por ka kaluar vetëm një çast qëkurse e ke futur kokën në ujë.- u përgjigj mjeshtri sufi.
Oborrtarët i pohuan fjalët e sufiut. Sulltani nuk arrinte të besonte asnjë fjalë nga ajo histori. Po bëhej gati të jepte urdhër për t’ia prerë kokën shehut, kur ky, duke e ndjerë së brendshmi atë që do të ndodhte, shfrytëzoi fuqinë e dhënë nga Ilm El-Ghaibat, Shkenca e Mungesës: dhe çilembyll sytë u zhvendos fizikisht në Damask, vend që ishte disa ditë larg pallatit. Prej atij qyteti, ai i shkroi një letër mbretit: "Për ju kanë kaluar shtatë vjet, siç edhe e keni kuptuar tashmë, që prej çastit kur keni kredhur kokën në ujë. Kjo ndodh nëpërmjet ushtrimit të disa aftësive dhe nuk ka ndonjë domethënie të veçantë, përveçse për të ofruar një dëshmi të thjeshtë të asaj që mund të ndodhë. A nuk ishte shtrati ende i ngrohtë dhe kana e derdhur përgjysmë, siç rrëfen tradita? Nuk është i rëndësishëm fakti se kjo ka ndodhur vërtetë apo jo. Gjithçka mund të ndodhë. Ajo që vërtetë ka rëndësime, megjithatë, është domethënia e ngjarjes. Në rastin tuaj, nuk kishte kurrfarë domethënie. Në rastin e Profetit, ngjarja kishte një domethënie".
Çdo ajet i Kuranit ka shtatë kuptime, secili prej të cilëve lidhet me gjendjen e lexuesit apo dëgjuesit. Kjo rrëfenjë, si shumë rrëfenja të tjera sufi, nënvizon rëndësinë e thënies që i autorësohet profetit Muhamed: "I flisni secilit mbi bazën e nivelit të tij kuptimor". Metoda sufi, simbas Ibrahim Khawwas, bazohet në "rrëfimin e së panjohurës duke përdorur terma që njerëzit i quajnë 'të njohura'". Ky version prejvjen nga dorëshkrimi i quajtur Hu-Nama (Libri i Hu), që i përket përmbledhjes së Nawab-it nga Sardhana. Daton në vitin 1596.

Koha, vendi dhe personat

Dikur, shumë kohë më parë, një mbret thirri një dervish në oborrin e tij dhe i tha:
-Rruga dervishore, përmes një vargani të pashkëputur mjeshtrash që e ka zanafillën qysh në ditët e para të pranisë së njeriut përmbi tokë, gjithnjë ka përhapur dritën që ka përbërë parimin dinamik të vlerave, para së cilës detyra ime prej monarku s’është më tepër se një pasqyrë e zbehtë.
-E vërtetë-, u përgjigj dervishi.
-Tashti-, vazhdoi mbreti,-meqë jam mjaft i ndriçuar për t’i
mësuar faktet të cilat sapo i parashtrova, e meqë jam i dëshiruar
dhe pres me padurim të njoh të vërtetën që ti, në dijen tënde sipërore mund të ma bësh të kapshme, mësomë!
-Është urdhër apo kërkesë?-, pyeti dervishi.
-Quaje si të duash-, tha mbreti, -sepse, nëse funksionon si urdhër, do të mësoj; nëse është më e frytshme si kërkesë, do të mësoj.
Dhe priti që dervishi të merrte fjalën.
Kaluan disa minuta. Më në fund, duke dalë nga meditimi, dervishi çoi kokën dhe tha:
-Duhet të prisni 'çastin e ndërlidhjes'.
Mbreti ishte i ndërdyshur: në fund të fundit, duke qenë se donte të mësonte, a nuk kishte të drejtë ta merrte mësimin, që mund të përbëhej prej gjestesh apo fjalësh? Por dervishi u largua.
Që nga ai çast, dervishi u paraqit në oborrin mbretëror ditë për ditë. Punët e shtetit kryheshin rregullisht, mbretëria përjetonte çaste hareje të ndërthurura me çaste provash, këshilltarët i jepnin pa kursim këshillat e tyre, rrota e qiellit vërtitej...
"Dervishi vjen ditë për ditë", mendonte mbreti sa herë që e shihte atë figurë të mbështjellë me loshnik të arnuar, "e megjithatë ai nuk e përmend fare bisedën tonë në lidhje me mësimin. Është e vërtetë që merr pjesë thuajse në të gjitha veprimtaritë e oborrit; flet, qesh, ha e edhe flë. Mos vallë po pret ndonjë shenjë?".
Por, sadoqë mundohej, monarku nuk arrinte të depërtonte në thellësinë e atij misteri.
Më në fund, kur dallga e duhur e së padukshmes u përplas në bregun e së mundshmes, në oborrin mbretëror u hap një bisedë, gjatë së cilës dikush vërejti:
-Daudi i Sahilit është këngëtari më i madh në botë.
Mbreti, i cili përgjithësisht ishte indiferent ndaj këtyre lloj pohimeve, ndjeu një dëshirë të fortë për ta dëgjuar atë këngëtar.
-Çojini fjalë të vijë këtu!- urdhëroi ai.
Mjeshtri i ceremonive shkoi menjëherë në shtëpinë e Daudit, i cili, si mbret i këngëtarëve, u përgjigj thjesht:
-Mbreti juaj nuk i njeh fare kërkesat që ka kënga. Nëse dëshiron të më shohë thjesht për të soditur fytyrën time, unë vij, por nëse dëshiron të më dëgjojë të këndoj, duhet të presë, si gjithë të tjerët, që unë të jem në humorin e duhur për të ekzekutuar këngën time. Është aftësia për të mësuar se kur duhet të këndoj e kur jo, ajo që më ka bërë ky që jam. Çdo gomar që e do ta njihte këtë të fshehtë, do mund të ishte këngëtar i madh.
Kur këto fjalë mbërritën tek mbreti, ky filloi të përpëlitej mes zemërimit dhe dëshirës, dhe briti:
-A nuk ka ndonjë, këtu, që mund ta detyrojë atë njeri të këndojë për mua? Sepse, në qoftë se ai këndon vetëm kur ka dëshirë, unë, nga ana ime dua ta dëgjoj tashti që nuk kam dëshirë.
Tamam në këtë çast, dervishi bëri përpara.
-Pallua i kohës sonë-, i tha mbretit, -ejani me mua që ta gjejmë atë këngëtar.
Oborrtarët cekën me bërryla njëri-tjetrin. Disa mendonin se dervishi kishte përpunuar një plan strategjik dhe tashti ndjehej i sigurtë se do mund ta bënte të këndonte Bilbilin e Sahilit. Nëse do t’i dilte mbanë, mbreti do ta shpërblente me siguri. Gjithsesi, bënin kujdes që këtë gjykim ta shprehnin me zë të lartë, duke u trembur se mos thirreshin në këtë çështje.
Mbreti e theu heshtjen dhe urdhëroi t’i sillnin një rrobë të vjetër. Mbasi e veshi, shkoi mbas dervishit dhe të dy u vunë për udhë.
Mbreti i veshur tebdil dhe prijësi i tij, mbërritën shpejt tek shtëpia e këngëtarit. Kur trokitën në derë, Daudi u përgjigj i acaruar:
-Sot nuk këndoj! Largohuni dhe më lini rehat!".
Atëherë dervishi u ul përtokë dhe nisi të këndonte. Ia mori një kënge që Daudit i pëlqente, dhe e këndoi nga fillimi deri në fund pa ndalur. Mbreti, i cili nuk ishte ndonjë njohës i madh i muzikës, u ndje thellësisht i mallëngjyer nga ajo këngë: zëri i ëmbël i dervishit tërhiqte tërë vëmendjen e tij, sa nuk e kishte kuptuar se urtaku kishte kënduar në një mënyrë qëllimisht të stonuar, që kësisoj të zgjonte në zemrën e mbretit të këngëtarëve dëshirën për ta korrigjuar.
-Të lutem, të lutem, këndo përsëri-, iu lut mbreti, -sepse kurrë nuk kam dëgjuar një melodi kaq të ëmbël...
Qe pikërisht ky, çasti kur Daudi filloi të këndonte. Qysh në notat e para, dervishi dhe mbreti mbetën si të ngurosur, të rrëmbyer nga tingujt që gulfonin të përkryera nga fyti i Bilbilit të Sahilit.
Kur Daudi mbaroi së kënduari, mbreti i ofroi një dhuratë mbretërore, ndërsa dervishit i tha:
-Njeri i dijes! E admiroj aftësinë me të cilën e nxite Bilbilin të këndonte, e do të doja që ti të bëheshe këshilltar i oborrit.
Dervishi u përgjigj thjesht:
-Madhëri, mund ta dëgjoni këngën që doni të dëgjoni vetëm nëse ekziston një këngëtar, nëse jeni të pranishëm edhe ju, e nëse gjendet ndokush që shërben si kanal për ta lejuar këngën të vërshojë. Ajo që vlen për këngëtarët e mëdhenj dhe mbretërit, vlen edhe për dervishët dhe nxënësit e tij: çasti, vendi, njerëzit dhe teknikat.
Konflikti mes sufijve dhe akademikëve të zakonshëm, del në pah nga teoria se, idetë sufi mund të studiohen vetëm në përputhje me dolloj parimesh, që përfshijnë kohën, vendin dhe njerëzit. Eruditët kërkojnë prova për ato që sufijtë parashtrojnë, duke parashtruar në të njejtën kohë kushtet e tyre. Kjo rrëfenjë, si shumë rrëfenja të tjera sufi, ilustron faktin se Sufijtë kërkojnë vetëm të kenë mundësinë- ashtu si dhe akademikët e shkenctarët- të krijojnë kushtet e nevojshme për mësimin e tyre. Kjo rrëfenjë prejvjen nga mësimet e Sajed Imam Alì-Shah, që vdiq më 1860 e varri i të cilit gjendet në Gurdaspur, në Indi. Ky mjeshtër i famshëm Nakshibandi, ishte shumë i preferuar nga nxënës të të gjitha origjinave dhe religjioneve. Thuhej se Sajed Alì-Shah u shfaqej njerëzve në ëndërr dhe u jepte njohuri të rëndësishme; që shihej njëkohësisht në shumë vënde të ndryshme; ose që gjithë çka thoshte mund të merrej si dije për bashkëbiseduesit e tij. Por, përballë tij, nuk nuk shquaje dot asgjë të mbinatyrshme apo të çuditshme.

Tre unazat me xhevahirë

Na ishte njëherë një njeri i urtë dhe shumë i pasur, që kishte një djalë.
-Biri im,- i tha, -Merre këtë unazë të ngallmuar me gurë të çmuar. Ruaje si provë të trashëgimisë sime dhe, përcillua breznive të ardhshme. Është fjala për një unazë me vlerë dhe bukuri të madhe, por zotëron edhe fuqinë për të hapur një lloj porte që ka shumë pasuri.
Disa vjet më vonë, urtakut i lindi edhe një djalë tjetër. Kur djali arriti në njëfarë moshe, i dhuroi edhe atij një unazë, me të njejtat udhëzime.
E njejta gjë u përsërit me birin e tij të tretë e të fundit. Plaku vdiq, e kur bijtë e tij ishin tashmë të rritur filluan të hahen mes tyre në lidhje me përparësitë dhe vetitë që kishte unaza e secilit. Askush nuk mund të thoshte me saktësi se cila nga tre unazat ishte më e çmuar.
Secili prej atyre kishte mbështetësit e vet, të cilët shpallnin me zë të lartë se unaza e tij ishte më sipërore se të tjerat në vlerë dhe bukuri.
Megjithatë, çuditërisht, "porta e pasurive" mbetej e mbyllur, si për mbajtësit e çelësave, ashtu edhe për përkrahësit e tyre më të ngushtë. Të gjithë ishin tepër të zënë me çështjen e përparësisë, të zotërimit të unazës, të vlerës e të pamjes së saj. Ishin të pakët ata që kërkuan portën e "thesarit të Urtakut Plak".
Unazat kishin edhe një aftësi magjike. Edhe pse ishin çelësa, nuk ishte e nevojshme t’i përdorje drejtpërdrejt për të hapur portën e thesarit: mjaftonte t’i vështroje pa arsyetuar, ose pa u lidhur në tepri me ndonjerën nga cilësitë e tyre.
Kësisoj, ata që i kishin vështruar në këtë mënyre mund të thonin se ku gjëndej dhoma e thesarit, dhe ishin në gjendje ta hapnin thjesht duke riprodhuar përvijimet e unazës. Ato thesare kishin një tjetër veçori: ishin të pashterrshme.
Ndërkohë, ithtarët e secilës nga tri unazat, përsërisnin me ngjyrime të ndryshme atë që paraardhësit e tyre kishin thënë në lidhje me vlerat e unazës.
Anëtarët e bashkësisë së parë besonin se e kishin gjetur thesarin.
Ata të bashkësisë së dyte mendonin se ishte fjala për një alegori.
Pjestarët e bashkësisë së tretë e shtynin mundësinë e hapjes së portës në një ardhmëri të largët, të përfytyruar vagëllimthi.
Kjo rrëfenjë, që disa hamendësojnë se bën fjalë për tre religjione- hebraike, të krishterë dhe islamike-, gjendet edhe tek Gesta Romanorum dhe Dekameroni i Boccaccio-s, por në forma paksa të ndryshme. Thuhet se versioni i paraqitur këtu, i autorësohet njërit prej mjeshtrave sufi, Suhrawardi-t, si përgjigje e një pyetjeje mbi meritat përkatëse të religjioneve të ndryshme.

Tri këshilla

Një ditë, një njeri kapi një zog. Zogu i tha:
-Ti nuk mund të nxjerrësh ndonjë dobi prej meje, përsa kohë që jam i burgosur. Më liro, e do të të jap tri këshilla të çmueshme.
Zogu premtoi se do t’ia jepte këshillën e parë teksa ende ishte në dorën e njeriut, të dytën kur të kish hipur në degën e një peme, ndërsa të tretën me të mbërritur në majën e një mali. Njeriu pranoi dhe e nxiti të thoshte këshillën e parë.
-Nëse humbet diçka-, tha zogu, -edhe nëse e çmon sa jetën tënde, mos e vajto.
Njeriu e lëshoi zogun dhe ky u ngjit në degën e një peme.
-Mos kërko kurrë gjëra që bien në kundërshtim me gjykimin e shëndoshë, pa kërkuar më parë prova.- tha zogu duke i dhuruar kështu këshillën e dytë.
Mandej zogu fluturoi në majë të malit, prej nga thërriti:
-Oh, fatziu ti! Kurmi im mban përbrenda dy rubinë gjigandë. Sikur të më kishe vrarë, tashmë ata do të ishin të tutë!
Burrin zu ta torturonte mendimi i asaj që kish humbur dhe i kërkoi zogut që ai t’i jepte këshillën e tretë!.
-Je me të vërtetë idiot!-, u përgjigj zogu. –vazhdon të rrish aty duke më kërkuar këshilla, kur nuk i ke shqyrtuar as edhe për një çast dy këshillat e para! Të thashë që të mos e mundosh veten për humbjen e diçkaje e të mos u besosh gjërave që bien në kundërshtim me gjykimin e shëndoshë. Dhe është pikërisht kjo, ajo që je duke bërë në këtë çast! E ke lënë veten të besosh në ca absurditete qesharake dhe po torturohesh që ke humbur diçka! Po a nuk e shikon se jam shumë i vogël për të patur në bark dy rubinë gjigandë? Je vërtetë budalla! Për këtë arsye, do vazhdosh të mbetesh rob i kufizimeve të zakonshme të taksura për çdo njeri.
Në disa qarqe dervishësh kjo rrëfenjë quhet shumë e rëndësishme, sepse 'ndjeshmëron' mëndjen e nxënësit, duke e përgatitur kësisoj që të mos provokohet prej rrugëve të zakonshme. Kjo rrëfenjë, që Sufijtë e përdorin vazhdimisht, gjendet edhe Mathnawi-në e Rumit dhe në Librin hyjnor të Attar, i cili ishte njëri nga mjeshtrat e tij. Të dy jetuan në shekullin XIII.

