Parathënie

 

 

Në Emër të Zotit, Gjithmëshiruesit, të Plotmëshirshmit

Bekimet e Zotit qofshin mbi Muhammedin dhe Pasardhjen e tij.

Shkruajtja e doracakëve të ligjeve islame për përdorim të gjerë nga muslimanët është një proçes në zhvillim të pareshtur, duke pasqyruar ndryshimet e ndodhura në shumë rrethana të jetës dhe rëndësinë (ose parëndësinë) e disa problemeve dhe çështjeve që variojnë nga koha në kohë dhe vendi në vend.

Në këtë shekull kemi parë fillimisht veprën e përdorur gjerësisht Tewdihu`l-mesa`il në persisht (e njohur gjithashtu si Risale-i `amelijje), pastaj kishim Minhaxhu`s-salihin në arabisht, nga i ndjeri Ajetullah Muhsin el-Hakim (e zgjeruar më vonë nga i ndjeri Ajetullah el-Khu`i dhe e përmirësuar më tej nga Ajetullah es-Sistani). Në mesin e viteve shtatëdhjetë, i ndjeri Ajetullah Sejjid Muhammed Bakir es-Sadr solli një stil krejtësisht të ri, me veprën e tij të njohur el-Fetawa el-wadiha.

Libri që keni në dorë, el-Fikh li`l-mughtaribin nga Sejjid `Abdul-Hadi el-Hakim, është një zhvillim i mëtejshëm në po këtë linjë zhvillimi e vazhdimësie. Veçoria e Sejjid `Abdul-Hadiut është se ai fokusohet në problemet dhe çështjet e ndeshura nga muslimanët në Perëndim, duke i formuluar dhe ofruar përgjigje pa hyrë në hollësira, të cilat mund të merren kollaj nga burime të tjera lehtësisht të disponueshme të ligjeve islame. Kështu që ishte me të vërtetë kënaqësi kur m`u kërkua të ndërmarr përkthimin në anglisht të këtij libri.

Jam treguar mjaft i lirë në përkthimin e Hyrjes së autorit, por më është dashur t`u përmbahem rreptësisht formulimeve dhe shprehjeve të origjinalit në pjesën më të madhe të librit. Këtë e kam bërë për të siguruar saktësinë në përcjelljen e pikëpamjeve të Ajetullah el-Udhma Sistaniut.

Ky përkthim mbështetet në botimin e parë në arabisht (1998), por me disa ndryshime e përmirësime të bëra nga Komiteti i Fetvave i Zyrës së Ajetullah Sistaniut në Kum. Ndryshimet janë të gjatësive e llojeve të ndryshme: në disa raste, fjalët, frazat dhe fjalitë janë ndryshuar ose shtuar për të shpjeguar më tej problemin në fjalë;¹ në disa të tjera, gjykimet kanë pësuar ndryshim;² ndërsa në tri raste, artikujt janë fshirë krejtësisht.³

Veç kësaj, në disa raste kam kërkuar shkoqitje të mëtejshme, e cila më është siguruar mirësisht nga Komiteti.⁴ Gjithashtu, i kam dhënë vetes lirinë të ndryshoj vendosjen e disa gjykimeve, në mënyrë që çështjet e ngjashme të gjendeshin në të njëjtin seksion. Për të njëjtën arsye, tek Pjesa 2^të, kam ndërruar radhitjen e dy krerëve: Kreut VIII, ("Çështjet e të rinjve") dhe IX ("Çështjet e grave"), ngaqë çështjet e grave janë shumë më pranë çështjeve të Kreut VII, mbi "Martesën". Kam vendosur disa shënime në fund të faqeve për të qartësuar kuptimin si dhe kam shtuar një listë të shkurtër "Termash të Shpeshpërdorur", në fillim të çdo kreu.

I lutem Zotit Fuqiplotë që ta pranojë këtë përpjekje modeste në thjeshtimin e ligjeve të Tija për shoqëritë muslimane e jomuslimane; e shpërbleftë Ai autorin e i dhëntë jetë të gjatë Ajetullah Sistaniut, mbi opinionin specialist të të cilit bazohet ky libër.

Toronto
Sejjid Muhammed Rizvi

Shewwel 1419 / Shkurt 1999

 

1. Të shihen p.sh. artikujt 16, 20, 23, 29-30 në ff. 37-39; artikulli 11, f. 56; artikulli 96, f. 100; artikulli 178, f. 149; artikulli 301, f. 203; artikulli 383, f. 251. (Numrat e faqeve i referohen botimit të parë në arabisht).

2. Të shihet, p.sh., artikulli 114 në f. 110, mbi shikimin e hënës së re.

3. Të shihet artikulli 218 (f. 168), artikulli 285 (f. 191) dhe artikulli 269 (f. 187) te botimi i parë.

4. Të shihet artikulli 115 në këtë përkthim, rreth kriterit të ndjekjes së shikimi të hënës në një qytet në perëndim të qytetit tuaj.

Hyrje e autorit

 Në Emër të Zotit, Gjithmëshiruesit, të Plotmëshirshmit

Është kënaqësi për mua t`ua paraqes lexuesve të çmuar librin el-Fikh li`l-mughtaribin, sipas pikëpamjeve të shkëlqesisë së tij Ajetullah el-Udhma es-Sejjid `Ali el-Huseini es-Sistani (Zoti ia zgjastë praninë e bekuar mes nesh).

Ky libër është përpjekja e parë për të shkruar ligjet islame për muslimanët që janë vendosur në vende jomuslimane dhe të cilët janë detyruar të lënë atdheun dhe vendin ku janë rritur, duke iu dashur të shpërngulen në vende jomuslimane, ku jetojnë nën ligje dhe sisteme të ndryshme, vlera e rregulla të tjera dhe zakone e shprehi të panjohura për ta. Mënyrat e sjelljes dhe edukata e shoqërive pritëse dallojnë së tepërmi nga ajo që mysafirët janë mësuar më parë; ekziston një hendek i madh midis mënyrës në të cilën ata janë rritur dhe vlerave të vendeve pritëse. Për rrjedhojë, kanë dalë probleme të reja dhe janë shfaqur një sërë pyetjesh që kërkojnë përgjigje, të cilat do të qartësonin të dykuptimshmen, ndriçonin të përhimtën, udhëzonin të shmangurin e largonin errësirën.  

Kësisoj u ndje nevoja e shkrimit të një libri që do të merrej me probleme të ndryshme praktike të mërgimtarëve muslimanë, duke ofruar përgjigjet dhe zgjidhjet e disponueshme për to.

Pikërisht mbi këtë sfond u shkrua el-Fikh li`l-mughtaribin, e cila përmban një hyrje të hollësishme, vijuar nga dy pjesë, çdonjëra nga të cilat degëzohet në krerë të ndryshëm që përmbajnë pyetje të reja, mbi çështje që nuk janë shtruar më parë dhe probleme që nuk janë diskutuar në shumicën e doracakëve të ligjeve islame dhe përmbledhjeve të tjera të jurisprudencës islame të përdorura zakonisht. Shpresojmë se këto pjesë e krerë do shërbejnnë si nxitës për pyetje të mëtejshme që lexuesi i ditur mund të shtrojë; dhe do të jetë kënaqësi e veçantë t`i pranoj ato, në mënyrë që të përfshihen në botimet e ardhshme së bashku me përgjigjet përkatëse, insha Allah.

Udhëzuesi Praktik i Muslimanëve në Vendet Jomuslimane është përpjekja e tretë, që vijon dy libra të tjerë, el-Fetawa el-mujassere ("Jurisprudenca e Thjeshtuar") dhe el-Muntekhab mina`l-mesa`ili`l-muntekhabeh ("Çështje ligjore bashkëkohore"), përmes të cilave shpresoj të kem kontribuar në proçesin e bërjes së ligjeve islame sa më të disponueshme dhe të dashura për njerëzit e paspecializuar. Nëse ia kam dalë në synimin tim, i gjithë falënderimi i përket Zotit; e nëse jo, mjafton që jam përpjekur dhe suksesi im është veçse me Zotin, tek Ai e vendos besimin dhe Atij i kthehem.

Kam patur privilegjin t`ia lexoj disa krerë të këtij libri babait tim të respektuar (Zoti ia zgjastë jetën), gjatë qëndrimit të tij në Londër me mua, kur erdhi për trajtim mjekësor. Udhëzimi i tij me të vërtetë që e ka pasuruar këtë libër.

I lutem Zotit Fuqiplotë të ma pranojë këtë punim me pranim të mirë. U jam mirënjohës atyre që më kanë ndihmuar në plotësimin e tij. Do të doja të falënderoja në veçanti Shkëlqesinë e tij Ajetullah el-Udhma es-Sejjid `Ali el-Huseini es-Sistani (Zoti ia zgjastë praninë e bekuar mes nesh), i cili mori mundimin t`u përgjigjej vetë pyetjeve të përfshira në libër. I jam gjithashtu mirënjohës zyrave të Ajetullah el-Udhmës në Nexhef, Kum dhe Londër për ndihmesën e tyre në sigurimin e saktësisë së asaj që kam shkruar dhe sigurimin se ajo është në përputhje me pikëpamjet e Ajetullahit. 

(O Zoti ynë, mos na dëno nëse harrojmë ose gabojmë! Zoti ynë, mos na ngarko me një barrë si ajo me të cilën ke ngarkuar ata përpara nesh! Zoti ynë, mos na e ngarko atë që s`e kemi fuqinë ta bartim dot; dhe falna, dhurona mbrojtje e mëshirona! Ti je Kujdestari ynë, ndaj ndihmona kundër popullit jobesimtar!)

 `Abdul Hadi es-Sejjid Muhammed Taki el-Hakim

27 Ramadan 1418 / 26 Janar 1998

Epilog

 Mëngjesin e një dite dimri me diell, të muajit Rexheb 1416/Janar 1995, avioni ku kisha hypur u nis drejt Londrës, kryeqytetit britanik. Kur ai po lëvizte nga lindja në perëndim, nga toka e diellit drejt kryeqytetit të mjegullës, ndjeva ngrohtësinë e diellit nga dritaret e avionit, të cilës po i jepja lamtumirën teksa po lija vendlindjen time. 