Tre dervishët

Na ishin një herë tre dervishë, që quheshin Yak, Do e Se, e që vini përkatësisht nga Veriu, Perëndimi dhe Jugu. Kishin një gjë të përbashkët: ishin që të tre në gjurmim të së Vërtetës së Thellë dhe kërkonin një Udhë.
I pari, Yak-Babai, ulej për të medituar dhe rrinte ashtu derisa e kapte dhimbja e kokës. I dyti, Do-Aga, rrinte picingul me kryet përtokë, derisa këmbët fillonin t’i dhimbnin. Kurse i treti, Se-Kalandar, lexonte libra derisa hunda i pikonte gjak.
Më në fund vendosën t’i bashkojnë përpjekjet e tyre: u tërhoqën në një vend të skajuar dhe nisën t’i realizojnë njëkohshëm ushtrimet e tyre, duke shpresuar të përqëndrojnë sasinë e duhur të përpjekjeve me qëllim që të nxisnin vegimin e së Vërtetës, të cilën e quanin e Vërteta e Thellë.
Këmbëngulën kësisoj për dyzet ditë e dyzet netë. Më në fund, në një shtjellë të bardhë tymi, që dukej sikur grafullonte prej toke, vegoi koka e fisme e një plaku.
-Mos vallë je Hizri, udhërrëfyesi misterioz i njerëzve?-, pyeti i pari.
-Jo, bëhet fjalë për Kutub, Polin e Universit-, tha i dyti. –Jam i bindur se është njëri nga Abdal-ët,'të
transformuarit'-, tha i treti.
-Nuk jam asnjëri prej tyre-, ulëriu vegimi, -por jam ai që ju besoni se jam. Tashti, a nuk dëshironi të tre të njejtën gjë, atë që quhet e Vërtetë e Thellë?
-Po, mjeshtër-, u përgjigjën ata njëzëri.
-Nuk e keni dëgjuar kurrë thënien: 'Ekzistojnë po aq udhë sa dhe zemra njerëzore?'-, pyeti plaku i fisëm. –Megjithatë, ja cilat janë udhët tuaja: dervishi i parë do të udhëtojë në vendin e idiotëve; dervishi i dytë do të duhet të zbulojë Pasqyrën Magjike; dervishi i tretë do t’i kërkojë ndihmë Xhinit të Shtjellës.
Me të thënë këto, vegimi u vdar.
Tre dervishët nisën menjëherë të debatojnë, jo thjesht pse do të kishin dashur të dinin diçka më tepër para se të përudheshin, por edhe sepse, pavarësisht se do të ndiqnin udhë të ndryshme, secili besonte prapëseprapë se egzistonte vetem një udhë: e vetja, natyrisht.
Por, tashti, asnjëri prej të treve nuk qe i sigurtë se udha e tij do të ishte mjaftueshmërisht e efektshme, sadoqë kishte ndihmuar në shfaqjen e vegimit, të cilit nuk ia dinin ende emrin.
Yak-Babai ishte i pari që e la skutën e tij dhe, në vend që vepronte si përherë, pra t’i pyeste të tjerët se ku mund ta gjente një njeri të dijes aty rrotull, ai i pyeste ata që takonte udhës nëse e dinin se ku binte vendi i idiotëve. Mbas shumë muajsh, dikush ia tregoi dhe ai u drejtua për atje. Kur hyri në atë fshat, pa një grua që po mbartte një derë mbi kurriz.
-Grua, përse po e bën këtë?"- e pyeti
-Sepse sot në mëngjes, përpara se të shkonte në punë, burri im tha: 'Grua, shtëpia jonë ka brënda gjëra me vlerë! Askush s’duhet ta kapërcejë këtë derë!'. Kësisoj, kur dola, e mora me vete, me qëllim që askush të mund të kalojë në të. E tashti, të lutem, lermë të kaloj'.
-A dëshiron të të them se çfarë do të ta mundësonte çlirimin nga nevoja për ta mbajtur këtë derë mbi kurriz?-, pyti dervishi Yak-Baba.
-Sigurisht që jo!-, u përgjigj gruaja. –E vetmja gjë që mund të bëje për të më ndihmuar, është të më thuash se në ç’mënyrë mund ta lehtësoj peshën e derës.
-Këtë nuk mund ta bëj-, tha dervishi. Kësisoj u ndanë.
Pak më tutje pa një grup njerëzish. U afrua dhe vuri re se ata po dridheshin nga frika përballë një shalqini gjigan që ishte rritur në arën pranë.
-Nuk kemi parë një gjë të tillë kurrë deri më sot në jetën tonë-, i thanë; -me siguri do të rritet edhe më, e mandej do të na vrasë të gjithëve. Kemi frikë ta prekim...
-Doni t’ju jap ndonjë shpjegim në lidhje me këtë?
-Mos u trego idiot! Vrite, dhe ne do të të shpërblejmë, por s’duam të dijmë asgjë në lidhje me të!
Atëherë dervishi nxori thikën, iu afrua shalqinit, preu një rriskë dhe nisi ta hante.
Të pranishmit lëshuan një britmë llahtari e i dhanë një grusht florinj. Teksa po largoheshin i thanë:
-Mos u kthe më, I nderuar Shfarosës Përbindëshash. Mos u kthe më këtu për të na vrarë në të njejtën mënyrë edhe ne!
E kështu, pak e nga pak ai mësoi se, për të mbijetuar në fshatin e idiotëve, duhej të ishte i aftë të mendonte e të fliste si një idiot. Mbas ca vitesh, ai arriti t’i sillte disa idiotë në gjendje të arsyeshme, e një ditë prej ditësh e mori shpërblimin e tij: Dijen e Thellë. Megjithatë, dhe pse në vendin e idiotëve ai trajtohej si shenjt, banorët e sjellin ndërmend si Njeriu që Shqeu Përbindëshin e Gjelbër dhe ia Piu gjakun. U përpoqën ta imitojnë për të mbërritur Dijen e Thellë, por nuk ia dolën mbanë kurrë.
Ndërkohë, Do-Agai, dervishi i dytë, po udhëtonte në kërkim të Dijes së Thellë. Në vend që të pyeste, ngado që shkonte, se cilët ishin të urtët e vendit, ose ushtrimet a pozicionet e reja, pyeste thjesht nëse ndokush kish dëgjuar të flitej për Pasqyrën Magjike. Shumë përgjigje e shmangën drejt pistash të gabuara, por më në fund ai e kuptoi ku mund të gjendej ajo pasqyrë: gjendej në një pus, varur në një fill të hollë sa një qime floku. Pasqyra vetë nuk ishte veçse një fragment, sepse përbëhej nga mendimet e të gjithë njerëzve dhe nuk kishte mendime të mjaftueshme për të përbërë tërë pasqyrën.
Kur e mposhti demonin që e ruante, Do-Agai vështroi në pasqyrë dhe kërkoi Dijen e Thellë, duke e marrë në çast. U vendos në atë vend ku dha mësime në mënyrë fatlume për vite të tëra. Nxënësit e tij, gjithsesi, nuk ia dolën të të arrijnë të njejtën shkallë përqëndrimi të nevojshme për ta përtëritur rregullisht pasqyrën, e cila mbas ca kohësh u vdar krejtësisht. Megjithatë, ende sot ka njerëz që vështrohen nëpër pasqyra, duke besuar se bëhet fjalë për Pasqyrën Magjike të dervishit Do-Aga.
Sa i takon dervishit të tretë, Se-Kalandar, ai e kërkoi kahmos Xhinin e Shtjellës. Ky Xhin njihej edhe me shumë emra të tjerë, gjë që Kalandar nuk e dinte, kështuqë u gjend shpesh në gjurmët e Xhinit duke e humbur gjithnjë për pak, prejse në disa vende nuk quhej Xhin, ndërsa në disa të tjera nuk lidhej me ndonjë shtjellë.
Më në fund, mbas shumë vitesh, një ditë hyri në një fshat dhe i pyeti banorët:
-A ka dëgjuar ndokush prej jush të flitet për Xhinin e Shtjellës?
-Nuk kam dëgjuar kurrë të flitet për ndonjë Xhin-, tha dikush, -por ky fshat quhet Shtjellë.
Kalandari u lëshua përtokë duke thërritur:
-Nuk do të largohem nga ky vend derisa të më shfaqet Xhini i Shtjellës.
Xhini, që ishte fshehur nëpër rrethina, iu afrua dervishit duke vorbulluar dhe i tha:
-Dervish, ne nuk na pëlqen që të huajt t’i afrohen fshatit tonë. Ja përse erdha deri tek ti. Çfarë kërkon?
-Kërkoj Dijen e Thellë, sepse kohë më parë më është thënë se ti do mund të m’i jepje mjetet për ta mbërritur atë.
-Është e vërtetë, mund ta bëj-, tha Xhini. –Ke kaluar shumë prova. Gjithë çfarë të mbetet për të bërë, është të përsërisësh një lloj formule, të këndosh një lloj kënge, të kryesh një lloj veprimi e të shmangësh kryerjen e një tjetri. Vetëm atëherë do mund ta mbërrish Dijen Parësore.
Dervishi falenderoi Xhinin dhe filloi të vinte në realitet programin që i caktoi ai. Kaluan muaj e vite, derisa arriti t’i zbatonte ushtrimet dhe t’i këndonte lutjet në mënyrën e duhur. Njerëzit shkonin tek ai, e vëzhgonin dhe përpiqeshin ta imitonin, aq i madh ishte zelli dhe nami i tij prej njeriu të devotshëm. Më në fund, dervishi e arriti Dijen e Thellë. La pas vetes një grup njerëzish të devotshëm, të cilët i përjetësuan metodat e tij. Natyrisht, nuk e mbërritën kurrë Dijen e Thellë, prejse ata kishin filluar aty ku cikli i mësimeve të dervishit kishte përfunduar.
E tashti, sa herë që nxënësit e këtyre tre dervishëve takohen, dëgjohet gjithmonë dikush që thotë:
-E shihni këtë pasqyrë? Vështrojeni gjatë dhe do t’ia dilni ta mbërrini Dijen e Thellë.
-Flijoni një shalqi-, përgjigjet një tjetër, -dhe do të ndihmoheni ashtu siç qe ndihmuar dervishi Yak-Baba.
-Është absurde-, ndërhyn përherë një i tretë. –Nuk ekziston ndonjë udhë tjetër përveç asaj që lidhet me mësimin këmbëngulës, me praktikimin e disa pozicioneve, me përkushtimin ndaj lutjes dhe me bamirësinë.
Kur e patën mbërritur me të vërtetë Dijen e Thellë, tre dervishët zbuluan njëkohësisht edhe pafuqinë për të ndihmuar nxënësit që kishin lënë pas vetes, krejt si njeriu i rrëmbyer nga batica, i cili sheh në breg dikë që e ndjek leopardi, dhe nuk ka mundësi ta ndihmojë.
Rrëfenja e aventurave të këtyre tre njerëzve (emrat e të cilëve do të thonë përkatësisht 'një', 'dy' dhe 'tre') interpretohet ndonjëherë si një satirë ndaj religjioneve konvencionale. Ky tekst është version i rrëfenjës së famshme "Ajo që i ndodhi të treve", e cila i autorësohet mjeshtrit sufi Murad Shami, prijës i Muradëve, që vdiq në vitin 1719. Dervishët që tregojnë këtë rrëfenjë, pohojnë se në pikëpamjen praktike, ajo fsheh një mesazh të imtë shumë më të rëndësishëm sesa domethënia e dukshme.

Tre mjeshtrat dhe mushkarët

Fama e Abdul Kader Xhilanit ishte aq e madhe sa, në sallën e tij të pritjes derdheshin vazhdimisht tërë mistikët e të gjitha besimeve. Egzistonte respekti si për etikën më sedërsëmurë, ashtu edhe për sjelljen tradicionale. Vizitorët e devotshëm vendoseshin në radhë simbas moshës, simbas famës që gëzonte mjeshtri i tyre dhe simbas vendit që zinin ata vetë në gjirin e bashkësive së tyre.
E megjithatë, secili prej tyre përpiqej nga ana vet për të siguruar vëmendjen e 'sulltanit të mjeshtrave", Abdul-Kaderit. Sjellja e tij ishte e paqortueshme dhe në tubimet e veta nuk takonte asnjë që mund të kishte zgjuarsi mesatare apo që të mos ishte i mësuar.
Megjithatë, një ditë, tre shehlerët e Horasanit, Irakut dhe Egjiptit u nisën në Dargah* të shoqëruar nga tre mushkarë analfabetë. Udhëtimi i tyre drejt Mekës, ku kishin shkuar për pelegrinazh, ishte prishur nga vulgariteti dhe hokat e atyre mushkarëve. Me të mbërritur në Dargah, u ndjenë të lumtur që u çliruan nga prania e shokëve të tyre të udhës, por edhe se do të takoheshin me shehun e madh.
Në kundërshtim me rregullat e vendosura, shehu shkoi drejt tyre. Asnjë shenjë nuk u këmbye mes tij dhe mushkarëve. Prapëseprapë, më vonë, asaj nate, teksa po ktheheshin në banesat e tyre, tre shehlerët veguan rastësisht Abdul-Kaderin që po u uronte natën e mirë tre mushkarëve. Teksa ata po largoheshin tërë respekt nga dhoma e tij, Abdul-Kaderi ia puthi duart secilit. Shehlerët mbetën të shastisur, dhe kësisoj e kuptuan se ata tre mushkarë ishin dervishë-shehlerë të fshehtë. I ndoqën pas mushkarët me qëllim që të hapnin bisedë me ta, por i pari i mushkarëve u tha thjesht:
-Kthehuni tek lutjet dhe murmuritjet tuaja, o shehlerë, tek sufizmi juaj dhe tek kërkimi juaj i së vërtetës, që na kanë helmatisur kaq shumë përgjatë atyre tridhjetë e gjashtë ditëve udhëtim! Ne jemi thjesht mushkarë dhe nuk duam asgjë prej këtyre gjërave.
Ja, ky është ndryshimi mes Sufijve të fshehtë dhe atyre dukshëm.
Jewish Encyclopedia dhe ekspertët e mistikës hasidike, si Martin Buber, kanë nxjerrë në pah afërsinë mes shkollës hasidike dhe asaj të sufive spanjollë, përsa i takon si kronologjisë ashtu edhe metodës së të mësuarit. Kjo rrëfenjë, e cila i autorësohet Sufiut Abdul-Kader Xhilan (1077-1166), nganjëherë i mvishet edhe Hasi Rabbi Elimelekut (që pati vdekur më 1809). Abdul-Kaderi, ashtu si dhe Elimeleku, mbiquhej 'Mbret' dhe pati themeluar Urdhërin e Dervishëve Kaderi.

Tre peshqit

Na ishin njëherë tre peshq që jetonin në një moçal: njëri ishte i zgjuar, tjetri ishte gjysmë i zgjuar, ndërsa i treti ishte budalla. Jeta e tyre ishte si jeta e tërë peshqve të kësaj bote, derisa një ditë ia behua...një njeri.
Njeriu kishte me vete një rrjetë, gjë të cilën peshku i zgjuar e shquajti që përmes ujit. Duke futur në punë përvojën, rrëfenjat që kishte dëgjuar dhe zgjuarsinë e tij, peshku vendosi të hidhej në veprim.
"Meqë vendet për të fshehur në këtë moçal janë shumë të pakta, do të shtihem sikur kam vdekur", tha me vete. Duke i mbledhur të gjitha forcat, vrulloi jashtë ujit dhe ra mu te këmbët e peshkatarit, i cili mbeti shumë i habitur. Megjithatë, duke parë se peshku nuk merrte frymë, njeriu mendoi se ai ishte i vdekur dhe e hodhi sërish në ujë. Atëherë peshku ynë e la veten të rrëshqiste deri në fund të ujit, ku u fsheh në një guvë të vogël nën rrjedhë.
Peshku i dytë, ai që ishte gjysmë i zgjuar, nuk e kuptoi mirë atë që ndodhi. Shkoi tek peshku i zgjuar dhe i kërkoi sqarime.
-Është e thjeshtë,- tha peshku i zgjuar, -unë bëra kinse kisha vdekur e, kësisoj, ai më hodhi sërish në ujë.
Çilembyll sytë, peshku gjysmë i zgjuar vrulloi jashtë ujit dhe ra tek këmbët e peshkatarit.
"E çuditshme", mendoi peshkatari, "tërë këta peshq që kërcejnë përjashta, gjithandej!". Por peshku gjysmë i zgjuar kishte harruar të mos merrte frymë, e kësisoj, peshkatari, duke vënë re se ai ishte gjallë, e kapi dhe e hodhi në kovën e tij. Mandej nisi të hulumtonte sipërfaqen e ujit, por dukuria e atyre peshqve që vrullonin në breg, te këmbët e tij, e kishte hutuar në një farë mënyre, aq sa harroi të mbyllte kovën. Kur peshku gjysmë i zgjuar e vuri re këtë, me mundim të madh ia doli mbanë të hidhej përjashta e, duke bërë kërcime të vockla, mundi të futej sërish në moçal. Mbërriti tek peshku i parë dhe, duke marrë frymë me zor, u fsheh pranë tij.
Tashti, peshku i tretë, ai Budallai, natyrisht që nuk ishte në gjendje të nxirrte mësime nga ndodhitë, edhe pse i dëgjoi rrëfimet e dy peshqve të tjerë. Atëherë, ata rishqyrtuan çdo hollësi së bashku me të, duke theksuar si gjë të rëndësishme faktin se ai nuk duhej të merrte frymë, por të hiqej kinse kishte vdekur.
-Shumë falemnderit, tashti e kuptova!; tha peshku budalla, e në këto fjalë e sipër vrulloi jashtë ujit duke rënë në tokë, pikërisht te këmbët e peshkatarit. Por, peshkatari, i cili kishte humbur tashmë dy peshq, e futi me njëherë në kovë pa dashur t’ia dinte fare nëse merrte frymë apo jo. Mandej hodhi sërish rrjetën në moçal, por dy peshqit e parë ishin tashmë të sigurtë në guvën poshtë rrjedhës. E kësaj radhe, kova e tij ishte e mbyllur përsëmbari.
Peshkatari, më në fund hoqi dorë. Hapi kovën, vuri re se peshku budalla nuk po merrte frymë, e çoi në shtëpi dhe ia hodhi maçokut.
Thuhet se Huseini, nipi i profetit Muhamed, ia pati përcjellë këtë rrëfenjë-mësim Khwajagan-ëve ('Mjeshtrave'), të cilët në shekullin XIV morën emrin Nakshibandi. Nganjëherë, rrëfenja zhvillohet në një 'botë' të quajtur Karatas, Peshku i Gurit të Zi. Versioni që paraqitëm këtu, është i Abdal ('i transformuari') Afifit, i cili e pati marrë nga shehu Muhammed Asgar, që vdiq më 1813. Varri i tij gjendet në Delhi.

Tri të vërtetat

Sufijtë quhen 'kërkues të së vërtetës', dhe kjo e Vërtetë është njohja e realitetit objektiv. Një tiran lakmiqar dhe i paditur- njëfarë Rodrigu, sundimtar i madh i Mursisë- një ditë vendosi ta shtinte në dorë këtë të vërtetë. Ai vendosi se, e vërteta ishte diçka që Ornar El-Alazi i Tarragonës do të ishte i detyruar t’ia zbulonte.
Kësisoj Ornari u arrestua dhe u çua në burg.
-Të vërtetat që ti di, dua të më zbulohen përmes fjalësh që unë mund t’i kuptoj, përndryshe do ta paguash me jetën tënde.- shpalli Rodrigu.
Ornari u përgjigj:
-Do të doja të dija nëse në këtë Oborr kalorësiak mbahet parasysh zakoni universal simbas të cilit, një person në gjendje arresti që thotë të vërtetën duke iu përgjigjur një pyetjeje, duhet të lirohet, nëse kjo e vërtetë nuk e fajëson.
-Po, kështu është.- u përgjigj sundimtari.
-Kërkoj nga të gjithë të pranishmët, që të jenë dëshmitarë mbi nderin e zotërisë sonë-, tha Ornari. –E tashti, po ju zbuloj jo një, por tri të vërteta.
-Do të na duhet edhe t’i kontrollojmë ato çfarë ti do na paraqesësh si të vërteta, që të sigurohemi se janë tamam të tilla-, shtoi Rodrigu, -pra, do të të duhet të na i shpjegosh.
-Një zotërie si ju-, tha Ornari, -të cilit mund t’i zbulojmë jo një, por plot tri të vërteta, mund t’i zbulojmë po ashtu të vërteta që në vetvete janë në prova.
Rodrigu u përkëdhel shumë nga ky kompliment.
-E vërteta e parë-, tha Sufiu, -është kjo: unë jam ai që e quajnë Sufiu Ornar, nga Tarragona. E dyta është se keni pranuar të më lironi nëse ju them të vërtetën. E treta është se, dëshironi ta njihni këtë të vërtetë që lidhet me konceptin që keni.
Efekti i shkaktuar nga këto fjalë ishte i tillë, sa tirani u detyrua t’ia rikthente lirinë dervishit.
Kjo rrëfenjë shërben si hyrje në legjendat gojore të dervishëve, të përmbledhura simbas traditës, nga El-Mutanabbi. Simbas rrëfyesve, ai urdhëroi që këto legjenda të mos kopjoheshin para se të mbusheshin njëmijë vjet. El-Mutanabbi, i cili ishte një nga poetët më të mëdhenj arabë, vdiq njëmijë vjet më parë. Një nga karakteristikat e kësaj përmbledhjeje është se rishikohen pareshtur, duke u rrëfyer vazhdimisht në funksion të 'kohëve që ndryshojnë".

Përse fluturuan zogjtë prej argjili

Një ditë, kur ishte ende fëmijë, Jezui, biri i Maries, po mbruante disa zogj prej argjili. Fëmijët e tjerë të moshës së tij, të cilët nuk dinin të bënin gjëra të tilla, vrapuan tek të rriturit dhe u ankuan.
-Kjo punë nuk lejohet të bëhet të shtunën.- u thanë të rriturit, sepse atë ditë ishte e shtunë.
Atëherë shkuan tek moçali ku i biri i Maries rrinte ulur, dhe e pyetën se ku ishin zogjtë e tij. Si përgjigje, Jezui tregoi me gisht zogjtë që kishte mbruajtur, e këta saora u lëshuan në fluturim.
-Është e pamundur të mbruhen zogj që fluturojnë-, tha njëri nga të rriturit,- e kësisoj nuk ka asnjë shkelje të së shtunës.
-Do më pëlqente ta mësoja këtë art.- tha një tjetër.
-Ky nuk është art, është vetëm një iluzion.- tha i vendosur një tjetër.
Kësisoj, sabati nuk ishte shkelur dhe arti nuk mund të mësohej. Sa për iluzionin, si të rriturit ashtu edhe fëmijët ishin mashtruar, sepse nuk e dinin se me çfarë qëllimi ishin mbruajtur zogjtë.
Arsyeja se pse ishte e ndaluar të punoje të shtunën ishte harruar. Ata të rritur kishin një dije të papërkryer rreth asaj që është dhe nuk është iluzion. Ata nuk e dinin se ku fillon arti dhe ku mbaron veprimi. E kështu ndodhi edhe me zgjatimin e dërrasës. Tregohet, në të vërtetë, se Jezui, biri i Maries, shloi një ditë në dyqanin e marangozit Jozef. Në çastin kur marangozit i doli tepër e shkurtër një dërrasë, Jezui e tërhoqi, e atëherë u vu re se në njëfarë mënyre dërrasa u zgjat. Kur kjo e vërtetë u përhap, disa thanë:
-Është një mrekulli; ky fëmijë do të bëhet shenjt.
Të tjerë, përkundrazi, thanë:
-Nuk e besojmë; bëje përsëri përpara nesh!
-Nuk mund të jetë e vërtetë; duhet përjashtuar nga librat.- deklaroi grupi i tretë.
E megjithatë, sadoqë tre grupet qenë frymëzuar nga ndjenja të ndryshme, morën të njejtën përgjigje, sepse asnjeri prej tyre nuk e dinte qëllimin dhe domethënien e vërtetë të pohimit: "Ai zgjatoi një dërrasë".
Autorët sufi i referohen shpesh Jezuit si një mjeshtri të Udhës. Veç tjerash, në Lindjen e Mesme, në lidhje me figurën e tij, ekziston një korpus i gjerë traditash gojore që pret të mblidhet. Kjo rrëfenjë gjendet, nën forma paksa të ndryshme, në më shumë se një përmbledhje dervishore. Për Sufijtë, "biri i marangozit", ashtu si dhe emra të tjerë zanatesh që u mvishen personazheve të Ungjijve, janë terma që jo domosdoshmërisht tregojnë llojin e zanatit.

Zogu indian

Një tregtar mbante një zog në kafaz. Meqë donte të nisej për në Indi, vendi i origjinës së zogut, e pyeti atë nëse dëshironte t’i sillte ndonjë gjë nga vendi i tij. Zogu kërkoi që tregtari t’i jepte lirinë, por ai ia kundërshtoi këtë. Atëherë, zogu iu lut që të shkonte në njëfarë xhungle të Indisë, dhe t’u tregonte për skllavërinë e tij të gjithë zogjve të atyshëm që jetonin në liri.
Tregtari bëri tamam ashtu, por sapo kishte përfunduar së foluri, pa se një zog i egër, i ngjashëm në të gjitha me zogun e kafazit, ra përtokë i venitur prej degës ku qëndronte.
Atëherë, tregtari mendoi se mos ishte fjala për një nga pjesëtarët e familjes së zogut të kafazit, dhe u hidhërua për faktin se ai vetë u bë shkaktar për vdekjen e tij.
Kur tregtari u kthye në vendin e tij, zogu i kafazit e pyeti nëse i kishte sjellë lajme të mira nga India.
-Medet, jo,- tha tregtari, -druaj se lajmet janë të këqija! Një nga të afërmit e tu, kur i fola për robërinë tënde, u plandos i vdekur tek këmbët e mia.
Sapo tregtari i shqiptoi këto fjalë, zogu indian u plandos edhe ai në kafazin e tij.
"Lajmi i vdekjes së të afërmit të vet, e vrau edhe këtë zog", mendoi tregtari. Ndjehej i pikëlluar; e mori zogun dhe e vendosi në parvazin e dritares. Atypëraty, zogu u rikthye në jetë dhe fluturoi në degën më të afërt.
-Tashti e more vesh-, i tha zogu tregtarit, -se ajo që për ty ishte një gjëmë, për mua ishte një lajm i mirë. Dhe, dije se mesazhi, pra mënyra se si duhej të sillesha për të rifituar lirinë time, m’u përcoll pikërisht nëpërmjet teje, burgosësit tim". E fluturoi tutje, më në fund i lirë.
Kjo përrallë e Rumit, si dhe shumë të tjera, i nxjerr në pah kërkimtarit sufi rolin shumë të rëndësishëm që merr në sufizëm mënyra indirekte e të mësuarit. Imituesit dhe sistemet e konceptuara për t’u përshtatur me mendimin konvencional, qofshin ato lindore apo perëndimore, në përgjithësi parapëlqejnë ta vënë theksin mbi 'sistemin' e mbi 'programin', në vend që ta venë mbi përvojën që krijohet në një shkollë sufi.

Zogu dhe veza

Na ishte njëherë një zog që nuk dinte të fluturonte. Ashtu si një pulë, zhvendosej andej-këndej me hapa të vegjël, dhe pse e dinte, natyrisht, se ka edhe zogj që fluturojnë. Rastësia e solli që, si shkak i një ndërthurjeje të çuditshme rrethanash, zogut tonë iu desh të ngrohtë vezën e një zogu fluturues.
Në çastin e duhur, duke qenë në zotërim të aftësisë së fshehtë për të fluturuar, të cilën e kishte patur që në fillim të ekzistencës së tij brenda vezës, zogthi doli nga zhgualli.
Një ditë e pyeti nënën e tij të adoptuar:
-Kur do të fluturoj?
-Këmbëngul në përpjekjet tua për të fluturuar, ashtu siç bëjnë të tjerët.- u përgjigj zogu që nuk dinte të fluturonte.
Do të ishte i aftë t’i jepte mësime mbi fluturimin, por nuk dinte as dhe ta shtynte jashtë folesë, që të mund t’i jepte mundësinë për të mësuar.
Është e çuditshme, në njëfarë kuptimi, që zogthi nuk e kuptonte këtë. Vlerësimi i situatës kushtëzohej nga ndjenja e mirënjohjes që ndjente kundrejt zogut që kishte ngrohur vezën prej së cilës ai kishte dalë.
"Pa ndihmën e tij", thoshte me vete, "sot do të isha ende brënda vezës".
Nganjëherë thoshte edhe:
"Ai që ka ditur të më lindë, sigurisht do të dijë të më mësojë edhe të fluturoj. Do të jetë me siguri vetëm çështje kohe, ose kjo do të varet vetëm nga përpjekjet e mia, apo nga ndonjë urtî sipërore... Po, kështu është! Një ditë, papritmas, do lartohem në një shkallë më të lartë, me ndihmën e atij që më ka sjellë deri këtu".
Kjo rrëfenjë shfaqet nën forma e versione të shumëllojshme. Ky version prejvjen nga Awarif el Maarif (Dhuntitë e dijes së thellë, shek. XII) i Shahabudin Suhrawardi. Përmban shumë mesazhe dhe thuhet se mund të deshifrohet në mënyre intuitive, mbi bazën e nivelit të dijes së mbërritur nga nxënësi. Në nivelin e domethënies së dukshme, përmban natyrisht morale të ndryshme, disa prej të cilëve nxjerrin në pah bazat e vetë qytetërimit bashkëkohor, si për shembull: "Të hamendësuarët se një gjë varet domosdoshmërisht prej tjetrës, mund të jetë absurde dhe të pengojë përparimet e mëtejshme", dhe: "Fakti i thjeshtë se dikush mund të përmbushë një funksion të veçantë, nuk do të thotë kryekëput se ai se mund të përmbushë edhe një tjetër".