Kur avioni u drejtpeshua në mes të qiellit e fluturimi i tij u bë i lëmuar dhe i qetë, sikur të ishte fiksuar në një shteg qendror, vendosa të shfrytëzoj kohën duke recituar disa sure nga Kur`ani i xhepit që kisha me vete. Këtë e kam shprehi që nga fëmijëria, kur shihja gjyshin tim në shtëpinë tonë të madhe në Nexhef tek recitonte Kur`an çdo mëngjes, pasdreke dhe mbrëmje, gjatë udhëtimeve të tij e në raste të tjera. Kujtoj gjithashtu se im atë e kishte zakon të mbante një kopje të Kur`anit Fisnik në xhep, që të mos e kishte larg kur ndodhej në shtëpi ose në udhëtim.  

Hapa Librin e Zotit dhe nisa t`ia recitoj ajetet me zë të ulët për të dëlirur shpirtin tim, parfumosur gojën time nga papastërtia e materies dhe tundimit të saj dhe të kërkoja ndihmën e Zotit Fuqiplotë në mbrojtjen e këtij objekti fluturues nga fatkeqësitë e kohës. Ishte mesditë dhe koha e namazit u afrua. U ngrita nga vendi, shkova në banjë, ripërtëriva abdesin e nxora një krehër nga xhepi dhe kreha flokët pas abdesit. Pastaj nxora një shishe të vogël parfumi që e mbaj gjithnjë në xhep për ta përdorur, sepse tregohet që është e pëlqyeshme (mustehab) të përdoret parfum, ngase Pejgamberi (s.a.w.) e pëlqente dhe se namazi me parfum vlen sa shtatëdhjetë namaze.

Pas abdesit, krehjes e parfumosjes, u ktheva në vend duke recituar disa ajete kur`anore që i kam mësuar që në fëmijëri. Pastan nisa të mendoj: ku do të falem? Si ta marr vesh drejtimin e kibles? A është e detyrueshme të falem në këmbë apo mund të falem edhe ndenjur?

Me këto mendime në mendje, u mbështeta në dijen time fetare dhe u kujtova se juristët muslimanë pohojnë që: namazi duhet të falet detyrimisht në këmbë për sa kohë që kjo është e mundur; nëse nuk je në gjendje ta bësh këtë, duhet të falesh ndenjur. Formati i namazit do të lëvizte nga njëri nivel në tjetrin, mbi bazën e aftësisë time dhe rrethanave në fjalë; por detyrueshmëria e namazit nuk i hiqet muslimanit në as edhe një rrethanë.

Kështu që, me të arritur në këtë përfundim, shikova përrotull për të gjetur një vend në të cilin të mund të falesha në këmbë. Sytë më zunë një zonë të vogël në një pjesë të avionit, që mjaftonte për namaz. Thashë me vete se problemi i vendit u zgjidh por që tani me duhet të gjej drejtimin e kibles gjatë kohës që avioni mban një kurs të pandryshuar. Vendosa të kërkoj ndihmën e ekuipazhit për të gjetur drejtimin e kibles.

Një anëtar i ekuipazhit kaloi për të marrë gotat e çajit nga tavolinat dhe shfrytëzova rastin ta pyes me një anglishte të çalë:
A mund t`ju pyes diçka?

"Po, patjetër."

A më tregoni dot drejtimin e kibles?

"Më falni, s`po ju kuptoj."

Drejtimin e kibles ... drejtimin kah Meka e Shenjtë?

"A jeni musliman?"

Po, dhe desha të recitoj lutjen e drekës.

"Ja të pyes në kabinë dhe po kthehem."

U kujtova se duhej të kisha kërkuar edhe diçka për të shtruar në dyshemenë e avionit, mbi të cilën të falesha.

 Kur më ktheu përgjigje rreth drejtimit të kibles, i kërkova të më sillte diçka si shtroje ose gazetë që ta vendosja mbi dyshemenë e avionit. Ai solli një batanije, të cilën e hapa në tokë dhe pastaj fala ylenë e iqindinë, dy rekate secilën, si kasr, me fytyrë nga Meka. Pastaj recitova tesbihun e Fatime Zehrasë duke thënë Allahu ekber 34 herë, el-hamdu li`l-Lah 33 herë e subhan Allah 33 herë. Pas tesbihut, falënderova Zotin dhe u ktheva në vend në gjendje më të kënaqur, sepse isha drojtur se mos falja e namazit në avion do të ishte e vështirë dhe do të tërhiqja pa nevojë vëmendjen e udhëtarëve. Por frika ime ishte e pabazë. E pashë qartë se namazi u bë shkak të fitoja respekt të veçantë dhe ma shtoi nderimin në sytë e jomuslimanëve, përfshirë edhe ekuipazhin e avionit.

Mendimet m`i ndërpreu njoftimi se së shpejti do të shërbehej ushqim. Stjuardesat filluan t`i pyesnin udhëtarët për preferencat e tyre nga menuja. Njëra prej tyre më pyeti nëse do të preferoja peshk apo pulë. Kërkova peshk jo pse e pëlqej ndaj pulës, por sepse nuk më lejohej ngrënia e asaj pule, sepse nuk isha i sigurt nëse ishte prerë në përputhje me ligjet islame. Ky është një problem të cilin e kam ndeshur shumë herë në vendet e huaja. 

Duke qenë se jam lindur e rritur në një vend musliman, nuk kam kurrfarë mëdyshjesh për mishin e pulës ose peshkun e blerë në pazar musliman. Mirëpo në një vend perëndimor, situata është krejt tjetër. Dhe kjo vjen ngase nuk më lejohet të ha mish pa u siguruar se kafsha është prerë sipas ligjeve të Islamit. Natyrisht, kjo krijon vështirësi.

Ushqimi na u soll e tabakaja që m`u vu përpara kishte: peshk të fërguar në vaj luledielli të garnituruar me patate të skuqura, pak oriz, sallatë, dy kokrra ullinj jeshilë, rrush, fik të zi, ujë në gotë të vogël e paketa të vogla kripe, sheqeri dhe piperi, dy copa buke, një piru, dy lugë, një thikë e një picetë.

Isha vërtet i uritur.

Në fillim falënderova Zotin, pastaj mora pirunin e thikën, dhe e preva peshkun në copa të vogla që mund të haheshin lehtësisht. Pastaj, ndalova dhe në mendje më erdhën këto mendime: a është e vërtetë që nëse peshku është i llojit që nuk ka luspa dhe ka dalë nga uji i gjallë ose ka ngordhur pasi të jetë kapur, atëherë e kam të lejuar ta ha, pavarësisht nga fakti nëse peshkatari ka qenë musliman ose jo, apo nëse emri i Zotit është shqiptuar. Kjo është e saktë. Por problemi mund të jetë në vajin në të cilin ai është gatuar. A ishte vaji ritualisht i pastër (tahir)? Po gatuesi, a ishte musliman?   

Këto ishin mendimet shqetësuese që më kaluan nëpër mendje atë çast. Kështu që, ndalova së ngrëni atë copë të peshkut të fërguar, megjithë urinë që kisha. Ula pirunin dhe u përpoqa të kujtoj rregullat e këtyre çështjeve, për të cilat kisha lexuar në doracakun e ligjeve islame të marxha`it tim, kur po përgatitesha për udhëtim.

Në fillim pyeta veten për vajin e lulediellit: a është ai [ritualisht] i pastër? U përgjigja menjëherë pozitivisht sepse ligji fetar thotë: "gjithçka është e pastër gjersa të njoftohesh për papastërtinë e saj." Dhe meqë nuk e dija atë vaj luledielli për të papastër, e mora për të pastër.

Meqë vaji i përdorur në gatimin e peshkut ishte i pastër, i tërë peshku është i pastër, kështu që më lejohet ta ha.

Sa i përket asaj nëse gatuesi është musliman ose nga Ehlu`l-kitab, apo jomusliman që nuk është nga Ehlu`l-kitab, kjo pyetje nuk ka rëndësi, përderisa nuk e di që ai e ka prekur me dorë apo jo. Dhe prap, rregulla e përgjithshme e Sheri`atit, "gjithçka është e pastër gjersa të njoftohesh për papastërtinë e saj" më dha një vendim të qartë: peshku është i pastër dhe më lejohet ta ha.

Kur arrita në këtë përfundim, mora frymë lehtësisht. Atëherë kapa pirunin dhe e hëngra peshkun. I vështrova patatet e skuqura me të njëjtën pyetje në mendje dhe konkludova se ishin të pastra e i hëngra.

Po kështu edhe me bukën, sallatën, frutin dhe ëmbëlsirën. I hëngra të gjitha sepse ishin të pastra. Pastaj e piva ujin dhe çajin, sepse edhe ato janë të pastra. Kështu na tregojnë ligjet fetare.

Avioni po fluturonte 10 mijë metra mbi nivelin e detit dhe kishim akoma edhe dy orë e gjysëm për të mbërritur në aeroportin ndërkombëtar Heathrow të Londrës.

Në avion, disa pasagjerë ishin të zënë me leximin e gazetave të ditës, ndërsa të tjerë ishin në gjumë të thellë. Zgjata krahun dhe mora një gazetë e nisa ta shfletoj.

Kujtesa më shkoi përsëri te pyetja që më rrinte në mend gjatë ditëve të fundit: "Si do ta ruaj identitetin tim fetar nga të shkatërruarit në një vend të huaj?"

Kjo më ka shqetësuar për një kohë të gjatë, qëkur kam nisur të mendoj për të udhëtuar në Evropë dhe merakosja m`u rrit ditën që mora vendimin. Nganjëherë mendoj rreth kësaj e nganjëherë më kujtohet pa u menduar, duke më lënë të qetë vetëm natën, kur bie të flej.