Njeriu bujar

Jetonte dikur në Buhara një njeri i pasur dhe bujar. Meqë gëzonte një vend shumë të lartë në hierarkinë e padukshme, ai njihej me emrin 'kryetari i botës'. Megjithatë, ai i vendoste një kusht bujarisë së vet. Çdo ditë u jepte florinj një kategorie njerëzish – të sëmurëve, vejushave, etj. – por asgjë nuk duhej t’i jepte atij që do hapte gojën për të folur.
Por, jo të gjithë ishin në gjëndje të rrinin në heshtje.
Një ditë u erdhi radha juristëve që të merrnin pjesën e tyre. Njëri nga ata nuk mundi të përmbahej dhe i bëri lutje bujarisë së dhuruesit, nëpërmjet një ligjërate të gjatë. Nuk përfitoi asgjë.
Kjo nuk mjaftoi për ta shkurajuar, e të nesërmen, që ishte ditë e caktuar për t’u dhënë ndihmë invalidëve, u bashkua me ta duke bërë kinse kishte thyer gjymtyrët.
Kryetari, prapëseprapë, e njohu dhe nuk i dha asgjë. Ditën që pasoi, juristi mbuloi fytyrën, ndërroi pamjen dhe u ndërfut brënda një tjetër kategorie. Por përsëri u njoh dhe u dëbua. Ai provoi prapë e prapë, duke u veshur edhe tebdil si grua, por më kot.
Më në fund, juristi shkoi e gjeti një varrmihës, të cilit i kërkoi që ta mbështillte me një pëlhurë liri, duke shtuar:
-Kur kryetari të kalojë, ka gjasa të kujtojë se është fjala për një kufomë. Ai mund të dhurojë para për varrimin, e unë do t’i ndaj ato me ty.
Kështu bëri. Kur kryetari kaloi aty pranë dhe hodhi mbi pëlhurën e lirit një monedhë floriri, njeriu e mbërtheu fluturimthi monedhën, nga frika se mos varrmihësi e merrte përpara tij; mandej i tha bamirësit:
-Ma pate mohuar bujarinë tënde, por, siç e sheh, arrita ta
përfitoj gjithsesi!
-Nuk do mund të kesh kurrë diçka prej meje-, u përgjigj njeriu bujar, -përsa kohë që nuk ke vdekur. Ky është kuptimi i frazës enigmatike: 'Njeriu duhet të vdesë para se të ketë vdekur'. Dhurata vjen mbas 'vdekjes', jo më përpara. E edhe kjo 'vdekje' është e pamundur për ty, pa të dhënë ndihmë.
Kjo rrëfenjë, e shkëputur nga Libri i Katërt i Mathnawi-së së Rumiut, flet vetë. Dervishët e përdorin për të nënvizuar që, edhe pse njeriu mund të 'përvetësojë' ndonjë dhuratë me dinakëri, aftësia ('floriri') e mjeshtrit- si njeriu bujar i Buharasë- shfaqet përtej fuqisë së tij të dukshme.

Udhëtari, Tuhafi dhe Kohëfituesi

Tre dervishë u takuan një ditë në një rrugë të shkretë. I pari quhej Udhëtar sepse, kudo që shkonte, merrte rrugën më të gjatë në shenjë respekti për traditën. I dyti quhej Tuhaf, sepse asgjë nuk i dukej e çuditshme, teksa pjesa më e madhe e gjërave që bënte ose që u kushtonte vëmendje, ngjallnin çudinë e të tjerëve. I treti quhej Kohëfitues sepse gjithnjë mendonte sesi ta kursente kohën, paçka se metodat që përdorte ishin shpeshherë më të ngadalshmet.
Tre burrat u bënë shokë udhëtimi. Megjithatë, pak kohë pas takimit të tyre u ndanë, sepse Udhëtari kishte parë një tabelë e që tregonte një vend për të cilin kishte dëgjuar të flitej, e kësisoj kish dashur të merrte atë drejtim. Kështu, Udhëtari arriti në një qytet në rrënim e sipër, të populluar nga luanë. Qyteti i begatë, i aqshumëlavdëruar për mrekullitë e tij, qe shkatërruar dy shekuj më parë. Luanët po e kapërdinin me një kafshatë të vetme. Një apo dy ditë më vonë, Kohëfituesi vendosi të gjente një rrugë të shkurtër dhe, në përpjekje për të përshkuar një fushë, sharroi në një ranishte të lëvizshme. Edhe pse ajo ranishtë nuk ishte ndër më të rrezikshmet, iu deshën muaj të tërë për t’u çliruar prej saj.
Tuhafi mbeti vetëm. Shumë shpejt takoi një njeri që i tha:
-Dervish, mos ec në këtë rrugë, sepse pak më tutje ndodhet një han që netëve banohet nga të gjitha shtazët e egra të pyllit.
-Po ditën, çfarë bëjnë këto kafshë?-, pyeti Tuhafi.
-Ma ha mendja se shkojnë për gjueti!-, u përgjigj tjetri.
-Bukuri, atëherë ditën po flej aty, kurse tërë natën po vigjëloj.- tha Tuhafi.
Kur zbardhi dita iu afrua hanit dhe, me të vërtetë, shquajti nëpër tokë gjurmë të shumta kafshësh. Fjeti sa u ngop, mandej u zgjua në muzg dhe u fsheh, tejet i vendosur për të zbuluar arsyen e pranisë së shtazëve në atë vend.
S’kaloi shumë dhe arritën të gjitha shtazët, nën prijën e luanit, mbretit të tyre. E përshëndetën me radhë dhe i rrëfyen sekrete që i dinin vetëm ato, por që raca njerëzore nuk i njihte.
E kështu, që prej qoshes së tij, dervishi mori vesh se në rrethinat aty afër gjendej një shpellë plot me gurë të çmuar: Thesari i Karatashit, Guri i Zi përrallor. I dëgjoi tek tregonin që, pikërisht në atë han, jetonte një mi, i cili ruante një peshtaf plot me monedha floriri: nuk mundej as t’i harxhonte e as t’i zhbënte, e çdo mëngjes, e nxirrte thesarin nga vendi i fshehur. Një shtazë e tretë, shpjegoi mënyrën sesi do mund të shërohej bija e njëfarë mbreti nga forma e çmendurisë që e kishte zënë.
Kjo ishte më e çuditshmja nga të gjitha rrëfenjat që kishte dëgjuar ndonjëherë, e deri dhe ai vetë, Tuhafi, hasi vështirësi për ta besuar. Në luginën aty afër, kishte saktësuar shtaza, jetonte një qen stani i cili ruante një tufë shumë të madhe bagëtish, dhe princesha do mund të shërohej vetëm me lëkurën që gjendej mbas veshëve të atij qeni. Por, duke qenë se asnjë njeri mbi këtë tokë nuk e njihte as ballsamin as princeshën që do mund të goditej nga ajo e keqe, kishte shtuar shtaza, njohja e këtij sekreti nuk do të sillte kurrfarë dobie.
Pak para agimit, shtazët u shpërndanë, dhe Tuhafi priti që të shfaqej miu. Dhe, me të vërtetë, miu doli deri në dhomës, duke rrotulluar një monedhë përpara vetes. Kur i nxori jashtë të gjitha florinjtë, nisi t’i numuronte.
Atëherë dervishi doli nga skuta e tij dhe i shtiu në dorë florinjtë. Mandej u drejtua kah shpella e Karatashit, ku zbuloi thesarin. Prej aty, shkoi të gjente qenin, ia ropi një copë lëkurë mbas veshëve dhe u vu përsëri për udhë.
Duke u prirë prej shenjash të çuditshme që askush përveç tij nuk do të mund t’i hetonte, dervishi Tuafi u gjend më së fundi në kufijtë më të largët të perandorisë. Depërtoi brënda një mbretërie të çuditshme e të panjohur, ku njerëzit vërtiteshin nëpër rrugë me pamje të shqetësuar; i pyeti ata njerëz se ç’ishte ajo gjë që i kishte shqetësuar aq shumë, e ata i thanë se e bija e mbretit të tyre sapo qe goditur nga një sëmundje e çuditshme që askush nuk mund ta shëronte. Tuhafi u drejtua menjëherë kah pallati i mbretit.
-Nëse do mund ta shërosh bijën time-, shpalli mbreti,-gjysma e mbretërisë sime do bëhet menjëherë e jotja, kurse gjysma tjetër, fill mbas vdekjes sime. Por nëse do të dështosh, do të ngul në majën e minares më të lartë.
Tuhafi i pranoi ato kushte dhe, kur u gjend kundruall princeshës, i vuri përpara lëkurat e qenit të stanit. Çilembyll sytë, princeshës iu rikthye shëndeti.
E kështu, Tuhafi u bë princ mbretëror e nisi t’ua përçonte metodat e veta turmave që vinin për të mësuar prej tij.
Një ditë në të cilën, si zakonisht, po shëtiste nën veshje tjetër, u gjend përballë dervishit Kohëfitues. Ky nuk e njohu menjëherë, për arsyen e thjeshtë se ishte tepër i dhënë pas të folurit dhe nuk mund të humbte asnjë çast për të njohur mikun e tij të vjetër. Atëherë, Tuhafi e mori me vete në pallat dhe ndejti në pritje të pyetjeve të tij.
-Por si ka ndodhur e tërë kjo?-, pyeti Kohëfituesi.– Më
trego gjithçka, por nxito!
Tuhafi ia tregoi historinë e tij, por vuri re se Kohëfituesi, nga padurimi që e karakterizonte, po linte t’i shpëtonin disa hollësi. Çilembyll sytë, Kohëfituesi e kishte marrë tashmë vendimin e tij:
-Duhet të shkoj edhe unë; duhet të di ç’kanë për të thënë ato shtazë, me qëllim që ta ndjek edhe unë udhën tënde.
-Nuk ta këshilloj-, tha Tuhafi. –Më së pari duhet të mësosh të interesohesh për kohën dhe shenjat e çuditshme.
-Kjo është absurde!-, ia preu shkurt Kohëfituesi, i cili u largua menjëherë, sapo shoku i tij i dha njëqind monedha floriri për udhëtimin.
Kur arriti tek hani, vuri re se tashmë ishte errur, por, duke mos patur fare durim të priste agimin, që mandej të fshihej prej shtazëve, hyri pa mëdyshje në sallën e madhe ku, pa humbur kohë, luani dhe tigri iu lëshuan përsipër dhe e bënë copë-copë.
Sa për Tuhafin, ai jetoi i lumtur përgjithmonë.
Kjo rrëfenjë gjëndet në një dorëshkrim dervishor, Kitab-i-Amu-Daria (Libri i Anni Daria-s). Një shënim i dorëshkrimit na sqaron se kjo rrëfenjë bën pjesë në rrëfenjat-mësim të Uways El-Qarni, pararendës i Dervishëve Uwaysi ('Vetmitarët'). Padurimi- që është edhe tema e kësaj rrëfenje- na e shmang mundësinë e të zotëruarit të cilësive thelbësore të një situate.

Njeriu me jetë të pashpjegueshme

Na ishte njëherë një njeri me emrin Mojud, i cili rronte në një qytet ku punonte si funksionar i vogël, dhe ku me gjasë do t’i mbyllte ditët e jetës së tij si Kontrollor i Peshave dhe i Matjeve.
Një ditë, ndërsa po shëtiste në kopështin e një ndërtese të vjetër pranë shtëpisë së vet, atij iu shfaq Hizri,- udhërrëfyesi misterioz i sufijve- i mbështjellë me një tunikë të gjelbër përshkënditëse, i cili i tha:
-Njeri me të ardhme të shkëlqyer! Braktise punën tënde. Të lë takim mbas tre ditësh, në breg të lumit.
Mandej u zhduk.
Gjithë duke u dridhur, Mojudi shkoi tek eprori i tij dhe e njoftoi se duhej të nisej. Shumë shpejt, lajmi u përhap në tërë qytetin. Të gjithë thonin: "I gjori Mojud! Është çmendur". Megjithatë, meqë kandidatët për ta zëvendësuar në punën që bënte ishin të shumtë, shumë shpejt ai u harrua fare.
Ditën e caktuar, Mojudi takoi Hizrin, i cili i tha:
-Shqyeji rrobat dhe vërvitu në lumë. Ndoshta ndokush do të të shpëtojë.
Mojudi u bind, gjithë duke pyetur veten se mos vallë ishte bërë i marrë.
Meqë dinte të notonte, nuk u mbyt, por shkoi përgjatë rrjedhës për një copë herë, derisa u shpëtua prej një peshkatari. Teksa po e hipte mbi barkë, peshkatari i briti:
-Njeri pa mend! Rryma është shumë e fortë në këtë anë. Çfarë dreqin po përpiqeshe të bëje?
-Në të vërtetë, nuk e di-, u përgjigj Mojudi.
-Qënke i çmendur!-, tha peshkatari; -por prapëseprapë do të të ftoj në kasollen time, në breg të lumit, e mandej shohim se ç’mund të bëj për ty.
Kur mori vesh se Mojudi ishte i aftë në të folur, peshkatari i kërkoi që ai t’i mësonte të lexonte dhe të shkruante. Në këmbim, peshkatari e mbajti me ushqim Mojudin, i cili nga ana e vet e ndihmoi edhe në punët e tij. Disa muaj më vonë, Hizri u shfaq sërish, kësaj here në këmbët e shtratit të Mojudit, dhe i tha: "Tashti çohu dhe largohu nga ky peshkatar. Nuk do të të mungojë asgjë".
Mojudi u largua menjëherë nga kasollja, i veshur si peshkatar, dhe eci pa ndonjë synim derisa doli në një rrugë kryesore. Me të zbardhëllyer agimi, ai pa një katundar të hipur mbi shpinën e një gomari, që po shkonte në treg.
-Kërkon punë?-, e pyeti katundari, -sepse kam nevojë për një njeri që të më ndihmojë të mbart ca zahiré.
Mojudi shkoi pas tij. Punoi në shërbim të katundarit për afro dy vjet, kohë gjatë së cilës mësoi shumë mbi bujqësinë, por thuajse asgjë rreth punëve të tjera.
Një mbasdite, ndërsa po paketonte ca dengje leshi, Hizri iu shfaq e i tha:
-Lërë këtë punë, shko në qytetin e Mosulit, dhe me kursimet tua vendosu aty si tregtar lëkurësh.
Mojudi u bind.
Në Mosul u bë shumë shpejt një tregtar i vlerësuar lëkurësh, dhe kaluan kështu tre vjet, gjatë të cilave e ushtroi zanatin e tij pa e parë asnjëherë Hizrin. Kishte vënë mënjanë një shumë të madhe parash dhe po mendonte të blinte një shtëpi, kur Hizri iu shfaq duke i thënë:
-Jepmi paratë e tua, lërë këtë qytet dhe ec drejt Samarkandës së largët, ku do të punosh për një bakall.
Dhe Mojudi bëri siç i tha.
Pak kohë më vonë ai filloi të shfaqte shenja të qarta ndriçimi. Shëronte të sëmurët dhe jepte bujarisht mjekime e këshilla, si në dyqanin ku punonte, ashtu edhe në kohë të lirë. Aftësia e tij për të njohur misteret, rritej nga dita në ditë.
Vini ta takonin funksionarë, filozofë, dhe shumë të tjera akoma, që e pyesnin:
-Me cilin i ke i ke nxënë këto dije?
-Është e vështirë të thuhet.- përgjigjej Mojudi.
Nxënësit e tij e pyesnin:
-Si e ke filluar karrierën tënde?
-Si funksionar.
-Dhe e ke braktisur punën për t’iu përkushtuar vetëpëruljes?
-Jo, thjesht kam braktisur punën.
Të tjerët nuk kuptonin.
Disa i afroheshin prejse donin të shkruanin biografinë e tij.
-Ç’ke bërë në jetën tënde?-e pyesnin.
-Jam hedhur në një lumë, jam bërë peshkatar, mandej kam braktisur kasollen në mes të natës. Mbas kësaj jam bërë katundar. Ndërsa isha duke bërë dengje leshi, i ndryshova planet dhe u nisa për në Mosul ku u bëra tregtar lëkurësh. Pata vënë mënjanë ca para, të cilave u dhashë rrugë. Në vijim, u nisa më këmbë deri në Samarkanda, ku u vura në shërbim të një bakalli, vend ku ndodhem ende sot.
-Por kjo sjellje e çuditshme nuk i shpjegon fare dhuntitë tua të jashtëzakonshme dhe sjelljen tënde të pashembëllt-, thonin biografët.
-E vërtetë.- përgjigjej Mojudi.
E kështu, ndodhi që për Mojudin, biografët bënë një histori të jashtëzakonshme dhe pasionante nga fillimi deri në fund, sepse të gjithë shenjtët duhet të kenë një jetëshkrim që përputhet me ëndjen e publikut e jo me realitetin e jetës. E askush nuk ka të drejtë të flasë drejtpërdrejtë për Hizrin. Ja sepse kjo rrëfenjë nuk është e vërtetë. Është paraqitja e një jete. Është jeta e vërtetë e një prej Sufijve më të mëdhenj. Shehu Ali Farmadhi (vdekur në vitin 1078) nënvizonte rëndësinë e kësaj rrëfenje, që ilustron besimin sufi, simbas të cilit "bota e padukshme" ndërhyn tek realiteti i zakonshëm në të gjitha kohërat dhe në vënde të ndryshme. Ai thotë se, kur diçka e quajmë të pashpjegueshme, kjo i detyrohet në të vërtetë pikërisht kësaj ndërhyrjeje. Veç tjerash, njerëzit nuk e njohin pjesëmarrjen e kësaj 'bote' në tonën, sepse kujtojnë se e dinë shkakun e vërtetë të ngjarjeve. Por, në të vërtetë, nuk e dinë. Dhe vetëm kur ta kenë parasysh mundësinë që një tjetër përmasë ndikon nganjëherë në përvojat e zakonshme, vetëm atëherë kjo përmasë do mund të bëhej e kapshme. Shehu në fjalë është shehu i dhjetë dhe mësuesi mjeshtër i Khwajagan-ëve ('Mjeshtrat'), që më vonë morën emrin Nakshibandi. Ky version është marrë nga një dorëshkrim i shek. XVII, i Lala Anwar, Hikayat-i-Abdalan (Histori të të transformuarve).

Çalamani dhe i verbëri

Një çalaman hyri një ditë në një tavernë dhe zuri vend pranë një udhëtari.
-Nuk do arrij kurrë në kohë tek gostia e sulltanit,- psherëtiu, -sepse sakatllëku më pengon të jem më i shpejtë.
Tjetri çoi kryet:
-Edhe unë jam i ftuar, por gjëndja ime është më e keqe se jotja. Jam i verbër. Nuk mund ta shoh fare udhën, megjithëse edhe unë jam i ftuar.
Një njeri i tretë, që po e dëgjonte bisedën e tyre, ndërhyri duke thënë:
-Ah, sikur ta dinit që, ju të dy së bashku, i keni mjetet për të arritur në vendin që doni! I vërbëri mund të ecë me çalamanin mbi kurriz: për të udhëtuar, ju mund të përdorni këmbët e të verbërit dhe sytë e çalamanit.
Duke vepruar në këtë mënyrë, të dy ata mundën t’i shkojnë rrugës deri në fund, atje ku i priste festa. Megjithatë, gjatë udhëtimit, ndaluan në një tjetër tavernë që të pushonin pak. Ua shpjeguan gjendjen e tyre dy njerëzve të tjerë që rrini aty, të pangushëlluar: njëri ishte shurdh e tjetri memec. Të dy ata ishin të ftuar në festë. Memeci e kishte dëgjuar ftesën që i qe bërë, por e kishte të pamundur t’ia përcillte edhe mikut të tij, shurdhit. Ky i fundit mund të fliste, por nuk kishte asgjë për të thënë.
Asnjeri prej atyre të dyve nuk arriti kurrë tek gostia, sepse kësaj radhe nuk gjendej aty një i tretë, që të mund t’u shpjegonte atyre se gjendeshin përpara një vështirësie, e aq më pak t’u kallëzonte mënyrën sesi mund ta zgjidhnin atë vështirësi.
Tregohet se i madhi Abdul-Kader la një loshnik sufi me arna, duke porositur që t’i jepej atij që do mund ta trashëgonte për plot gjashtëqint vjet mbas vdekjes së tij. Më 1563, Shehu Sayed Sikandar, Kaderi, i cili e kishte trashëguar këtë tunikë, vendosi t’ia përcillte Shehut Ahmed Faruqi nga Sirkindi. Ky mjeshtër Nakshibandi ishte pagëzuar në gjashtëmbëdhjetë Urdhëra dervishorë nga babai i tij, i cili, mbas një kërkimi të gjatë e të rrezikshëm, kishte mundur të ripërtërinte shkencën tradicionale të sufizmit, që kishte nisur të shkapërderdhej. Besohet se Sirkindi ishte vëndi i shënjuar për ardhjen e Mjeshtrit të Madh, dhe një vargan shenjtërish e kishte pritur për breza të tërë shfaqjen e tij. Në vijim të shfaqjes së Shehut Ahmed Faruqi dhe të njohjes së misionit të tij nga ana e prijësave të të gjithë Urdhërave të epokës, Nakshibanditë nisën të pagëzojnë dishepuj në gjirin e katër Udhëve më të mëdha të sufizmit: Udhët Kishti, Kaderi, Suhrawardi e Nakshibandi. Rrëfenja "Çalamani dhe i verbëri" i autorësohet pikërisht Shehut Ahmed Faruqi, i cili vdiq në vitin 1615. Kjo rrëfenjë duhej të lexohej vetëm nga ai që kishte marrë mësime të sakta në lidhje me këtë temë, ose ai që kishte studiuar "Të verbërit dhe elefanti" të Hakim Sanait.

Ushqimi i parajsës

Junusi, bir i Adamit, një ditë vendosi që, jo vetëm ta 'lëshonte jetën e vet në duart e fatit, por dhe të përpiqej të mësonte si dhe pse sigurohej mbajtja me ushqim e njeriut.
"Jam një njeri", thoshte me vete, "dhe si i tillë, çdo ditë marr një pjesë të të mirave të kësaj bote. Kjo pjesë më vjen falë përpjekjeve të mia vetiake, bashkuar me përpjekjet e të tjerëve. Duke e thjeshtësuar këtë proces, do të zbuloj se nëpërmjet çfarë udhësh e merr njerëzimi furnizimin, e do të mësoj ndonjë gjë rreth mënyrës dhe shkakut. Do përdor pra rrugën religjioze, e cila e shoqëron njeriun në duart e Zotit të plotfuqishëm që ia përmbush nevojat e tij. Në vend që të jetoj në këtë botë katrahure, ku ushqimi e gjithçka tjetër duket sikur na vijnë prej shoqërisë, do t’i dorëzohem drejtpërsëdrejti fuqisë që qeveris të gjitha gjërat. Lypësi mvaret nga ndërmjetësit: burra e gra të mëshirshme, të cilët edhe ata vetë nga ana e tyre janë nën pushtetin e impulseve dytësore dhe japin lëmoshë për shkak të edukatës që kanë marrë. Nuk do të pranoj ndihmesa të tilla jo të drejtpërdrejta".
Me këto mendime u nis për udhë, duke iu dorëzuar forcave të padukshme me të njejtin përkushtim siç u ishte dorëzuar më parë forcave të dukshme, kur kishte qenë mësues shkolle.
Junusi ra të flinte, i bindur se Allahu do t’ia siguronte plotësisht nevojat e tij, ashtu siç siguronte ato të zogjve e të shtazëve të egra. Në agim i doli gjumi nga kënga e zogjve; biri i Adamit nuk lëvizi, duke pritur të shfaqej shujta e mëngjesit të tij. Megjithëse kishte besim në forcën e padukshme dhe ishte i sigurtë se do mund ta shquante kur ajo të fillonte të vepronte në vendin ku ai po rrinte, shumë shpejt e kuptoi se vetëm ky mendim spekullues nuk do mund ta ndihte në këtë fushë të pazakonshme. Kështu ndejti i shtrirë në breg të lumit dhe e kaloi tërë ditën duke vëzhguar natyrën, duke hetuar peshqit në ujë e duke shqiptuar lutjet e tij. Herë mbas here kalonin të njëmbëdhjetët, të shoqëruar nga shërbëtorë të veshur me petka madhështore, njerëz të pasur e të fuqishëm hipur mbi shala atllarësh vezullues, zilkat e të cilëve tringëllinin sikur të urdhëronin hapjen e rrugës. Duke parë çallmën e tij të nderuar, ata i drejtonin gjeste përshëndetëse. Grupe pelegrinësh ndalonin për të përtypur bukë bajate me djathë të stinuar, gjë që ia ngucte së tepërmi oreksin për të ngrënë.
"Është vetëm një provë; së shpejti gjithçka do shkojë mirë", mendonte Junusi teksa këndonte lutjen e pestë të ditës dhe kridhej në meditim, ashtu siç kishte mësuar nga një dervish që kishte mbërritur perceptime të epërme.
Kështu, kaloi nata.
Pesë orë mbas agimit të ditës së dytë, teksa ishte ulur në breg të lumit duke vëzhguar lojën e rrezeve të diellit mbi ujërat e Tigrit të fuqishëm, vështrimi i tij ndeshi në diçka që lundronte midis kallamishteve. Ishte fjala për një pako të mbështjellë me gjethe dhe të lidhur me fije palme. Peshonte rreth treçerekë libra. Kur i zgjidhi fijet e palmës, një aromë e këndshme ia ngacmoi flegrat: gjendej përballë një cope hallve të Bagdadit. Kjo ëmbëlsirë, e gatuar me brumë bajamesh, ujë trëndafilash, mjaltë, arra dhe përbërës të tjerë të zgjedhur, ishte në të njejtën kohë caku më i epërm i shijes së tij dhe një ushqim shumë i shijshëm. Gratë e magjishme të haremeve e kafshonin për të kënaqur shijen, luftëtarët e merrnin me vete në luftë për fuqinë ushqyese që kishte, e përveç kësaj përdorej edhe për të shëruar qindra sëmundje.
"Bindja që kisha, tashmë u justifikua!", thërriti Junusi. "Le ta vemë në provë. Nëse çdo ditë, nëpërmjet rrjedhës së ujit, më vjen e njejta sasi hallve, do mund t’i njoh mjetet e urdhëruara nga provania për të siguruar ushqyerjen time, e nuk do më mbetet tjetër veçse t’i përdor të dhënat e zgjuarsisë sime për të gjetur burimin".
Në tre ditët që pasuan, saktësisht në të njejtën orë, një pako me hallvë vinte në dorën e tij, përmes rrjedhës së lumit.
Junusi u bind se ishte fjala për një zbulim që kishte rëndësi të dorës së parë. Thjeshtojini kushtet e jetës suaj, dhe Natyra do vazhdojë të veprojë, pak a shumë në të njejtën mënyrë. Kjo ndodhî përbënte një zbulim në vetvete, aqsa ai pothuajse ndjehej i detyruar për ta ndarë me pjesën tjetër të botës. Vallë a nuk thuhet: "Nëse ti di, duhet t’i mësosh edhe të tjerët"? Megjithatë, ai vuri re se nuk dinte gjë: thjesht ishte duke eksperimentuar. Natyrisht, faza tjetër lidhej me hulumtimin e udhës që përshkonte hallva, duke ecur kësisoj përkundër rrjedhës së lumit, deri tek burimi. Kësisoj, ai jo vetëm do mund të mësonte origjinën e hallvës, por edhe mjetet përmes të cilave, ai ushqim ishte taksur në mënyrë aq të qartë për t’u konsumuar vetëm prej tij.
Për ditë e ditë të tëra, Junusi u ngjit përpjetë rrjedhës së lumit. Çdo ditë, me të njejtën rregullsi, por në kohë përpjestimisht të paraprirë, ëmbëlsira shfaqej mbi sipërfaqen e ujit, dhe ai ushqehej me të. Më në fund, Junusi vuri re se lumi, në vend që të ngushtohej siç ishte edhe e pritshme, në të vërtetë zgjerohej së tepërmi. Në mesin e asaj hapsire të gjerë ujërash, ai vegoi një ishull i vogël pjellor, në majë të të cilit lartohej një kështjellë madhështore dhe e fortifikuar. Junusi vendosi të mbërrinte deri tek burimi i ushqimit të parajsës. Ndërsa po pyeste veten se cili duhej të ishte veprimi tjetër që do bënte, shquajti përpara vetes një dervish të gjatë, të çjerrë, me flokë të çatrafiluar simbas mënyrës së eremitëve, dhe të mbështjellë me një loshnik me arna shumëngjyrëshe.
-Paqja qoftë me ty, Babà, Atë!-, i tha.
-Isk, Hu!-, i thirri eremiti. –Çfarë po bën këtu?
-Po merrem me një hulumtim të shenjtë -, shpjegoi biri i Adamit, -dhe ky hulumtim kërkon që unë të mbërrij në atë kështjellën atje lart. Vallë, a ke ndonjë ide sesi mund të mbërrij?
-Meqë, siç duket, nuk ditke asgjë rrëth kështjellës, sadoqë të interesoka në mënyrë të veçantë, do të të flas për të-, u përgjigj eremiti. –Në atë kështjellë, e burgosur dhe në mërgim, jeton bija e një mbreti. Është e vërtetë se gjendet aty e rrethuar nga shërbyese të bukura, por gjithsesi e mbajnë me forcë mes atyre mureve. Nuk mund të ikë, sepse njeriu që e ka rrëmbyer dhe mbyllur,- ngaqë ajo nuk pranonte të martohej me të- ka ngritur gjithandej rreth kështjellës mure të pakapërcyeshme dhe të fshehta, të padukshme nga syri i zakonshëm. Nëse synon të hysh në kështjellë dhe të mbërrish qëllimin tënd, duhet t’i kapërcesh ato mure.
-A mund të më ndihmosh?
-Jam duke u nisur në një pelegrinazh të veçantë. Megjithatë, po të them një fjalë, një ushtrim, Wazifa, e cila do të të mundësojë, nëse je i denjë, të thërrasësh fuqitë e padukshme të Xhinëve mirëdashës, këto krijesa prej zjarri të cilat janë në gjendje-vetëm ato- të luftojnë kundër fuqive magjike, të cilat e kanë shndërruar këtë kështjellë në një qytezë të papushtueshme. Paqja qoftë me ty!
E mbasi briti disa herë rresht tinguj të çuditshëm, eremiti u vu për udhë duke lëvizur me një zhdërvjelltësi dhe shkathtësi të habitshme për një njeri me pamje aq të nderuar.
Junusi ndejti ulur për disa ditë duke kënduar Wazifa-n e tij dhe duke pritur mbërritjen e hallvës. Mandej, një mbrëmje, teksa po vëzhgonte diellin që, duke perënduar, përndriste një nga kullat e kështjellës, ai pa një shfaqje të çuditshme. Në majë të kullës shquajti një grua me bukuri lëbyrëse, mbinatyrale, e cila, me siguri, nuk mund të ishte tjetër kush veçse princesha. Vajza ndejti për një çast duke vështruar diellin, mandej lëshoi, mes dallgëve që shkërmoqeshin rrëzë mureve, një pako me hallvë. Ja pra, ishte pikërisht ajo vajzë burimi i drejpërdrejtë i mirësisë që kishte shijuar.
"Është burimi i ushqimit të parajsës!", thirri Junusi. Tashmë gjendej pothuajse në pragun e së vërtetës. Herët a vonë, prijësi i Xhinëve, të cilin ai po e thërriste me Wazifa-n e tij dervishore, do të shfaqej e do ta ndihmonte të mbërrinte te kështjella, princesha dhe e vërteta. Ende nuk u kishte shkuar deri në fund këtyre mendimeve, kur ndjeu se u mbart nëpër hapësira, kah ajo që ngjan si një mbretëri qiellore e mbushur me shtëpi të bukura deri në shtangie. Hyri në njerën prej tyre dhe pa një qënie e cila, dhe pse i ngjante një njeriu, nuk ishte njeri. Fytyra e asaj krijese ishte sa djaloshare, po aq edhe e urtë; fytyra e tij nuk kishte moshë.
-Jam prijësi i Xhinëve,- tha vegimi, -dhe kam kërkuar të vish këtu, si shenjë përgjigjeje ndaj lutjeve tua dhe sepse ke përsëritur Emrat e Epërm që t’i përcolli Dervishi i Madh. Çfarë mund të bëj për ty?
-Oh, prijës i fuqishëm i tërë Xhinëve-, tha Junusi, duke u dridhur, -jam një kërkues i së vërtetës, dhe e di se do mund ta gjej vetëm në kështjellën e magjepsur, pranë së cilës gjendeshe kur më more e më solle këtu. Të lutem, më jep fuqinë për të hyrë në atë kështjellë, e të flas me princeshën që rri ngujuar aty brënda.
-Ashtu u bëftë!-, thirri prijësi i Xhinëve. –Por, më përpara, dije se njeriu i merr përgjigjet e pyetjeve që bën vetëm simbas aftësisë së të kuptuarit dhe nivelit të tij të përgatitjes.
-E vërteta është e vërtetë-, tha Junusi, -dhe do ta zbuloj ciladoqoftë ajo. Jepma këtë mundësi.
Junusi u rikthye vrullshëm në botën tonë, në një formë të dematerializuar (për shkak të magjisë së Xhinëve), dhe i shoqëruar nga një grup i vogël shërbëtorësh Xhinë, të cilët qenë ngarkuar nga prijësi i tyre ta ndihmonin atë qënie njerëzore në kërkimin e tij. Junusi shtrëngonte në duar një pasqyrë të veçantë prej guri, të cilën duhej ta kthente kah kështjella, që të hetonte mbrojtjet e fshehta, ashtu siç qe udhëzuar nga prijësi i Xhinëve.
Falë atij guri, biri i Adamit mundi të zbulonte shpejt se, kështjella ishte e mbrojtur nga një radhë e tërë gjigandësh të padukshëm, por llahtarues, të gatshëm për të goditur këdo që do orvatej të afrohej. Xhinët e mësuar me këso lloj punësh, i asgjësuan në vend. Mandej Junusi pa një lloj pëlhure, a rrjete të padukshme, që mbështillte tërë ndërtesën, e cila u shkatërrua nga Xhinët që e njohnin magjinë e të mbuluarit dhe e dinin artin e shkatërrimit të rrjetës. Në fund, u gjendën para një mase të padukshme, të ngjashme me një shkëmb, që pushtonte hapsirën mes kështjellës dhe bregut të lumit. Kjo masë u dërrmua nga fuqitë e Xhinëve, të cilët, mbasi u ndanë prej tij, fluturuan tutje drejt banesës së tyre, vrikthi porsi rrufe.
Atëherë Junusi vuri re një urë, e cila shtrihej si për magji që prej shtratit të lumit, gjë që i dha mundësinë të hynte brënda mureve të kështjellës pa u lagur. Një ushtar që rrinte tek porta, e shoqëroi menjëherë tek princesha, e cila ishte edhe më e bukur ngasa i qe dukur kur e pati veguar për të parën herë.
-Të jemi mirënjohëse për shërbimet tuaja: i ke shkatërruar të gjitha pengesat që më mbanin të ngujuar përgjithmonë në këtë burg-, tha gruaja. –Tashmë mund të rikthehem tek babai im, por më përpara dua të të shpërblej për mundimet tuaja. Folë; thuamë çfarë dëshiron e do të të jepet.
-Oh, Perlë e Pakrahasueshme-, tha Junusi, -kërkoj vetëm një gjë, të vërtetën. E meqë ai që e zotëron e ka për detyrë ta ndajë me ata që bëjnë mirësi, i përgjërohem Lartësisë Suaj të më japë të vërtetën, që është nevoja ime e vetme.
-Fol, dhe e vërteta, në atë masë sa ç’është e mundur të jepet, do të jetë lirisht jotja.
-Shumë mirë, Lartësia Juaj. Në ç’mënyrë dhe me çfarë synimi ma keni dërguar ditë për ditë ushqimin e parajsës- atë hallvë të mrekullueshme që ishte taksur për mua?
-Junus, bir i Adamit-, thirri princesha, -këtë hallvë, siç e quan ti, e flak çdo ditë përjashta sepse, në të vërtetë, është mbeturinë e lëndëve kozmetike me të cilat lyej trupin mbas larjes së përditshme me qumësht gomarice.
-Më në fund e mësova se të kuptuarët e njeriut është e lidhur me aftësinë e tij të të nxënit-, tha Junusi. –Ajo që për ty ishte mbeturinë e pastrimit të përditshëm, për mua ishte ushqimi i parajsës.
Janë të pakta rrëfenjat sufi, simbas Halqavi (autor i "Ushqimi i parajsës"), që mund të lexohen prej kujtdo e në çdolloj çasti, dhe të përftohet një efekt i dobishëm për 'vetëdijen e ulët'. "Pothuajse për gjithë të tjerët", thotë ai, "efekti mvaret nga vendi, nga çasti dhe nga mënyra se si studiohen. Pjesa më e madhe e njerëzve gjen, për rrjedhojë, atë që pret të gjejë: një zbavitje, një ndërdyshje, një alegori". Junusi, biri i Adamit, ishte sirian. Vdiq më 1670. Kishte fuqi të mëdha shëruese, përveçse ishte edhe shpikës.