Vendosa të takoj një mik që kishte jetuar në Londër. Ai më vuri në pah disa çështje dhe më çoi tek libraria për të më treguar një libër që përmbante sqarime të ndryshme, të cilat më dhanë një ide të përgjithshme se ç`duhet të bëja.

Si miku, ashtu edhe libri theksonin se duhet t`i kushtoj vëmendje të madhe çështjes së mëposhtme: "Elementet negative të mërgimit nuk kufizohen te fakti se mërgimtarët do ta kenë të pamundur t`i përmbushin [të gjitha] ligjet islame ose që nuk do ta studiojnë fenë e tyre. Realiteti është edhe më i keq se kaq, në kuptimin që mërgimi do e ndikojë ndjeshëm botëkuptimin e muslimanit, shprehitë, traditat dhe gjendjen e aspekteve intelektuale, morale dhe shoqërore të jetës së tij."¹

Autori i librit vazhdonte: "Për muslimanin që detyrohet të mërgojë në një vend jomusliman është e domosdoshme të krijojë përreth vetes atmosferën fetare që nuk ekziston atje. Sigurisht, ai nuk do të jetë në gjendje të krijojë mjedisin e përgjithshëm islam, mirëpo mundet patjetër ta sjellë deridiku atë klimë fetare, në mënyrë që të mund ta pajiset me frymën fetare që i përshtatet.

"Krijimi i një atmosfere të përshtatshme islame është deridiku si injektimi ndaj një sëmundjeje, kthetrave të së cilës nuk u shmangesh dot, kështu që duhet të përpiqesh t`ia dalësh mbanë ndaj rrezikut të saj duke ndërtuar një rrjetë sigurie rreth vetes.

"Ndonëse kurrsesi nuk pandehim se kjo është një detyrë e lehtë, në të njëjtën kohë nuk mund ta nënvlerësojmë rrezikun e madh që i kanoset muslimanit në përkushtimin e tij ndaj fesë, që përbën themelin kryesor të identitetit të tij. Kështu që është me rëndësi që ajo të ruhet edhe me çmimin e humbjes në aspekte të tjera të jetës. Ashtu siç theksojmë domethënien e këtyre humnerave, ashtu duhet të theksojmë edhe ruajtjen dhe mbrojtjen e muslimanëve nga rënia në to.

"Një musliman që përpiqet në ato vende për të siguruar të ardhmen e tij në këtë dynja - në arsimim, financa ose aspekte të tjera - nuk supozohet ta humbë të ardhmen e tij në ahiret për hir të kësaj dynjaje, ashtu siç nuk i lejohet një tregtari ta humbasë nderin ose jetën për hir të pasurisë materiale, pavarësisht nga sasia e saj, sepse ajo është e pavlerë në krahasim me jetën dhe nderin. Në mënyrë të ngjashme, i sëmuri e duron idhtësinë e ilaçit dhe dhimbjen e shkaktuar nga bisturia, në mënyrë që sëmundja të mos i përhapet e të çojë në vdekje.

"Kësisoj, për një musliman që banon në shoqëri të huaja është e detyrueshme të mbrohet nga këto pasojat e pafavorshme dhe rreziqet e tyre; dhe të krijojë një mjedis të përshtatshëm fetar për vete, i cili do të kompensojë humbjen e mjedisit që ka patur në vendlindjen e tij."²

Në këtë mënyrë, ai, e shoqja dhe fëmijët, e madje edhe vëllezërit e tij do të ndjekin fjalët e Fuqiplotit: (O ju besimtarë! Shpëtojini vetet dhe familjet e juaja nga një zjarr, lënda e të cilit janë njerëzit dhe gurët; përmbi të janë melekë të rreptë e të fuqishëm, të cilët nuk i mosbinden Zotit në çfarë i urdhëron, dhe veprojnë siç u thuhet) (66:6) Gjithashtu, ata do të jenë duke vepruar në përputhje me fjalën e Zotit, më të Lëvduarit: (Dhe besimtarët e besimtaret janë ndihmues të njëri tjetrit: urdhërojnë për mirë dhe ndalojnë nga e keqja) (9:71) si dhe thënien e Pejgamberit (s.a.w): "Ju të gjithë jeni `barinj` dhe secili është përgjegjës për `tufën` e vet."

Kjo do të nënkuptonte po ashtu edhe vënien në jetë të kërkesës për urdhërim të së mirës e ndalim të së keqes. Imunizimi shpirtëror i përmendur më lart mund të arrihet kështu:

1. Duke iu kushtuar recitimit të disa sureve ose ajeteve të Kur`anit Famëlartë përditë, ose duke dëgjuar recitimin e tij me përulësi, përsiatje dhe soditje, sepse në to ka (prova të qarta nga Zoti juaj, udhëzim e mëshirë për një popull që beson; e kur të recitohet Kur`ani, dëgjoje e hesht, në mënyrë që mëshira e tij të të shfaqet) (7:203-204).

Në fjalët e Imam `Aliut, "Nuk ulet kush me Kur`anin pa u ngritur o me rritje o me pakësim: rritje në udhërrëfimin e tij ose heqje të verbërisë së tij. Dijeni se askujt s`i duhet asgjë pas (udhëzimit nga) Kur`anit dhe askush nuk do të jetë i lirë nga nevoja për (udhëzim nga) Kur`ani. Ndaj, kërkojeni si ilaç për lëngatat e juaja dhe ndihmë në pikëllimet e juaja. Ai përmban ilaç për sëmundjet më të mëdha: mosbesimin, hipokrizinë, kryelartësinë dhe shmangien. Lutjuni Zotit përmes tij dhe kthehuni nga Ai me dashurinë për të. Mos u kërkoni njerëzve përmes tij. Nuk ka gjë si ai, përmes të cilës të mund t`i kthehen njerëzit Zotit, të Tejlartësuarit. Dijeni se ai është ndërmjetës dhe se ndërmjetësimi i tij do të pranohet. Për këdo që të ndërmjetësojë Kur`ani në Ditën e Gjykimit, do të ketë ndërmjetësim të pranuar..."<sup>3</sup> Është thënë po ashtu se: "Kujtdo që e reciton Kur`anin në moshë të njomë, ai do t`i ndërthuret me mishin dhe gjakun e Zoti Fuqiplotë do ta vendosë me të dërguarit e respektuar dhe të virtytshëm e Kur`ani do t`i jetë ndihmës në Ditën e Gjykimit."⁴

Disa botime të Kur`anit Fisnik përmbajnë komente të shkurtra që mund të mbahen kollaj, të cilat mund t`i vlejnë së tepërmi muslimanëve në vende të huaja.

2. Përkushtimi për t`i falur namazet në kohë, madje edhe sunnetet e nafilet, sa të jetë e mundur.<sup>5</sup> Transmetohet se Pejgamberi (s.a.w.) i tha `Abdullah bin Rawahes në një këshillë drejtuar atij, kur po nisej në Betejën e Mu`tes: "Po shkon në një qytet ku ka pak sexhde; ndaj shtoji sexhdet."

Zejd esh-Shahhami tregon se Imam Sadiku tha: "Më e dashura e veprave te Zoti Fuqiplotë është namazi; ai përbën këshillën e fundit të pejgamberëve."⁶

Imam `Aliu gjithashtu na ka këshilluar në lidhje me namazin: "Lidhuni me namazin sa më shumë që të mundeni dhe kërkoni afrinë (e Zotit) përmes tij, sepse për besimtarët ai është urdhëresë e përcaktuar [4:103]. A nuk keni dëgjuar rreth përgjigjes së banorëve të Zjarrit, që kur të pyetën: `Ç`ju solli në Xhehennem?` do të përgjigjen: `Nuk ishim mes falësve të namazit.` [74:42-43] S`ka dyshim se namazi i këput mëkatet si era gjethet dhe i heqën siç hiqen litarët nga qafat e gjedhëve. I Dërguari i Zotit (bekime dhe paqe pastë mbi të e pasardhjen e tij) e përngjasoi atë me një banjo të nxehtë tek dera e një personi, që lahet në të pesë herë në ditë. A do mbetet ndonjë papastërti tek ai?"⁷

3. Recitimi i du`ave, lutjeve të pëshpëritura e dhikru`Llahit sipas mundësisë, ngase ato na kujtojnë mëkatet, na paralajmërojnë të përmbahemi nga veprat e liga dhe na inkurajojnë të bëjmë vepra të mira. Për shembull, lutjet e Sahifetu`s-Sexhxhadijjes<sup>8</sup> së Imam Zejnu`l-`Abidinit, du`aja e Kumejl ibn Zijadit dhe du`atë e muajit të Ramazanit si ajo e Ebu Hamza eth-Thumaliut, du`aja e sabahut dhe du`atë e ditëve të javës etj. Ky pastrim i nevojitet çdo muslimani, sidomos nëse ndodhet në një vend jomusliman.

4. Vizitat e shpeshta të qendrave islame dhe organizatave që festojnë bajramet, rastet fetare, përvjetoret e ditëlindjeve dhe përkujtimet e vdekjeve, si dhe programe të tjera fetare si leksionet dhe këshillimet - në muajin e Ramazanit ose Muharremit apo Seferit ose muajve, ditëve dhe kohëve të tjera.

Në qytete të cilat nuk kanë akoma asnjë qendër apo organizatë të posaçme, muslimanët duhet t`i festojnë rastet fetare në shtëpitë e tyre. [Ç`është e vërteta, kjo është mënyra në të cilën mërgimtarët e hershëm filluan të mblidheshin, duke formuar dalëngadalë bashkësi e duke marrë me qira ose blerë pastaj një qendër për programet e tyre fetare.]

5. Pjesëmarrja në seminare dhe konferenca islame që mbahen në vendet e huaja.

6. Leximi i librave, revistave dhe gazetave islame, sepse ato përmbajnë materiale të dobishme e zbavitëse.

7. Dëgjimi i kasetave të ndryshme me biseda islame që janë përgatitur me aq mund nga dijetarët e nderuar dhe ligjëruesit e shquar. Në to do të gjeni këshilla dhe konsulta [mbi përmirësimin e imanit tuaj].

8. Të qëndruarit larg qendrave të dëfrimit dhe imoralitetit, që përfshijnë shikimin e programeve televizive imorale dhe kanaleve të veçanta që transmetojnë filma që nuk janë të përputhshme me bindjet, fenë, vlerat, zakonet, traditat dhe trashëgiminë tonë intelektuale dhe qytetërimore islame.

9. Lidhja e miqësisë me ata që janë njerëz të mirë, për hir të Zotit: ju i udhëzoni ata e ata ju udhëzojnë juve, ju i forconi ata e ata ju forcojnë juve, që të mund ta kaloni kohën e lirë me ta në mënyrë të dobishme.

Në këtë mënyrë, do t`u qëndroni larg personave imoralë në sjelljen e tyre dhe do të mbroheni ndaj vetmisë e pasojave të saja negative. Imam Sadiku tregon nga baballarët e tij se Pejgamberi (a.s.) ka thënë: "Asnjë musliman nuk ka arritur përfitim më të madh pas Islamit sesa një vëlla, nga i cili nxjerr dobi për hir të Zotit."⁹

Mejsareh tregon se Imam Bakiri i tha: "A i zhvilloni takimet, bisedat dhe të thënit njëri tjetrit çfarë të doni [pra, pa frikë nga spiunët e qeverisë]?" I thashë: "Po, për Allah, ne vërtet mblidhemi dhe bisedojmë e themi ç`të duam." Ai tha "Pa dyshim, unë e dua aromën e juaj dhe shpirtrat e juaj; ju jeni të gjithë në fenë e Zotit dhe atë të engjëjve të Tij. Ndaj ndihmojeni njëri tjetrin me devotshmëri e përpjekje."¹⁰

10. Muslimani duhet t`i vlerësojë veprat e tija në bazë ditore ose javore; nëse ka hajr në to, të falënderojë Zotin dhe ta vazhdojë; nëse ka sherr në to, të kërkojë falje, të pendohet dhe të zotohet të mos e përsërisë. Pejgamberi ynë fisnik Muhammedi (a.s.) e këshilloi Ebu Dherin me fjalët: "O Ebu Dher, vlerësohu përpara se të të vlerësojnë, se kjo do të jetë me e lehtë për rezultatin tënd në ahiret; peshohu përpara se të të peshojnë; përgatitu për Gjykimin e madh - ditën kur do gjykohesh. Zotit nuk i fshihet dot asnjë sekret... O Ebu Dher, askush nuk mund të llogaritet ndër të devotshmit pa qenë më kritik ndaj vetes sesa ortkaku që vlerëson ortakun, në mënyrë që ta dijë nga i vjen ushqimi dhe veshja: a është siguruar nga hallalli apo harami."<sup>11</sup> Imam Kadhimi ka thënë: "Personi që nuk e vlerëson veten çdo ditë nuk është prej nesh. Nëse ka bërë mirë, duhet t`i lutet Zotit që t`ia rrisë; nëse ka bërë keq, duhet të kërkojë faljen e Zotit dhe të pendohet për atë."¹²

11. Të kushtuarit rëndësi arabishtes, gjuhës së Kur`anit Fisnik dhe të burimeve të shumta të ligjeve dhe etikës islame. Për mërgimtarët që vijnë nga vende arabisht-folëse, arabishtja është edhe gjuha e të parëve të tyre, kështu që ata duhet t`i inkurajojnë fëmijët që ta flasin atë. Meqë studentët në këto vende mësojnë më shumë se një gjuhë të huaj, është më mirë që të mësojnë gjuhën e Kur`anit, në mënyrë që të mos humbasin kontakt me fenë, trashëgiminë, vlerat, historinë dhe qytetërimin e tyre. 

12. Të kushtuarit rëndësi brezave të ardhshëm duke i rritur me dashurinë për Librin e Zotit dhe recitimin e tij, me anë të konkurseve dhe veprimtarive të tjera inkurajuese. Ata duhen pregatitur që të falin namazet dhe të arrijnë edeb të mirë si: besnikëria, kurajoja, mbajtja e premtimit dhe dashuria për të tjerët. Ata duhen shoqëruar tek qendrat dhe organizatat islame, në mënyrë që të mësohen me vizitimin e këtyre vendeve. Ata duhet të ndërgjegjësohen për armiqtë e Islamit dhe koncepti i vëllazërisë muslimane duhet forcuar në ta. Ata duhen inkurajuar të marrin pjesë dhe t`i festojnë rastet dhe festimet e ndryshme islame. Shkurt, duhet bërë ç`është e mundur për t`i ndihmuar ata që ta kuptojnë më mirë Islamin dhe përvetësojnë sjelljen më të mirë sipas vlerave e parimeve të tij në këtë jetë.

Mendimi se si duhej të sillesha në një vend të huaj dhe të ruaja individualitetin tim pa u përthithur në një kulturë tjetër dhe pa u izoluar apo përvetësuar qëndrimin e "guackës", vazhdonte të më mundonte. Pastaj pyeta veten: si do të më gjykojnë të tjerët?

Vendlindja ime [Nexhefi], që është përplot me vizitorë përgjatë tërë vitit, më kishte mësuar që ta gjykoj sjelljen e një shoqërie nga sjellja e anëtarëve të saj, ose një fe nga veprimet e ndjekësve të saj. Nëse një vizitor nga një qytet i caktuar sillej mirë, atëherë thoja se banorët e atij qyteti janë njerëz të mirë; e nëse tregonte qëndrim negativ, thoja se banorët e atij qyteti nuk janë njerëz të mirë, etj.

Kësisoj, është e natyrshme që njerëzit e vendit jomusliman ku do të jetoj do ta gjykojnë Islamin përmes sjelljes time si musliman dhe pastaj do ta përgjithësojnë gjykimin e tyre mbi tërë muslimanët. Kështu që, nëse jam i besueshëm në fjalët dhe veprat e mia, mbaj premtimin, nderoj amanetin, u përmbahem ligjeve të përgjithshme, ndihmoj nevojtarin, sillem butë me fqinjin dhe ndjek shembullin e Pejgamberit (s.a.w.) e respektoj mësimet e tija, mes të cilave theksohet se "feja [islame] është ndërveprim pozitiv [me njerëzit]" - nëse i bëj këto të gjitha, atëherë një jomusliman që ndërvepron me mua do të thotë: "Islami është feja e truallit të fortë moral."

Por nëse gënjej, nuk mbaj fjalën, jam i bezdisshëm me të tjerët, shkel ligjin e vendit, bezdis fqinjin, mashtroj në ndërveprimet e mia, shkel amanetin etj, atëherë ata që do të kenë të bëjnë me mua do të thonë: "Islami është fe që nuk u mëson ndjekësve të saj moral të lartë."

Piloti m`i ndërpreu mendimet me njoftimin se po fluturonim përmbi Gjermani. Hapa çantën dhe nxora një libër që kisha marrë me vete për ndihmë. Pesë hadithe nga Imam Sadiku më tërhoqën vëmendjen aty.

Tek i pari, ai u drejtohej ndjekësve të tij me fjalët: "Jini burim krenarie për ne, e mos na korisni. Bëjini njerëzit të na duan e jo të na urrejnë [për shkak të sjelljes tuaj]."

Në hadithin e dytë, ai citon të atin, Imam Bakirin: "Jini mes më të parëve në mirëbërje; bëhuni gjethe pa gjëmba. Ata që kaluan para jush ishin si shembulli i gjetheve pa ferra, por druaj se mos bëheni ferra pa gjethe. Jini nga ata që i thërrasin njerëzit për te Zoti i tyre, duke i sjellë në tufën e Islamit e mos i bëni që ta braktisin atë. Ata që ishin përpara jush i thërrisnin njerëzit në Islam e nuk i bënin ta braktisnin atë."

Në hadithin e tretë, pas përshëndetjes së ndjekësve të tij besnikë, Imam Sadiku thotë: "Ju nxis ta keni frikë Zotin, të jeni të devotshëm, të përpiqeni fort për hir të Zotit, të jeni të besuar në fjalën tuaj, besnikë në mbajtjen e amaneteve, të zgjasni sexhdet dhe të jeni fqinjë të mirë. Me këtë u dërgua Muhammedi (s.a.w.). Kthejini gjërat e lëna në kujdesin tuaj, qoftë nëse i përkasi besimtarit apo mëkatarit, sepse i Dërguari i Zotit (s.a.w) e kishte zakon të urdhëronte edhe kthimin e një peri e gjilpëre. Mbajini lidhjet me të afërmit, merrni pjesë në xhenazet e tyre, vizitoji të sëmurët e tyre dhe përmbushuani hakun.   

"Nëse dikush nga ju është i përzotshëm, i besuar në ç`flet, nderon amanetin dhe sillet mirë me njerëzit, atëherë njerëzit do të thonë: `Ai është xha`feri`. Kjo më kënaq dhe ma gëzon zemrën sepse do thonë: `Ja si është karakteri i Xha`ferit.` "Por nëse dikush është e kundërta, atëherë sjellja e tij e keqe dhe turpi i tij më vishen mua e njerëzit do të thonë: `Ky, pra është karakteri i Xha`ferit.`

"Për Allah, im atë ka treguar që sikur të kishte një shi`i të `Aliut në një fis, atëherë ai duhet të jetë krenaria e tij: ai duhet të jetë më i besuari, më i gatshmi në ruajtjen e të drejtave, më i besueshmi në të folur dhe personi të cilit njerëzit ia besojnë testamentet dhe amanetet. Kur njerëzit pyesin për të në fisin e tij, këta i përgjigjen: `E kush është si ai? E kemi më besnikun dhe më të besuarin në fjalën e vet`."

Në hadithin e katërt, ai thotë: "Ju bëj thirrje ta falni namazin në xhami, të keni qëndrim të mirë fqinjësor ndaj njerëzve, të dilni për dëshmim [për hir të së vërtetës] e të merrni pjesë në xhenaze - sepse keni nevojë për njerëzit; jeta e asnjërit nuk është e pavarur nga njerëzit; njerëzit kanë nevojë për njëri tjetrin."