Njeriu që vlerësonte nga e dukshmja

Mbas shumë ndeshtrashash, një 'kërkues i së vërtetës' gjeti më në fund një njeri të ndriçuar, i cili kishte dhuntinë e perceptimit të asaj që nuk është e kapshme prej pjesës më të madhe të njerëzve.
-Lejomë të vij pas teje-, i tha kërkuesi, -me qëllim që të mund të mësoj duke vëzhguar dijen tënde.
-Nuk do jesh në gjendje ta përballosh-, u përgjigj urtaku-, -sepse nuk do të kesh durim të rrish i lidhur, në mënyrë të zellshme, me gërshetimin e ndodhive. Në vend që të mësosh, do orvatesh të reagosh në funksion të së dukshmes.
Kërkuesi premtoi se do mundohej të tregonte durim e, të mësonte nga ndodhitë pa reaguar simbas paragjykimeve të tij.
-Pranoj-, tha atëherë urtaku, -por me kushtin që ti të mos më bësh asnjë pyetje rreth çdolloj ndodhie, derisa të vendos unë vetë për të të dhënë sqarime.
Kërkuesi nxitoi t’i premtonte, e të dy u vunë për udhë.
Sapo kishin hipur mbi një varkë që do t’i çonte në anën tjetër të një lumi të madh, kur urtaku bëri fshehtas një vrimë në fund të anijes. Duke shkaktuar një çarje të tillë, ai e shpërbleu me një veprim shkatërrues nderin që u bëri varkëtari, të paktën siç dukej në pamje të parë. Kërkuesi nuk arriti ta përmbante veten:
-Por mund të mbyten njerëz; barka mund të fundoset e të zhduket! Kjo është mënyra e sjelljes së një njeriu të mirë?
-A nuk të thashë në fillim, se nuk do ishe i aftë të rrije pa nxjerrë doemos përfundime?-, tha urtaku qetësisht.
-E harrova kushtin-, pranoi kërkimtari, duke lypur të falur për harresën e tij. Megjithatë, ndjehej shumë i mëdyshur.
Vazhduan udhëtimin e shumë shpejt hynë në një krahinë, ku u pritën më së miri nga mbreti, i cili i ftoi në gjueti. Biri i mbretit po kalëronte pranë urtakut. Sapo grupi i vogël u nda nga pjestarët e tjerë përmes një gardhi, urtaku i tha kërkuesit:
-Nxito! Më ndiq sa më shpejt që të mundesh!
Në këto fjalë e sipër, mbërtheu kyçin e këmbës së princit të ri dhe ia përdrodhi; mandej, mbasi e vendosi përtokë në mes të pyllit, e lëshoi kalin e tij pa frerë përtej kufinjve të mbretërisë.
Kërkuesi ishte i dërrmuar nga habia dhe nga ndjenja e bashkëfajësisë në një krim të tillë. Duke përpëlitur krahët, thirri:
-Një mbret na ofroi miqësinë e tij, na besoi birin e tij, princin trashëgimtar, ndërsa ne e trajtuam në mënyrën më të urrejtshme! Ç’sjellje është kjo? Është e padenjë edhe për më të poshtrin e njerëzve!
Urtaku iu drejtua kërkuesit me këto fjalë:
-Miku im, unë bëj atë që duhet të bëj. Ti je këtu si vëzhgues, e ky pozicion i yti është një previlegj i rrallë. Ke ardhur deri në këtë stad, por nuk besoj se ti je i aftë të nxjerrësh ndonjë mësim, sepse gjithçka e vlerëson duke u nisur nga një gjendje e ngurtë paragjykuese. Edhe një herë tjetër, po ta kujtoj premtimin tënd.
-E pranoj se nuk do të isha këtu, po të mos kisha bërë premtimin tim, e se jam i lidhur me të. Kësisoj, të lutem, më fal edhe kësaj here. E kam shumë të zorshme ta braktis zakonin e të gjykuarit mbi bazën e hamendjeve. Nëse të bëj ndonjë pyetje tjetër, më dëbo!
Dhe vijuan sërish udhëtimin.
Me të arritur në portat e një qyteti të madh e të begatë, udhëtarët kërkuan pak ushqim, por askush nuk pranoi t’u jepte as kotheren më të vogël të bukës. Në atë vend lëmosha ishte diçka e panjohur dhe detyrimet e shenjta të bujarisë ishin harruar krejtësisht. Për më tepër ata ua ndërsyen edhe qentë e tyre të egër.
Kur mbërritën në periferi të qytetit, të uritur, të ligështuar dhe të etur, urtaku i tha kërkuesit:
-Ndalojmë pak këtu, ndanë këtij muri në rrënim e sipër, sepse duhet ta rindërtojmë.
Punuan me orë të tëra, duke përzierë baltën me kashtë e me ujë, deri sa muri u rindërtua.
Kërkuesi ishte aq i rraskapitur, saqë harroi çdo vetëpërmbajtje:
-Kush na paguan për këtë punë? Për dy herë rresht e kemi paguar të mirën me të keqe. Tash po paguajmë të keqen me të mirë. Ndjehem i dërrmuar dhe nuk jam në gjëndje të vijoj më tej!
-Mos u shqetëso-, tha urtaku, -dhe mbaje mend se ti vetë the që, nëse do më bëje edhe një pyetje tjetër, do mund të të largoja. Rrugët tona ndahen këtu, sepse kam shumë punë të tjera. Para se të ndahemi, do të të zbuloj kuptimin e disa prej veprimeve të mia, me qëllim që një ditë ti të mundesh, ndoshta, ta ndërmarrësh sërish një udhëtim të tillë.
Barka që dëmtova është mbytur. Në këtë mënyrë shmanga mundësinë e grabitjes së saj prej një tirani, i cili shtinte në dorë çdo varkë, për ta përdorur në luftën që ishte duke përgatitur. Djaloshi, të cilit ia përdrodha kyçin e këmbës, tashmë nuk do mundet ta uzurpojë fronin, kur të rritet, dhe as ta trashëgojë, sepse ligji i atij vendi parashikon se kombin mund ta drejtojë vetëm një njeri që nuk është i sëmurë. Në këtë qytet të urrejtjes jetojnë dy djem jetimë; kur të rriten, muri do shembet sërish e do të nxjerrë në dritë një thesar të fshehur aty, e që përbën trashëgiminë e tyre. Do të jenë mjaft të fortë për ta shtënë në dorë e për ta rindërtuar tërë qytetin, sepse ky është fati i tyre.
E tash, shko në paqe. Je i lirë.
Në mesjetë, murgjit që merreshin me Gesta Romanorum dhe e përdornin këtë material për të dhënë shembuj moralë, e kanë treguar rrëfenjën në fjalë duke e paraqitur si pjesë të trashëgimisë së krishterë. Thuhet se e ka burimin nga Eremiti i Pamell-it. Simbas Pope, versioni origjinal ishte në spanjisht, megjithëse ekzistonte dyshimi se mund të qe fjala për një rrëfenjë lindore; për shumë kohë, në Perëndim, këtë rrëfenjë e kanë lidhur me trashëgiminë sufi, ose kanë vërejtur se fillimisht shfaqet në Kuran, në suren 18: "Shpella". Ky version është treguar nga Jan-Fishan Khan.

Milingona dhe pilivesa

Një milingonë që kishte ndërmend një plan të saktë, po vështronte nektarin e një luleje, kur një pilivesë zbriti në pikiatë për të cekur kurorën e lules. U largua duke fluturuar andej-këndej, për t’u kthyer mandej përsëri.
Kësaj here milingona i tha:
-Ti jeton pa punuar dhe nuk ke kurrfarë plani. Duke qenë se nuk ndonjë qëllim të vërtetë apo që lidhet me diçka, cila është karakteristika mbizotëruese e jetës sate, dhe ku do të të çojë?
Pilivesa iu përgjigj:
-Jam e lumtur dhe kërkoj kënaqësinë. Kjo më mjafton, qoftë si ekzistencë qoftë si objektiv. Qëllimi im është të mos kem qëllime. Ti mund të bësh gjithfarë planesh që dëshiron, por nuk do arrish të më bindësh që është diçka më e mirë. Ti ndiqe planin tim; unë ndjek timin.
Milingona tha me vete: "Ajo që për mua është e dukshme, për të është e padukshme. Ajo nuk e di se ç’u ndodh milingonave, por unë e di se ç’u ndodh pilivesave. Le të ndjekë planin e saj; unë do të ndjek timin".
Dhe duke e paralajmëruar pilivesën në caqet e mundshme të rrethanave, milingona vijoi udhën e saj. Disa kohë më vonë, rrugët e tyre u takuan sërish.
Milingona kishte shkuar në dyqanin e një kasapi dhe ishte fshehur me kujdes nën dërrasën e mishit, në pritje të asaj që do mund të përfitonte. Pilivesa, që po fluturonte mbi dërrasë, sapo e pa mishin e kuq shkoi e ndejti sipër tij. Në këtë çast, thika e kasapit u përplas mbi të dhe e ndau në dy pjesë.
Gjysma e trupit ra te këmbët e milingonës, e cila e mori kufomën dhe nisi ta hiqte osh për tek strofulla e vet, duke thënë vetëmëvete: "Plani i saj mori fund këtu; kurse imi, nga ana tjetër, vazhdon. 'Le të ndjekë planin e saj' aq e pati, ndërsa 'Unë do të ndjek timin' fillon një cikël të ri. Krenaria e saj dukej e rëndësishme, por ishte diçka kalimtare. Një jetë për të ngrënë që përfundon duke u ngrënë nga diçka tjetër. Kur ia pata hedhur fjalën në lidhje me tërë këtë, e vetmja gjë që i pati shkuar ndërmend, qe se unë isha një festprishës".

Historia e çajit

Në kohëra shumë të lashta, çaji nuk njihej ndokund tjetër, përveçse në Kinë. Zërat mbi ekzistencën e tij kishin mbërritur në veshët e të urtëve dhe të marrëve të të gjitha vendeve tjera, e secili kërkonte të dinte se për çfarë bëhej fjalë, simbas dëshirave dhe ideve që kishte.
Mbreti i Inja-s ('këtu') dërgoi përfaqësuesit e tij në Kinë, dhe perandori u ofroi atyre çaj. Megjithatë, duke parë se edhe katundarët e pinin, këta përfaqësues nxorën përfundimin se kjo nuk ishte një pije e denjë për mbretin e tyre dhe, përveç kësaj, menduan se perandori po përpiqej t’i gënjente duke i ofruar një lëng të çfarëdoshëm në vend të asaj pijes hyjnore për të cilën kishin dëgjuar të flitej.
Filozofi më i madh i Anja ('atje') mblodhi të gjitha të dhënat e mundshme mbi çajin dhe, arriti në përfundimin se bëhej fjalë për një substancë që egzistonte me të vërtetë, por në sasi shumë të vogël, dhe se kishte një natyrë krejt të ndryshme nga gjithçka që njihej deri në atë çast. E, në të vërtetë, a nuk flitej si për një barishte, një lëng, herë jeshil, herë të zi, ndonjëherë të hidhur e ndonjëherë të ëmbël?
Në krahinat e Koshishit dhe të Bebinemit, banorët i provuan me radhë, për shekuj të tërë, të gjitha barnat që mundën të zbulojnë. Të shumtë ishin ata që u helmatisën e të gjithë mbetën të zhgënjyer. Në të vërtetë, ngaqë asnjëri nuk e kishte sjellë bimën e çajit në vendin e tij, kuptohet se nuk mund ta gjenin dot. I pinë edhe të gjithë llojet e lëngjeve që hasën, por pa sukses.
Në territorin e Mazhab ('sektarizëm'), një qeskë e vogël çaji sillej në procesion përpara popullit, kur njerëzit dyndeshin drejt vendeve të kultit. Askujt nuk i shkonte ndërmend ta ngjëronte: në fakt, askush nuk dinte si ta përgatiste. Të gjithë ishin të bindur që çaji zotëronte në vete një cilësi magjike. Kur një i urtë u tha atyre: "Injorantë, hidhini sipër ujë të valuar!", ata e varën dhe e gozhduan tek një shtyllë, duke qenë të bindur se me këshillën e tij, i urti synonte të shkatërronte çajin e tyre. Kjo provonte qartë se ai ishte armik i religjionit të tyre.
Para se të vdiste, i urti kishte mundur t’ua përcillte sekretin e tij ca njerëzve, të cilët arritën të shtijnë në dorë pak çaj dhe ta pinin në fshehtësi. Kur të tjerët i pyesnin se çfarë po bënin, ata përgjigjeshin:
-Është vetëm një ballsam që po e pijmë për të kuruar një lloj sëmundjeje.
Dhe ndodhte kështu në tërë botën. Disa e kishin parë çajin tek rritej, por nuk e kishin njohur. Të tjerëve u ishte dhënë për ta pirë, por kishin menduar se ishte fjala për pije njerëzish të rëndomtë. Kurse të tjerë e kishin shtënë në dorë, por e kishin shndërruar në idhull. Jashtë Kinës, ishin të paktë ata që e pinin, po edhe ata e pinin fshehtas.
Mandej, erdhi një njeri i ditur, i cili u tha tregtarëve të çajit e të tjerëve:
-Ai që ngjëron, njeh. Ai që nuk ngjëron, nuk njeh. Në vend që të flisni për pije hyjnore, mos thoni asgjë, por ofrojeni nëpër gostitë tuaja. Ata që do ta pëlqejnë, do të kërkojnë prapë. Ata që nuk do ta pëlqejnë, do tregojnë paaftësinë e tyre për të qenë pirës çaji. Mbylleni dyqanin e llafeve dhe të mistereve. Hapni shtëpinë e çajit dhe të përvojës.
Nga njëra periudhë në tjetrën, çaji sillej nëpërmjet Udhës së Mëndafshit. E sa herë që një tregtar- karvani i të cilit transportonte gurë të çmuar, nefrit dhe mëndafsh- ndalej për të pushuar, përgatiste çaj dhe ua ofronte njerëzve që takonte, të cilët e njihnin ose jo famën e çajit. Kjo është origjina e Kaikhana-ave, shtëpive të çajit, të cilat qenë hapur përgjatë rrugës që vinte nga Pekini dhe kalonte në Buhara e Samarkanda. E, ata që ngjëruan, njohën.
Në fillim, kijeni parasysh, ishin të vetëquajturit urtakë të mëdhenj ata që e kërkonin pijen hyjnore e që edhe thërrisnin: "Por bëhet fjalë vetëm për gjethe të thata!"; ose: "Përse po e zien atë ujë, o i huaj, kur ajo që po të kërkoj është pija hyjnore?"; ose edhe: "Si mund të jem i sigurtë se është fjala për çaj? Provoma. Veç tjerash, ngjyra e këtij lëngu nuk është e praruar, por okër!".
Kur e vërteta u njoh dhe çaji iu ofrua të gjithë atyre që dëshironin ta ngjëronin, rolet u ndërruan dhe të vetmit që përsërisnin atë çfarë kishin shprehur të vetëquajturit urtakë të mëdhenj, ishin terësisht idiotë. E ende sot vijon të jetë kështu.
Pothuaj tërë popujt kanë vendosur marrëdhënie alegorike mes kësaj apo asaj pijeje, dhe kërkimit të dijes së epërme. Kafeja, pija shoqërore më e fundme, qe zbuluar nga shehu dervish Abu El-Hasan Shadhili në Moka, në Arabi. Megjithëse Sufijtë kanë pohuar, mes tjerash, shpesh e qartësisht, se 'pijet magjike' (vera, rakia, etj.) janë ngjashmëri që i referohen një përvoje shumë të saktë, nxënësit që nuk shkojnë përtej kuptimit të fjalëpërfjalshëm priren të besojnë se origjina e këtyre miteve zë fill në fuqinë haluçinante apo dehëse të disa pijeve. Simbas dervishëve, një konceptim i tillë pasqyron paaftësinë e kërkuesit për të kuptuar se është fjala për ngjashmëri. Kjo rrëfenjë është marrë nga mësimet e mjeshtrit Jusuf Hamadani (vdekur në vitin 1140), mjeshtër i të madhit Jasavi të Turkestanit.