Në hadithin e pestë, Imami i përgjigjet pyetjes së Mu`avije bin Wehabit, se "Cili duhet të jetë qëndrimi ynë dhe i familjarëve e të njohurve tanë ndaj atyre që nuk janë të medhhebit tonë?" duke thënë: "Duhet të shihni Imamët që ndiqni dhe atë që ata bënin. Për Allah, ata e kishin zakon t`i vizitonin të sëmurët, t`ua falnin xhenazet, të dëshmonin pro dhe kundër tyre, dhe t`ua plotësonin amanetet."¹³

Me t`i lexuar këto hadithe, më erdhi një ndjesi lehtësimi, ngase ato më shtronin rrugën në të cilën duhet të veproja dhe nënvizonin kodin e sjelljes për mua. Në atë çast, vendosa të mbledh në librin tim të shënimeve problemet më të rëndësishme që do të ndesh në vendin jomusliman dhe të kërkoja ndihmë nga librat e jurisprudencës që ishin në valixhen time. Nëse has në probleme që nuk mund t`i zgjidh me anë të burimeve që kam me vete, do t`i shkruaj muxhtehidit që ai të m`i përgjigjet pyetjeve. Me këtë do t`i kem zgjidhur problemet e mia dhe ato të mërgimtarëve, rreth etikës dhe jurisprudencës. 

Ja se si nisa t`i shënoja problemet fetare, një për një, dhe të kërkoja opinionin ekspert të muxhtehidit në çështje që nuk kishin përgjigje në doracakun e ligjeve islame të tij. Dalëngadalë doli në dritë ky punim.

Libri ndahet në dy pjesë: e para merret me ibadetet, i dyti me aspektet mondane të jetës, krahas tri shtojcave.

Pjesa e parë mbi veprimet e adhurimit përbëhet nga shtatë krerë, të cilët më duken më të rëndësishmit për muslimanin mërgimtar, gjegjësisht: Mërgimi në Vende Jomuslimane; Teklidi: Ndjekja e Një Juristi; Pastërtia dhe Papastërtia Rituale; Namazi; Agjërimi; Haxhi; Çështjet e Lidhura me Vdekjen. Çdonjëri nga këta krerë fillon me një hyrje mbi temën, vijuar nga disa rregulla që vlejnë për vendet jomuslimane, duke përfunduar me pyetje-përgjigjet më të rëndësishme mbi temën [nga muxhtehidi].

Pjesa e dytë mbi aspektet mondane në jetës përbëhet nga njëmbëdhjetë krerë, të cilët janë: Ngrënia dhe Pirja; Veshja dhe rrobat; Bashkëveprimi me Ligjet në Vendet Jomuslimane; Puna dhe Investimi; Ndërveprimi në Jetën Shoqërore; Martesa; Çështjet e grave; Çështje të Rinisë; Muzika, Këndimi dhe Kërcimi; Të Përziera. Sërish, çdonjëri nga këta krerë fillon me një hyrje për temën, të vijuar nga disa rregulla që vlejnë për vendet jomuslimane dhe mbaron me pyetje-përgjigjet më të rëndësishme mbi atë lëndë.

Libri përmban edhe tri shtojca. Shtojca I përfshin disa pyetje të dërguara Ajetullah Sistaniut dhe përgjigjet e tij ndaj tyre. Shtojca II përmban një listë përbërësish ushqimorë të përfshirë në produkte që u ndalohen muslimanëve, vijuar nga Shtojca III, me emrat e peshqve që kanë luspa dhe janë të lejueshëm për konsum. Në fund të librit kam dhënë referencat dhe një tabelë të detajuar të përmbajtjes.

1. Delilu`l-muslim fi biladi`l-ghurbe, f. 27.

2. po aty, ff. 36-37.

3. Nehxhu`l-belagha (red. Subhi Salih) f. 252 [hytbe 176].

4. el-Kulejni, el-Usul mine`l-Kafi, vëll. II, f. 603.

5. Të shihet el-`Amili, Tefsilu Wesa`ili`sh-shi`a, vëll. IV, f. 105.

6. po aty, vëll. IV, f. 38.

7. Nehxhu`l-belagha (red. Subhi Salih) f. 317 [hytbe 199].

8. Të shihet përkthimi në shqip i Sahifes, botuar si Psallmet e Islamit, përk. Edin Q. Lohja, (Tiranë: Zemra e Traditës, 2009).

9.Wesa`ilu `sh-shi`a, vol. 12, p. 233.

10. el-Kulejni, el-Usul min el-Kafi, vëll. II, f. 187; si dhe krerët "vizitat tek vëllezërit" (vëll. II, f. 175) dhe "të kujtuarit e vëllezërve" (vëll. 2, f. 186).

11. et-Tusi, Amali, vëll. 2, kreu 19.

12. en-Naraki, Xhami`u `s-sa`adat, vëll. III, f. 94.

13. el-Hurr el-`Amili, Wesa`ilu `sh-shi`a, vëll. XII, ff. 6-. Të shihet edhe el-Kulejni, el-Usul min el-Kafi, vol. 2, p. 636.

I. Mërgimi në Vende Jomuslimane

Hyrje

Një musliman që është lindur dhe rritur në një vend musliman, ku, me vetëdije ose pa vetëdije, i përthith ligjet, vlerat dhe mësimet e Islamit, bëhet një person që është i ndërgjegjshëm për traditat e fesë së tij, duke ndjekur rrugën e saj, i drejtuar nga udhërrëfimi i saj. Nga ana tjetër, një musliman që lind dhe rritet në një vend jomusliman e shfaq ndikimin e atij mjedisi shumë herët - në mendimet, idetë, sjelljen, vlerat dhe edukatën e tij, përveç nëse e ndihmon Zoti i tij. Ky ndikim joislam shihet më tepër në brezin e dytë të atyre që kanë mërguar në vende joislame.

Kjo ishte edhe arsyeja e qëndrimit islam ndaj cështjes së et-ta`arrub ba`d ul-hixhre, siç shihet në shumë hadithe. Et-ta`arrub ba`d ul-hixhre do të thotë fjalë për fjalë  "me u privue nga porositë e fesë tënde pas migrimit [në qytet]" ndërsa teknikisht nënkupton lënien e një mjedisi ku mund ta ndjekësh Islamin dhe të lëvizësh në një vend ku mund të përfundosh duke mos e ndjekur. Një mërgim i tillë radhitet ndër mëkatet e mëdha. Ebu Basiri tregon se ai e kishte dëgjuar Imam Sadikun duke thënë: "Mëkatet madhore janë shtatë: vrasja e një personi me qëllim; të shoqëruarit Zotit Fuqiplotë dikë tjetër (shirku); akuzimi i padrejtë i një gruaje të martuar për kurorëshkelje; marrja pjesë në fajde me vetëdije; ikja nga mejdani në xhihad; et-ta`arrub ba`d ul-hixhre; mërzitja e prindërve; shfrytëzimi i pasurisë së jetimit." Pastaj ai tha "ta`arrubi dhe shirku janë e njëjta gjë [në rëndesë]."¹

Ibn Mahbubi tregon se disa nga shokët e tij i shkruan një letër Imam Hasan el-`Askeriut nëpërmjet atij, duke e pyetur lidhur me mëkatet e mëdha. Ai shkroi: "Mëkatet e mëdha janë ato për të cilat Zoti ka kërcënuar me Zjarr; atij që përmbahet prej tyre, Zoti do t`ia falë mëkatet nëse është besimtar. Ato të shtata që e shkaktojnë këtë [djegie në Skëterrë] janë: vrasja e një të pafajshmi; mërzitja e prindërve; marrja me fajde; et-ta`arrub ba`d ul-hixhre; akuzimi pa të drejtë i një gruaje të martuar për shkelje kurore; konfiskimi i padrejtë i pronës së një jetimi; dhe ikja nga mejdani në xhihad."²

Muhammed ibn Muslimi tregon nga Imam Sadiku se: "Mëkatet e mëdha janë shtatë: vrasja me dashje e besimtarit; akuzimi pa të drejtë i gruas së martuar për kurorëshkelje; ikja nga mejdani në xhihad; et-ta`arrub ba`d ul-hixhra; konfiskimi pa të drejtë i pronës së jetimit; përzierja në fajde; dhe çdo veprim për të cilin është premtuar Zjarri."³

`Ubejdullah ibn Zurareh tregon se ai e pyeti Imam Sadikun për mëkatet e mëdha. Imami i tha: "Në librin e `Aliut thuhet se ato janë shtatë: mosbesimi në Zot; vrasja; mërzitja e prindërve; marrja me fajde; konfiskimi i paligjshëm i pronës së jetimit; ikja nga mejdani në xhihad; et-ta`arrub ba`d ul-hixhre." Ai e pyeti: "Pra këto janë mëkatet më madhore?" Imami u përgjigj: "Po."⁴

Imam Ridai e shpjegoi ndalimin e ta`arrub ba`d ul-hixhra si vijon: "Sepse ekziston rreziku që, për shkak të ta`arrubit, ai [mërgimtari] mund ta braktisë dijen [islame], të përfshihet me injorantët dhe të shmanget."⁵

Mirëpo kjo nuk do të thotë se hyrja në vende jomuslimane është gjithnjë e ndaluar. Hadithe të tjera na e kanë përshkruar shpërblimin e atij që viziton vendet jomuslimane, të cilin e dëshiron me ëndje çdo musliman. Hammad el-Sindi tregon se ai e pyeti Imam Sadikun: "Unë i vizitoj qytetet e shirkut dhe ka prej nesh që thonë `nëse vdes atje, do të ringjallesh me ta`." Imami e pyeti "O Hammad, kur ndodhesh atje, a flet për çështjen tonë dhe a thërret për tek ajo?" Ai u përgjigj: "Po." Imami e pyeti: "Kur ndodhesh në qytetet e Islamit, a flet për çështjen tonë dhe a thërret për tek ajo?" Ai u përgjigj: "Jo." Imami tha "Nëse vdes atje, do të ringjallesh vetë si ummet e do të kesh dritë përpara!"⁶

1. Muhammed bin Ja`kub el-Kulejni, el-Usul min el-Kafi, vëll. II, f. 281.

2. po aty, f. 277.