Këpucari Maruf

Na ishte njëherë një këpucar me emrin Maruf, i cili jetonte në Kajro bashkë me të shoqen Fatimen, një shtrigë e vërtetë. Ajo e trajtonte aq ligësisht, duke ia veshur me të keqe çdo veprim të mirë, saqë Marufi filloi ta quante si vetë mishërimin e shpirtit të pashpjegueshëm të kundërshtimit universal.
I ndrydhur nga ndjenja e padrejtësisë së vërtetë dhe duke u ndjerë prê e dëshpërimit më të errët, Marufi u strehua në gërmadhën e një manastiri që gjendej në rrethinat e qytetit, ku u zhyt në lutje dhe përgjërime.
-Zot,- lutej pandërprerje, -të përgjërohem të m’i tregosh udhët e çlirimit tim, me qëllim që të mund të shkoj sa më larg të jetë e mundur dhe të gjej shpresë e siguri.
Po lutej kështu prej orësh të tëra, kur ndodhi një fenomen i mahnitshëm. Një qënie shumë e lartë dhe me pamje të çuditshme, u duk se e depërtoi murin përballë tij, me mënyrën e Abdal-ëve, të 'trasformuarve', qënie njerëzore që kanë mbërritur fuqi që i kaptojnë shumë herë ato të njerëzve të zakonshëm.
-Jam Abdel-Makan, shërbëtori i këtij vendi,- tha vegimi.-Ç’kërkon prej meje?
Marufi ia shprehu problemet e tij. I 'transformuari' e mori Marufin mbi shpinë dhe të dy bashkë fluturuan në qiell për shumë orë, me një shpejtësi të pabesueshme. Teksa po zbardhëllonte agimi, Marufi e pa veten në një qytet të largët e të mrekullueshëm, në kufi me Kinën.
Dikush e ndaloi në rrugë dhe e pyeti se cili ishte. Marufi i tregoi e, teksa orvatej t’i shpjegonte se si kishte mbërritur deri aty, u rrethua një turmë harbutësh të cilët nisin ta qëllonin me gurë dhe shkopinj, duke e akuzuar se ishte i çmendur ose mashtrues me nam.
Ata ishin duke e keqtrajtuar ende këpucarin fatzi, kur ia behu një tregtar me kalë, që e shpërndau turmën.
-Turp të kini!- tha. -Një i huaj është mik, i lidhur me marrëveshjen e shenjtë të mikpritjes dhe i denjë për mbrojtjen tonë.
Ai njeri quhej Ali.
Aliu i dëftoi mikut të tij se sesi kishte kaluar nga mjerimi në pasuri, në atë qytet të çuditshëm të Iktjarit. Tregtarët e atij vendi, –kështu dukej- ishin në përgjithësi më të prirur se njerëzit e tjerë për ta besuar tjetrin nëpërmjet fjalës. Nëse dikush ishte i varfër, nuk i jepnin shumë mundësi për t’ia dalë mbanë në jetë, ngaqë besonin se, nëse dikush ishte i varfër, kështu duhej të ishte. Nëse u thuhej se dikush ishte i pasur, i jepnin vëmendje, besim dhe nderim.
Aliu e kishte zbuluar këtë të fshehtë. Si rrjedhim, ishte drejtuar tek disa tregtarë të pasur të qytetit dhe u kishte kërkuar atyre një shumë të hollash borxh, duke shtuar se po priste arritjen e një karvani të tij. Me të shtënë në dorë shumën e të hollave, Aliu kishte arritur ta shumëfishonte atë vlerë, duke tregtuar nëpër pazaret e mëdhenj, dhe kishte arritur kësisoj, jo vetëm të kthente borxhin, por edhe të pasurohej. Aliu e këshilloi edhe Marufin të bënte të njejtën gjë.
Kësisoj, Marufi, i veshur shik nga miku i tij, shkoi tek disa tregtarë për t’u kërkuar një borxh. I vetmi ndryshim ishte se, Marufi, për shkak të natyrës së tij të mëshirshme, u falte shumë para lypësave. Karvani i tij, mbas muajsh të tërë pritjeje, nuk po jepte asnjë shenjë mbërritjeje. Marufi nuk bënte kurrfarë tregtie, por dhënien e lëmoshës e shtoi aq shumë sa, të pasurit zunë të viheshin në garë për t’i dhënë parâ hua këtij njeriu që e shpenzonte menjëherë në vepra bamirësie.
Në këtë mënyrë, të pasurit mendonin se do t’i rimerrnin paratë e dhëna hua, me të mbërritur karvani e, në të njejtën kohë, do përfitonin edhe nga bekimi që lidhet me veprat e bujarisë. Megjithatë, me kalimin e kohës, tregtarët nisën të kishin dyshime dhe të pyesnin rrotull në se Marufi, në fund të fundit, mund ishte një mashtrues. Kësisoj shkuan të qahen tek mbreti i qytetit, i cili vendosi ta thërriste këpucarin e vjetër.
Mbreti ishte shumë i mëdyshur në lidhje me Marufin, e më në fund vendosi ta vinte në provë. Ai zotëronte një gur të çmuar me një vlerë të madhe; vendosi t’ia dhuronte tregtarit Maruf, me qëllim që të shihte nëse dinte t’ia njihte vlerën. Nëse do ta çmonte, mbreti- që ishte njeri lakmiqar- do t’i jepte të bijen për grua. Në rast të kundërt, do ta rraste në burg.
Marufi u paraqit në gjyq, ku iu dha në dorë guri i çmuar.
-Është për ty, i miri Maruf-, i tha mbreti. –Por, më thuaj, përse nuk i paguan borxhet që ke?
-Madhëri, karvani im, i cili mbart begati me vlerë të paçmueshme, nuk ka mbërritur ende. Sa për këtë gur të çmuar, besoj se është e parapëlqyeshme që Madhëria juaj ta mbajë për vete, sepse nuk ka ndonjë vlerë në krahasim me thesaret vërtetë të çmuara që po vijnë me karvanin tim.
I shkundulluar nga lakmia, mbreti i përcolli një njoftim përfaqësuesit të tregtarëve, përmes të cilit u jepte urdhër atyre që të mos ndjeheshin më. Mandej vendosi t’ia jepte princeshën për grua, pavarësisht nga kundërshtimi i Vezirit të Madh, i cili nuk druhej të thoshte se Marufi ishte një gënjeshtar i madh. Meqë kishte vite që veziri kërkonte dorën e princeshës, mbreti i vlerësonte këshillat e tij si paragjykime. Kur u bind se mbreti donte t’ia jepte dorën e së bijës, Marufi iu përgjigj thjesht vezirit:
-Thuaji madhërisë së tij, se deri kur karvani im i ngarkuar me thesare të paçmuara dhe mrekullira të tjera, të mos ketë ardhur, nuk mund t’i plotësoj nevojat e një bashkëshorteje të rangut të princeshës. Si rrjedhim, mendoj se martesa duhet të shtyhet.
Kur i erdhi përgjigja e Marufit, mbreti i ofroi pa mëdyshje mundësinë të përfitonte nga thesari mbretëror, në mënyrë që të mund të zgjidhte atë çfarë i nevojitej për të siguruar nivelin e kërkuar të jetesës, e të ofronte dhurata që përshtaten me rangun e një dhëndëri të mbretit.
Një dasmë e tillë nuk qe parë kurrë, as në atë vend e as ndokund tjetër. Jo vetëm që iu dhuruan të varfërve gurë të çmuar me grushta, por edhe të gjithë ata që vetëm sa kishin dëgjuar të flitej për dasmën, morën dhurata të madhërishme. Festimet e kësaj mrekullie të paparë, zgjatën plot dyzetë ditë.
Kur më në fund ishin vetëm, Marufi i tha bashkëshortes së tij të re:
-Kam marrë kaq shumë gjëra nga babai yt, sa në një farë mënyre ndjehem i shqetësuar.
Kishte nevojë të shpjegonte ligështinë e fshehtë që po e pushtonte.
-As mos e ço ndërmend-, tha princesha, -kur karvani yt të mbërrijë, gjithçka do të shkojë mirë.
Ndërkohë, veziri filloi ta nxiste mbretin, që ai të bënte një hetim të vëmendshëm në lidhje me gjendjen e Marufit. Kështu, vendosën t’i luten princeshës, e cila pranoi t’i ndihmonte, duke sqaruar gjithçka në çastin e duhur. Asaj nate, teksa preheshin në krahët e njëri-tjetrit, princesha i kërkoi bashkëshortit të saj, që ta shpjegonte misterin e mosmbërritjes së karvanit. Pikërisht atë ditë, Marufi i kishte pohuar mikut të tij, Aliut, se zotëronte me të vërtetë një karvan të paçmueshëm. Megjithatë, tashmë vendosi të thoshte të vërtetën.
-Nuk ekziston kurrfarë karvani-, pranoi ai, -e sadoqë veziri ka të drejtë, fjalët e tij janë vetëm shprehje e lakmisë së tij. E, edhe babai yt, po ashtu, vendosi të ma jepte dorën tënde po për shkak të lakmisë. Po ti, pse vallë pranove të martoheshe me mua?
-Ti je bashkëshorti im-, u përgjigj princesha-, e nuk do mund të të shnderoja kurrë. Merri këto pesëdhjetë mijë monedha floriri, largohu nga ky vend, e sapo të jesh i sigurtë, çomë fjalë; unë do mbërrij tek ti në kohën e duhur. E tashti, lermë mua të merrem me gjendjen e krijuar në oborrin mbretëror.
I veshur si skllav, Marufi u arratis mu në mes të natës.
Ditën tjetër, kur mbreti dhe veziri thërritën princeshën Dunja dhe i kërkuan t’u tregonte gjithë ç’dinte, përgjigja e saj ishte:
-Baba i respektuar dhe vezir i nderuar, isha duke biseduar për këtë çështje me Marufin, burrin tim, natën e kaluar, kur ndodhi një gjë e çuditshme.
-Çfarë gjëje?-, thirrën të dy njëherësh.
-Dhjetë mamlukë, të veshur në mënyrë madhështore, që ishin letërprurësa të dërguar nga prijësi i karvanit, u paraqitën në dritaren e pallatit. Letra që sollën shpjegonte arsyen e vonesës së karvanit: ishte sulmuar nga një bandë beduinësh. Nga pesëqind roje, pesëdhjetë kishin mbetur të vrarë, ndërsa dyqind gamile të ngarkuara ishin grabitur.
-Po Marufi, çfarë tha?
–S’tha ndonjë gjë të madhe. Për të, dyqind gamile të ngarkuara e pesëdhjetë jetë njerëzish nuk janë asgjë! Gjithsesi, u nis menjëherë, me galop, për t’i dalë para karvanit e për ta shoqëruar vetë deri tek ne.
Në këtë mënyrë, princesha fitonte kohë. Marufi, nga ana e tij, galopoi pareshtur dhe pa ditur se ku po shkonte, derisa takoi një fshatar që po lëvronte një copëz toke. E përshëndeti, ndërsa fshatari i tha, me gjithë zemër:
-Prano të jesh mysafiri im, shërbëtor i lartë i madhërisë mbretërore. Po të sjell ushqim që të hamë së bashku.
Fshatari u largua menjëherë dhe Marufi, i prekur nga mirësjellja e tij dhe duke pasur dëshirë ta ndihmonte, vendosi të vazhdonte lëvrimin e arës. Sapo kishte lëvruar një brazdë, parmenda ndeshi në një gur. Me ta zhvendosur gurin, Marufi vuri re se aty ishin ca shkallë që vijonin poshtë, në brendësi të tokës. Ai zbriti shkallët dhe e pa veten në një sallë të gjerë të mbushur përplot me thesare të panumurta.
Në një peshtaf kristali vizllonte një unazë. Marufi e mori unazën dhe e fërkoi me rrobën e vet: Një vegim i çuditshëm u formua çilembyll sytë dhe iu drejtua atij:
-Ja tek jam, nën urdhërat tua zotëria im!".
Marufi mori vesh se ky Xhin quhej 'ati i lumturisë", që ishte një nga prijësat më të fuqishëm të Xhinëve, e që thesari kishte qenë dikur i mbretit Shaddad, birit të Aadit. Tashmë 'ati i lumturisë" ishte skllavi i Marufit.
Këpucari urdhëroi që thesari të nxirrej në sipërfaqe. Mandej e ngarkoi mbi gamile, mushka e kuaj, të cilat Xhini arriti t’i krijonte atypëraty. Falë fuqisë së Xhinëve të tjerë që ishin nën urdhërat e 'atit të lumturisë', dolën në dritë edhe shumë mallra tjerë të çmuar, e shumë shpejt, karvani ishte gati për t’u nisur. Kur fshatari u kthye me pak elb e zarzavate dhe shquajti Marufin në mes të atyre thesareve, iu bë se kishte përpara një mbret. Marufi i dha pak florinj dhe e porositi që në të ardhmen të kërkonte një shpërblim më të madh. Duke pranuar mikpritjen e fshatarit, hëngri bashkë me të zarzavate dhe elb.
Marufi dërgoi më përpara Xhinët, (të cilët kishin marrë pamje njerëzish dhe kafshësh) e kur këta arritën në qytet tek mbreti, vjehrri i tij, ky u zemërua së tepërmi me vezirin për shkak të shpifjeve që kishte përhapur se gjoja Marufi ishte thjesht një copë varfanjak. Kur mori vesh lajmin se një karvan i mrekullueshëm ishte ndërkohë tek portat e pallatit, dhe që i përkiste bashkëshortit të saj, princesha nuk diti se çfarë të mendonte. Ajo i tha vetes se Marufi e paskej gënjyer vetëm për të vënë në provë ndershmërinë e saj.
Aliu, miku i Marufit, nga ana e tij hamendësoi se ky karvan i jashtëzakonshëm ishte vepër e princeshës, e cila me siguri kishte sajuar ndonjë strategji për të shpëtuar nderin dhe jetën e bashkëshortit të saj. Tregtarët, që i kishin dhënë parâ hua Marufit dhe ishin mrekulluar nga bujaria me të cilën i kishte shkapërderdhur menjëherë, ishin edhe më të habitur përballë asaj sasie ari, gurësh të çmuar e dhuratash të gjithfarëllojshme që tashti po ua shpërndante skamnorëve dhe nevojtarëve.
Megjithatë, veziri vijonte të ishte dyshues. Ai i tha mbretit se s’kishte ndodhur kurrë, qëkurse mbahej mend, që një tregtar të sillej në atë mënyrë, dhe propozoi t’i ngrehte një kurth. Me një plan të menduar mirë, ai e tërhoqi në një kopësht, ku e dehu aq shumë me verë dhe muzikë, sa Marufit iu zgjidh gjuha dhe rrëfeu gjithçka. Kësisoj, veziri ia mori unazën magjike, teksa Marufi nuk bëri as kundërshtimin më të vogël. Mandej e bëri Xhinin të shfaqej dhe e urdhëroi që ta degdiste Marufin në shkretëtirën më të largët. Ndërsa e shante që e kishte zbuluar sekretin e çmueshëm, Xhini u ndje fort i lumtur ta mbërthente Marufin dhe ta vërviste në shkretëtirën e Hadramutit. Mandej, veziri i urdhëroi Xhinët ta bënin zap mbretin dhe ta vërvisnin edhe atë në të njejtën shkretëtirë, bashkë me Marufin. Mandej shtiu në dorë pushtetin dhe u përpoq të joshte princeshën.
Megjithatë, princesha, kur veziri iu afrua, ia zhvati unazën që ai mbante në gisht, e fërkoi dhe urdhëroi Xhinin të sillte sërish aty mbretin dhe Marufin, ndërsa vezirin ta prangoste. Brënda një ore, Xhinët sollën mbretin dhe Marufin në pallat. Veziri u dënua me vdekje për tradhëti të lartë, kurse Marufi zuri vendin e tij si i pari i ministrave të mbretit. Mbas kësaj, të gjithë jetuan të lumtur. Mbas vdekjes së mbretit, Marufi trashëgoi fronin. Tashmë kishin një djalë. Princesha e ruajti unazën. Mandej u sëmur dhe ia besoi fëmijën dhe unazën Marufit. Vdiq duke u lutur që të vigjëlonte mbi të dy.
Jo shumë kohë më vonë, ndërsa gjendej në shtrat, mbreti Maruf u zgjua vrikthi. Përbri tij shquajti një grua që nuk ishte tjetër veçse gruaja e tij e parë, e tmerrshmja Fatime që ia kishte behur aty me magji. Ajo i shpjegoi gjithë ç’i kish ndodhur.
Mbasi ishte zhdukur Marufi, gruaja qe penduar dhe kishte nisur të lypte. Jeta e saj ishte bërë shumë më e zorshme dhe shumë shpejt kishte rënë në mjerimin më të zi. Një natë, teksa rrinte shtrirë duke u përpjekur të flinte, kishte kërkuar ndihmë që nga thellësia e dëshpërimit të vet; i qe shfaqur një Xhin dhe i kishte rrëfyer aventurat e Marufit qëkurse e kishte braktisur. Gruaja i kish kërkuar që ta çonte tek Marufi, e kështu kish ndodhur, e mbartur me shpejtësinë e dritës.
Tashmë, gruaja ishte shumë e penduar dhe Marufi pranoi ta merrte sërish për grua. Megjithatë, e lajmëroi se tashti ai ishte mbret dhe se zotëronte një unazë magjike, shërbëtori i së cilës ishte Xhini i madh 'ati i lumturisë". Fatimja e falenderoi përunjësisht dhe zuri vend si mbretëreshë. Megjithatë, ajo e urrente princin e vogël.
Tashti, çdo mbrëmje, Marufi e hiqte unazën magjike nga gishti. Fatimja e vuri re këtë dhe një natë, hyri në dhomën e mbretit për ta shtënë në dorë. Princi i vogël, e ndoqi pas fshehtazi, dhe kur e pa tek vidhte unazën, nxori shpatën dhe ia nguli shtrigës.
E kështu, Fatimja tinzake gjeti udhën e varrit tamam në vendin e lavdisë së saj më të madhe. Më pas, Marufi thirri pranë vetes fshatarin e varfër që ishte bërë shkaku i shpëtimit të tij, dhe e emëroi ministër të parë. U martua me të bijën e kësisoj, të gjithë jetuan në lumturi dhe begati.
Si shumë rrëfenja sufi, edhe kjo gjendet tek Njëmijë e një netët. Ndryshe nga pjesa më e madhe e alegorive sufi, kjo nuk gjendet kurrë në formë poetike. E, ndryshe edhe prej pjesës më të madhe të këtyre alegorive, me përjashtim të ciklit të Mulla Nastradinit, nganjëherë paraqitet në formë teatrale nëpër Kaikhana (shtëpi çaji). Kjo rrëfenjë nuk përmban ndonjë moral, por nxjerr në pah disa marrëdhënie shkak-efekt që ofrojnë një pamje karakteristike të një pjese të letërsisë sufi.

Parabola e tre pushteteve

Jeta njerëzore, ashtu si jeta e bashkësive, nuk është ajo që duket. Në të vërtetë përputhet me një skemë të dukshme për disa dhe të fshehtë për disa të tjerë. Përveç tjerash, ka skema që zhvillohen njëkohësisht. Por, njerëzit, marrin një element që i përket një skene dhe orvaten t’ia bashkangjisin një tjetre, e në mënyrë të pashmangshme, gjejnë atë që presin të gjejnë, por jo atë që është në të vërtetë.
Marrim në shqyrtim, përshembull, tre elementët që vijojnë: grurin në arë, ujin në lumë dhe kripën në kripore. Ky është kushti natyral i njeriut: një qënie që, teksa në disa aspekte është e plotë, në disa të tjera ka funksione dhe aftësi të mëtejshme.
Secili nga këta tre elemente paraqitet këtu si lëndë në gjendje mundësie, që mund mbeten të tilla, ose mund të transformohen nga rrethanat (e, në rastin e njeriut, nga përpjekjet).
Ky është kushti i Pushtetit të Parë, ose kushti i qënies njerëzore.
Në Pushtetin e Dytë, megjithatë, jemi në praninë e një faze në të cilën mund të bëhet diçka më shumë. Gruri, falë përpjekjeve dhe dijes, korret dhe bluhet duke u shndërruar në miell. Uji mblidhet dhe grumbullohet për një përdorim të mëtejshëm. Kripa nxirret dhe përpunohet. Veprimtaria e këtij sundimi është ndryshe nga ajo e para, që është ajo e rritjes së thjeshtë. Në Pushtetin e Dytë hyn në lojë dija e grumbulluar.
Pushteti i tretë lind vetëm kur të tre elementët, në sasinë dhe raportet e duhura, mblidhen në njëfarë vendi, në një çast të caktuar. Kripa, uji dhe mielli, përziehen dhe përpunohen për të mbruajtur bukën. Me ardhjen e majasë hyn në veprim një element i gjallë. Mandej përgatitet furra për të pjekur bukën. Tërë procesi varet si nga 'dora' ashtu dhe nga dija e grumbulluar.
Çdo element, cilidoqoftë ai, do reagojë në përputhje me gjendjen në të cilën ndodhet. Dhe kjo gjendje është Pushteti në të cilin projektohet. Nëse pikësynimi është buka, përse duhet të flitet për nxjerrjen e kripës?
Kjo rrëfenjë, origjina e së cilës prejvjen nga Sufijtë Sarmun, i bën jehonë asaj që na mëson El-Ghazzali, dhe asaj që, "injoranti nuk mund ta konceptojë dijen e filozofit, ashtu siç edhe ky nuk mund të formojë idenë e duhur rreth dijes së njeriut të Ndriçuar". Rrëfenja, veç tjerash, nxjerr në pah edhe atë që mendojnë dervishët rreth shkollave filozofike, metafizike dhe religjioze tradicionaliste: ato vazhdojnë të "bluajnë miell" dhe nuk mund të përparojnë më tej, sepse u mungon prania e njerëzve të perceptimit, të cilët shfaqen shumë rrallë.

Karroca

Ekzistojnë tre shkenca në studimin e njeriut. E para është shkenca e dijes së zakonshme. E dyta shkenca e gjendjeve të Mëtejshme të pazakonta, që shpeshherë quhen ekstazore. E treta, që është edhe më e rëndësishmja, shkenca e realitetit të vërtetë, e asaj që gjendet përtej dy të parave.
Vetëm dija e mëtejshme e vërtetë sjell me vete njohjen e shkencës së realitetit të vërtetë. Dy të tjerat, secila në formën e saj të veçantë, janë pasqyrim i së tretës, pa të cilën ato janë pothuajse të kota.
Përfytyroni një karrocier, ulur mbi një karrocë që tërhiqet nga një kalë të cilin ai e drejton. Intelekti është 'karroca', forma e jashtme, në brendësi të së cilës vendosim se ku jemi dhe ç’duhet të bëjmë. Karroca u mundëson kalit dhe njeriut që të veprojnë. Është ajo që e quajmë tashkil, pra formë e jashtme ose formulim. Kali- që përbën forcën lëvizëse- është energjia, e cila quhet 'gjendje emotive' ose çdolloj force, dhe është e nevojshme për të tërhequr karrocën. Në shembullin që përdorëm, njeriu është ai që i percepton, më mirë se elementët e tjerë, synimet dhe mundësitë e situatës, e që i mundëson karrocës të lëvizë në një drejtim të caktuar për të mbërritur objektivin.
Është e vërtetë se secili nga këto elementë mund të kryejë disa funksione, në mënyrë të pavarur nga dy të tjerat. Por, funksioni i bashkërenditur që e quajmë 'lëvizje e karrocës', nuk mund të kryhet përsa kohë që tre elementët nuk janë harmonizuar në mënyrën e duhur.
Vetëm 'njeriu', Uni i vërtetë, i di marrëdhëniet mes tre elementëve dhe nevojën që ato kanë për njëri-tjetrin. Për Sufijtë, Puna e Madhe është njohja e ndërthurjes së tre elementëve. Me tepër njerëz, me një kalë jo të përshtatshëm, me një karrocë tepër të lehtë apo tepër të rëndë, nuk do mund të mbërrihet kurrfarë rezultati.
Ky fragment është shkëputur nga një fletore dervishësh, në persisht. Nëpër shkollat sufi, që nga Damasku deri në Delhi, kjo rrëfenjë mund të vërehet në shumë forma.