3. po aty.

4. po aty, f. 278.

5. el-Hurr el-`Amili, Tefsilu Wesa`ili `sh-shi`a, vëll. XV, f. 100.

6. po aty, vëll. XVI, f. 188.

 Rregulla të Përgjithshme

 Mbi bazën e këtyre haditheve dhe të ngjashmeve me to, si dhe provave të tjera fetare, muxhtehidët kanë nxjerrë gjykimet e mëposhtme:

 1. Është e këshillueshme për besimtarin që të udhëtojë në vende jomuslimane për të përhapur fenë dhe mësimet e saj, me kusht që të mund ta ruajë veten dhe fëmijët e njomë nga rreziqet e humbjes së besimit. Pejgamberi (s.a.w) i ka thënë Imam `Aliut: "Nëse Zoti e udhëzon një person nga mesi i shërbëtorëve të Tij përmes teje, do të jetë më mirë se gjithçka mbi të cilën shndrit dielli nga lindja në perëndim [për ty]."<sup>1</sup> Kur u pyet nga një person për një këshillë, ai tha: "Të këshilloj të mos i shoqërosh asgjë Zotit e t`i thërrasësh njerëzit në Islam. Duhet ta dish se çdo person që përgjigjet [ndaj ftesës tënde] është si të kesh liruar një skllav nga bijtë e Ja`kubit."² (Të shihet pjesa e pyetje-përgjigjeve më poshtë.)

2. Besimtarit i lejohet të udhëtojë në vende jomuslimane me kusht që të jetë i sigurt ose i bindur se udhëtimi nuk do të ketë ndikim negativ mbi besimin e tij dhe të atyre që janë të afërt me të. 

3. Në mënyrë të ngjashme, besimtari lejohet të banojë në vende jomuslimane, me kusht që qëndrimi të mos i bëhet pengesë në përmbushjen e detyrimeve ndaj vetes e familjes, në të tashmen e në të ardhmen (të shihet pjesa e pyetje-përgjigjeve më poshtë).

4. Është haram të udhëtohet në vende jomuslimane në Lindje ose Perëndim, në qoftë se ai udhëtim shkakton humbje të besimit të një muslimani, pavarësisht nëse qëllimi i udhëtimit është turizmi, biznesi, arsimimi, ose qëndrimi me natyrë të përkohshme apo të përhershme, etj (të shihet pjesa e pyetje-përgjigjeve më poshtë)

5. Nëse gruaja e ndjen fuqimisht ose është e sigurt se udhëtimi i saj me të shoqin [në një vend jomusliman] do të rezultojë në humbje të imanit, është haram që të udhëtojë me të.

6. Nëse djemtë ose vajzat baligh³ e ndjejnë fuqimisht se udhëtimi i tyre [në vendin jomusliman] me babain ose nënën apo miqtë dhe të afërmit do të shkaktojë humbje të besimit, është haram për ta që të udhëtojnë me këta njerëz.

7. Të humburit e besimit për të cilin flasin juristët këtu nënkupton ose kryerjen e një veprimi të ndaluar duke u përfshirë në mëkate të vogla ose të mëdha, si: pirja e pijeve dehëse, zinaja, ngrënia e mishit të ndaluar, ose pirja e pijeve të ndyra (nexhis), etj. Ai nënkupton gjithashtu braktisjen e përmbushjes së një veprimi të detyrueshëm, sikurse namazi, agjërimi, haxhi dhe detyrime të tjera

8. Nëse rrethanat e detyrojnë një musliman që të mërgojë në një vend jomusliman me dijen se mërgimi do të shkaktojë humbje besimi (p.sh. kërkon azil politik në një vend jomusliman për të shpëtuar jetën), është e lejueshme për të që ta ndërmarrë atë udhëtim aq sa t`i shpëtojë jetën e jo më shumë (të shihet pjesa e pyetje-përgjigjeve më poshtë).

9. Nëse një musliman mërgimtar, që banon në një vend jomusliman, e di se qëndrimi i tij në atë vend do të çojë në humbjen e besimit nga ana e tij ose e fëmijëve të tij, ai e ka waxhib të kthehet në një vend musliman (të shihen pyetjet në fund të këtij seksioni). Siç u përmend më lart, kjo humbje besimi realizohet duke mospërfillur veprat e detyrueshme ose duke kryer mëkate.

Obligimi i muslimanit për t`u kthyer në një vend musliman vlen vetëm nëse kjo nuk shpie në vdekje [p.sh. në rastin e një kundërshtari politik që ka ikur nga vendi i tij], ose nëse e vendos atë në gjendje të padurueshme, apo urgjence, në të cilën detyrimet fetare pezullohen (p.sh. domosdoshmëria e ruajtjes së jetës, që e lejon dikë të hajë mish haram për të parandaluar vdekjen e tij nga uria).

10. Nëse udhëtimi është haram për një person, atëherë ai do të konsiderohet "udhëtim mëkati" dhe, në raste të tilla, ai e humbet lehtësimin e shkurtimit të namazit (kasr) në vaktet 4-rekatëshe si dhe atë të mosagjërimit të muajit të Ramazanit. Për sa kohë që udhëtimi i tij mban statusin e "mëkatit", ai nuk mund të përfitojë nga lehtësime të tilla që u siguron Sheri`ati udhëtarëve.

11. Biri nuk lejohet t`u mosbindet prindërve kur ia ndalojnë të udhëtuarit, nëse refuzimi i tyre për t`i dhënë leje është për shkak të shqetësimit për birin e tyre, ose në rast se udhëtimi do të shkaktojë pikëllim për ta për shkak të ndarjes së tij prej tyre, me kusht që ai të mos pësojë dëm nga të mosudhëtuarit.

12. Lejohet kontaktimi me autoritetet kompetente [sikurse policia dhe sistemi drejtësor në një vend jomusliman] për çështje të ndryshme me rëndësi, si: parandalimi i dëmtimit të një personi, apo nderit dhe pronës së një muslimani, me kusht që kjo të jetë mënyra e vetme për nxjerrjen e të drejtës dhe parandalimin e zullumit.

1. el-Hurr el-`Amili, Tefsilu Wesa`ili `sh-shi`a, vëll. XVI, f. 188.

2. po aty.

3. Baligh do të thotë në moshën, e cila sipas ligjit islam fillon në moshën 15 vjeç hënorë, ndërsa për vajzat nëntë vjeç hënorë. Rritja e qimeve pubike ose derdhja me natyrë seksuale përbën gjithashtu shenjë të arritjes së moshës së pjekurisë.

 

Pyetje dhe Përgjigje

1. Pyetje: Cili është kuptimi i et-ta`arrub ba`d ul-hixhre si mëkat madhor?

Përgjigje: Disa juristë kanë thënë se në kohën tonë kjo ka të bëjë me banimin në vende që mund të shkaktojnë humbje besimi. Ai nënkupton mërgimin e një përsoni nga një vend ku e ka të mundur nxënien e mësimeve dhe ligjeve të detyrueshme fetare dhe ku mund t`i përmbushë detyrimet e tija e të përmbahet nga e ndaluara, në një vend ku kjo mundësi nuk ekziston krejtësisht ose pjesërisht.

2. Pyetje: Një besimtar që banon në Evropë, Amerikë ose vende të ngjashme ndihet i ndarë nga mjedisi fetar në të cilin është lindur dhe rritur. Atij as nuk i vjen zëri i Kur`anit e as i ezanit; atje nuk ka faltore të shenjta me atmosferë të përshpirtshme, që ai të mund t`i vizitojë. A konsiderohet lënia e një mjedisi të tillë islam dhe të aspekteve pozitive të vendit të tij, "humbje imani"?

Përgjigje: Kjo nuk është humbja e besimit që do t`ia bënte haram atij personi banimin në një vend jomusliman. Megjithatë, me kalimin e kohës, qëndrimi larg një mjedisi të tillë fetar mund të dobësojë vendosmërinë fetare të mërgimtarit në atë shkallë sa ai ta konsiderojë mospërfilljen e veprave waxhib e kryerjen e mëkateve si të parëndësishme. Nëse një person e ka këtë frikë se mund ta humbasë imanin në këtë mënyrë, atëherë atij nuk i lejohet të banojë në atë vend.

3. Pyetje: Nganjëherë, një musliman që banon në Evropë ose Amerikë (apo të tjera vende të ngjashme) përfshihet në veprimtari haram, të cilat nuk do t`i kishte bërë sikur të kishte qëndruar në vendin e tij musliman. Shpalosjet e tundimit në shoqëri jomuslimane mund ta tërheqin një musliman drejt kryerjes së veprave haram edhe nëse nuk ka prirje ndaj tyre. A futet kjo në kategorinë e "humbjes së imanit" që ia bën atij haram qëndrimin në atë vend?

Përgjigje: Po; përveç nëse mëkatet në të cilat ai përfshihet me raste, pa ngulmuar në to, janë të llojit të vogël.

4. Pyetje: Et-ta`arrub ba`d ul-hixhra është përshkruar si "mërgim në një vend, në të cilin dija fetare e mërgimtarit do të bjerë, duke e bërë kësisoj më të ndarë nga besimi i vet." A nënkupton kjo se një musliman në vende të tilla e ka për detyrë të jetë edhe më vigjilent, që ndryshe të mos ndahet nga besimi i tij?

Përgjigje: Kujdesi shtesë bëhet waxhib kur pavëmendshmëria shpie në humbje të besimit siç u shpjegua më herët.

5. Pyetje: Nëse një predikues fetar, që është i vëmendshëm për besimin e tij, nis e ndeshet me më shumë situata në të cilat kryen vepra haram për shkak të mjedisit shoqëror (p.sh. lakuriqësi dhe shfaqje të pahijshme), a e ka haram ai të qëndrojë në ato vende; pra, a duhet ta ndërpresë përhapjen e fesë (tabligh) dhe të kthehet në vendlindje?

Përgjigje: Nëse përfshihet në disa mëkate të vogla me raste, nuk është haram për atë të qëndrojë në atë vend, me kusht që të jetë i palëkundur se nuk do të joshet të kryejë mëkate më serioze.

6. Pyetje: Nëse një mërgimtar druhet për humbjen e besimit të fëmijëve të tij, a e ka haram ai të qëndrojë në atë vend jomusliman?

Përgjigje: Po, e njëjta rregull vlen edhe për atë.

7. Pyetje: A është waxhib për mërgimtarët në Evropë dhe Amerikë (ose në vende të ngjashme) që të përpiqen t`u mësojnë arabisht fëmijëve të tyre, ngase mosnjohja e arabishtes mund të çojë në mosnjohje të trupit kryesor të dijes islame, çka do të shpiejë në një njohje më të pakët me mësimet fetare dhe humbje të besimit?

Përgjigje: Të mësuarit atyre arabisht është waxhib vetëm në atë shkallë sa të jetë e nevojshme për kryerjen e detyrave të tyre fetare që duhen bërë në arabisht.

 II. Teklidi: Ndjekja e një Juristi në Çështje Ligjore

Hyrje

Teklid do të thotë me veprue në përputhje me opinionin e muxhtehidit që i ka të gjitha kualifikimet e nevojshme për t`u ndjekur në çështje ligjore. Kështu, ti vepron ashtu siç thotë opinioni ekspert i muxhtehidit dhe përmbahesh nga të kryerit e asaj që opinioni i tij ekspert të thotë të mos e veprosh, pa asnjëfarë kërkimi [në burimet islame] nga ana jote. Është tamam sikur ta kesh vendosur përgjegjësinë e veprave të tua krejtësisht mbi shpatullat e tij.

Ndër kushtet që duhet të plotësojë muxhtehidi i cili duhet ndjekur janë: ai duhet të jetë juristi më i ditur (el-a`lem) i kohës dhe më i afti në nxjerrjen e ligjeve fetare nga burimet përkatëse.

Rregulla të Përgjithshme

Tani është me vend të sqarohen çështjet e mëposhtme:

24. Një person që nuk e ka aftësinë për t`i nxjerrë dhe deduktuar ligjet fetare duhet t`i përmbahet teklidit të muxhtehidit më të ditur. Veprat e një personi të tillë pa teklid ose ihtijat (kujdes juridik) janë të pavlefshme dhe të kota.

25. Muxhtehidi më i ditur (el-a`lem) është më i afti në nxjerrjen e ligjeve fetare nga burimet e tyre.

26. Për të njohur se kush është muxhtehidi më i ditur, duhet t`i drejtohemi ehlu`l-khibra (atyre që janë të njohur mjaftueshmërisht me jurisprudencën islame). Nuk është e lejueshme t`i referohemi një personi që nuk ka ekspertizë mbi çështjen.

27. Opinioni ligjor (fetwa) i marxha`it tuaj mund të njihet në njërën nga këto tri mënyra:

i) duke e dëgjuar gjykimin nga vetë muxhtehidi.

ii) duke u informuar për fetwanë e tij nga dy burra të drejtë ose një person i besuar.

iii) duke iu referuar doracakëve (risale) të marxha`it ose librave të tjerë të kësaj kategorie.

28. Kur muxhtehidi më i ditur nuk ka fetwa mi një çështje ose kur nuk është e mundur për njeriun e thjeshtë që ta gjejë opinionin e marxha`it të tij kur i nevojitet, ai mund t`i referohet një muxhtehidi tjetër që është i dyti në hierarkinë e të qenit a`lem.

 Pyetje dhe Përgjigje

 29. Pyetje: Juristët na thonë se është waxhib të ndiqet muxhtehidi më i ditur (a`lem) por kur i pyesim dijetarët e fesë në zonën tonë se "cili është më i dituri", nuk marrim përgjigje të qartë e të prerë, në mënyrë që të jemi në gjendje të ndjekim fetwanë e tij. Kur u kërkojmë shpjegime, na thonë se ata nuk janë ehlu`l- khibra^* dhe se: "kemi pyetur ehlu`l-khibra e na është thënë se identifikimi i muxhtehidit a`lem kërkon studimin e librave të muxhtehidëve, çka përbën një detyrë të vështirë e cila do kohë, kështu që shkoni e pyetni të tjerët."

Nëse problemi i identifikimit të muxhtehidit a`lem është kaq i vështirë në qarqet fetare, ai do të jetë edhe më i vështirë në vende të tilla si Evropa dhe Amerika. Pas vështirësish të mëdha për ta bindur rininë muslimane në këto vende se ligjet e Sheri`atit duhen ndjekur patjetër, arrijmë tek pyetja se cili është më i dituri dhe mbetemi pa fjalë. A ka ndonjë zgjidhje ky problem?

 Përgjigje: Nëse disa ehlu`l-khibra refuzojnë ta identifikojnë muxhtehidin më të ditur për një arsye a një tjetër, ekzistojnë ehlu`l-khibra të tjerë që janë të gatshëm ta identifikojnë atë. Është e mundur të kontaktohen ata ehlu`l-khibra, nëpërmjet dijetarëve të fesë dhe të tjerëve që janë të besuar dhe kanë kontakte me shkollat fetare dhe dijetarët në vende të tjera. Ndaj, edhe pse identifikimi i më të diturit nuk është pa vështirësitë e veta, ai nuk përbën problem serioz.

 30. Pyetje: Si mund ta dimë se kush janë ehlu`l-khibra, në mënyrë që t`i pyesim për muxhtehidin a`lem? Si t`i kontaktojmë ato, duke qenë se jemi larg shkollave fetare? A ka ndonjë mënyrë që mund të na e thjeshtojë proçesin e përcaktimit të atij që duhet të ndjekim në teklid?

 Përgjigje: Ehlu`l-khibra janë muxhtehidët dhe ata që i vijojnë në hierarkinë e dijes mbi shkencat fetare. Ata duhet të marrin parasysh tri gjërat e mëposhtme për identifikimin e atij a`lemi:

 i) Së pari: Dijen e tij rreth metodave të zbulimit të besueshmërisë së haditheve, çka përfshin shkencën e jetëshkrimeve të transmetuesve (`ilmu`r-rixhal) dhe shkencën e hadithit (`ilmu`l-hadith). Në këtë temë, çështje si njohja me librat e hadithit dhe hadithet që janë falsifikuar; njohja e shkaqeve të falsifikimit; dallimi në dorëshkrime dhe shquarja e më të saktit prej tyre; vetëdijësimi për ngatërrimin që ndodh nganjëherë ndërmjet tekstit të hadithit dhe shpjegimit të mbledhësve - janë të rëndësisë së parë. 

 ii) Së dyti: Aftësia e tij për të kuptuar domethënien e hadithit duke marrë parasysh rregullat e përgjithshme të ligjërimit, veçanërisht stilin e përdorur nga Imamët e Ehlu`l-Bejtit në përshkrimin e ligjeve. Shkenca e Parimeve të Jurisprudencës (`usulu`l-fikh), gramatika dhe letërsia arabe, si dhe njohja me pikëpamjet e juristëve sunni, që ishin bashkëkohës të Imamëve, luajnë rol të rëndësishëm në të kuptuarit e teksteve të hadithit.

 iii) Së treti: Pjekuria e pikëpamjeve të tij në nxjerrjen e rregullave nga burimet e duhura. Gjithashtu, metoda e njohjes me ata, tek të cilët statusi i qenies a`lem kufizohet në diskutime diturore ose referim ndaj librave të tyre apo të transkripteve të leksioneve të tyre në jurisprudencë dhe parime jurisprudence.

 Nëse dikush nuk i njeh dot ehlu`l-khibra vetë, ai mund të arrijë t`i njohë nëpërmjet dijetarëve të fesë dhe të tjerëve tek të cilët ka besim. Largësia gjeografike nuk duhet të jetë pengesë në vendosjen e komunikimit me ta në këtë kohë kur janë të disponueshme shumë mjete të komunikimit të shpejtë.

 31. Pyetje: Nganjëherë, zemra ndihet në paqe me një muxhtehid të veçantë. A mjafton kjo ndjenjë për t`i bërë teklid atij, nëse ehlu`l-khibra kanë opinione të ndryshme në përcaktimin e më të diturit?

 Përgjigje: Nëse ehlu`l-khibra kanë dallime opinioni në përcaktimin e më të diturit, atëherë duhet ndjekur pikëpamja e më të kualifikuarve dhe më të aftëve ndër ta. Kjo është norma në të marrit me të gjitha çështjet ku ekspertët kanë dallime në opinion.

 32. Pyetje: Nëse ehlu`l-khibra kanë dallime opinioni në përcaktimin e muxhtehidit a`lem ose thonë që thjesht ndjekja e cilitdo prej një numri muxhtehidësh mjafton, a mundet një person të zbatojë fetwanë e një muxhtehidi në një cështje dhe atë të një muxhtehidi tjetër në një çështje tjetër, gjersa t`i bëhet e qartë se kush është më i dituri?

 Përgjigje: Kjo pyetje ka tri pjesë:

 i) Së pari: Pohimi se disa ehlu`l-khibra thonë që "mjafton të ndiqet një muxhtehid specifik nga një grup muxhtehidësh" nuk ka kurrfarë vlere fetare.

 ii) Së dyti: Nëse ehlu`l-khibra thonë se dy ose më shumë muxhtehidë janë të barabartë në dije e përzotshmëri (në kuptimin e kujdesit në nxjerrjen e ligjeve [nga burimet e duhura]), atëherë një person i paspecializuar ka mundësinë e të vepruarit sipas pikëpamjeve të cilitdo prej muxhtehidëve, në të gjitha çështjet.

 Megjithatë, si masë kujdesi juridik (ihtijat) në disa çështje, personi mund të veprojë në mënyrë të atillë që të përmbushë kërkesat e të dyja pikëpamjeve; për shembull, në rastin e faljes së namazit të reduktuar (kasr) dhe të plotë (tamam), është mirë të falen të dy.

 iii) Së treti: Kur disa ehlu`l-khibra pohojnë se muxhtehidi A është më i dituri, ndërsa të tjerë thonë se muxhtehidi B është më i dituri. Kjo mund të përfshijë dy situata:

 - Personi e di se njëri prej dy muxhtehidëve është më i dituri, por nuk e di se cili. Kjo është situatë shumë e pazakontë, që është diskutuar hollësisht në veprën Minhaxhu`s-salihin [të Ajetullah Sistaniut], pyetja nr. 9.

 - Personi nuk e di se cili prej tyre është më i dituri, në kuptimin që ai mendon se të dy janë të barabartë në dije. Kjo lidhet me pikën (ii) më lart, me kusht që personi të mos jetë në gjendje të identifikojë më të përzotshmin nga këta dy muxhtehidë. Nëse është në gjendje ta identifikojë më të përzotshmin, ai duhet të ndjekë fetwatë e atij muxhtehidi.

 33. Pyetje: Në rast se dikush nuk e njeh qëndrimin e marxha`it të vet për një problem të caktuar, a e ka të domosdoshme ta gjejë edhe nëse kjo përfshin thirrje të kushtueshme telefonike? Apo mjafton të veprojë sipas pikëpamjes së njohur të cilitdo muxhtehid, gjersa ta gjejë qëndrimin e marxha`it të tij? Dhe, në rast të tilë, cili do të jetë vendimi për veprat e kaluara [të kryera sipas pikëpamjes të muxhtehidit tjetër] nëse ajo dallon nga pikëpamja e marxha`it të tij?

Përgjigje: Është e domosdoshme për atë që të zbulojë qëndrimin e marxha`it të tij, qoftë edhe me kontakt telefonik, përderisa kjo të mos e dëmtojë [fizikisht ose financiarisht]. Nëse e ka të pamundur të zbulojë pikëpamjen [e marxha`it të vet], atij i lejohet t`i referohet në atë rast të veçantë muxhtehidëve të tjerë, duke marrë parasysh hierarkinë e dijes, pra të dytin për nga dituria. Veprat e kryera sipas pikëpamjes së muxhtehidit të dytë do të vlenin edhe sikur adhuruesi të zbulonte më vonë se ajo nuk është në përputhje me qëndrimin e marxha`it të tij. 

 * Të shihet rregulla nr. 26 për kuptimin e ehlu`l-khibra.

 III. Pastërtia (taherat) e Papastërtia (nexhesat) Rituale

 Hyrje

Muslimani përpiqet të mbajë pastërtinë rituale të trupit, rrobave dhe të pajisjeve të tija të përditshme, duke shmangur kontaktin me gjëra të papastra, sepse kontakte të tilla do t`i bënin edhe artikujt e tjerë të papastër, çka do të kërkonte proçesin e pastrimit.

 Banimi në një vend jomusliman ua bën të vështirë mbajtjen e pastërtisë rituale disa muslimanëve, ngaqë ata kanë të bëjnë me qytetarët e tij jomuslimanë në situata të ndryshme të jetës së përditshme: në restorante, kafene, berberhane, lavanteri, banjo e objekte të tjera publike. Prandaj, është me vend t`ua sqaroj lexuesve të çmuar rregullat fetare mbi pastërtinë rituale (taherat) dhe papastërtinë rituale (nexhesat).    

 Rregulla të Përgjithshme

34. Një rregull e mirënjohur fetare thotë: "Çdo gjë është ritualisht e pastër, përderisa të njoftohemi se është ritualisht e papastër." Ky ligj e deklaron gjithçka të jetë e pastër, përveç nëse bëhemi të sigurtë se një artikull i caktuar është bërë i papastër. Dhe, për sa kohë të mos jemi të sigurt se është bërë ritualisht e papastër (nexhis), ajo duhet konsideruar e pastër dhe mund t`i zbatojmë të gjitha rregullat e pastërtisë mbi të, pa ngurrim ose dyshim.

35. Ehlu`l-kitabët (pra çifutët, të krishterët dhe zoroastrianët) janë ritualisht të pastër (tahir) përderisa të mos e dini me siguri se janë bërë ritualisht të papastër (nexhis) nga kontakti me një objekt të papastër. Ky rregull mund të ndiqet kur kemi të bëjmë me ta.

36. Papastërtia kalon nga njëri artikull në tjetrin përmes lagështisë rrjedhëse [pra, kur ka aq lagështi në artikullin e papastër, saqë ajo përshkon te artikulli tjetër dhe e bën të papastër]. Papastërtia nuk kalohet as kur është e thatë, e as kur përcillet me lagështi jo-rrjedhëse. Prandaj, kur vendosni dorën mbi një artikull të papastër që është i thatë, nuk do të bëheni ritualisht të papastër (nexhis). 

37. Mund ta supozoni pastërtinë rituale (taherat) të cilitdo personi që takoni dhe i shtrëngoni duart (edhe nëse e ka dorën të lagur) përderisa të mos ia dini fenë dhe besimin - në raste të tilla mund të supozoni se ai mund të jetë musliman ose pjesëtar i Ehlu`l-kitabëve. Veç kësaj, nuk e keni për detyrë ta pyesni që të siguroheni për fenë e tij; pra, edhe nëse kjo nuk ju vendos juve ose atë në ndonjë mosrehati. (Të shihet pjesa e pyetje-përgjigjeve më poshtë).

38. Çfarëdo pika uji ose lëngjesh të tjera, që mund t`ju bien mbi trup ose rroba, duhen konsideruar të pastra, përderisa të mos e dini me siguri që janë nexhis.

39. Të gjitha llojet e alkoolit (qofshin ato të nxjerra nga druri apo burime të tjera) janë të pastra, jo nexhis. Pra, mjekimet, parfumet dhe ushqimi që përmban alkool janë të pastër e mund të përdoren. Është gjithashtu e lejueshme të hahet një ushqim i tillë, nëse sasia e alkoolit është shumë e vogël, p.sh. 2%.

40. Pavarësisht nga përdoruesi i mëparshëm, pajisjet dhe mjetet e përditshme mund të përdoren pa patur nevojë të pastrohen, përderisa të mos e dini me siguri se janë bërë nexhis më parë. (Të shihet pjesa e pyetje-përgjigjeve më poshtë)

41. Nëse qilimi dhe dysheku bëhen nexhis nga elemente që nuk janë të ngurta (pra, nuk lënë shenja ose njolla në to), ai mund të pastrohet duke spërkatur ujë mbi të nga një ibrik një herë, gjersa uji i pastër të mbulojë zonën e papastër dhe pastaj të fshihet uji tej me një copë rreckë ose fshesë elektrike. Tani, qilimi ose dysheku do të konsiderohen të pastër; ndërsa uji i hequr prej tij do të konsiderohet nexhis, mbështetur në kujdes juridik (ihtijat). Kjo rregull do të zbatohet edhe në pastrimin e rreckës nëse ndyhet nga burime që përjashtojnë urinën. Gjërat e ndotura nga urina do të diskutohen më vonë.

42. Nëse duam të pastrojmë qilimin ose dyshekun duke përdorur ujë të pastër të lidhur me një burim kurr [psh, duke përdorur zorrë në vend të hedhjes ujë me ibrik], nuk është nevoja të hiqet uji me rreckë ose me fshesë elektrike etj. Me të mbuluar uji kurr zonën e papastër, ajo do të bëhet e pastër [dhe uji do të konsiderohet gjithashtu i pastër].

43. Është e mundur të pastrohet qilimi ose dysheku i ndotur nga elemente që nuk janë të ngurta (pra që nuk lënë shenja ose njolla si gjaku e sperma) njëlloj si në rregullën 41, me kusht që elementi i papastër të hiqet gjatë ose para larjes. Ndryshimi i vetëm është që, nëse pastrohet me ujë kalil [pra nga një ibrik ose enë tjetër], atëherë uji i hequr nga qilimi do të konsiderohet nexhis si opinion i konfirmuar e jo si masë kujdesi.

44. Nëse një qilim ose dyshek bëhet nexhis nga urina e një fëmije që ushqehet kryesisht me gji, atëherë ai mund të pastrohet duke spërkatur ujë - qoftë edhe pak - mbi të, gjersa ta mbulojë syprinën e ndotur. Në këtë rast, nuk është nevoja të hiqet uji duke përdorur rreckë apo fshesë elektrike etj.

45. Nëse rrobat bëhen nexhis me urinë, ato mund të pastrohen duke hedhur ujë mbi to nga një ibrik ose qyp etj, gjersa të mbulohet sipërfaqja e ndotur; atëherë uji duhet fshirë me një rreckë etj. Kjo duhet bërë dy herë, që rrobat të rimarrin pastërtinë e tyre.

Uji që është fshirë nga rrobat (gjatë pastrimit të dyfishtë) do të konsiderohet nexhis mbi bazën e masës së kujdesit, nëse në to nuk ka urinë. Përndryshe uji do të konsiderohet nexhis me opinion të konfirmuar.

46. Nëse dikush dëshiron të pastrojë rroba të tilla me ujë të pastër që është i lidhur me një burim kurr [p.sh. nën çezme ose duke përdorur një zorrë], edhe atëherë është e domosdoshme që ato të lahen dy herë. Në mënyrë të ngjashme, është e domosdoshme të lahet trupi tri herë - edhe nëse lahet në ujë kurr - gjatë pastrimit, nëse është bërë nexhis me urinë.

47. Nëse dora dhe rrobat bëhen nexhis nga një pije dehëse, një larje mjafton për t`i pastruar. Megjithatë, në rast se përdoret pak ujë për t`i pastruar, rroba duhet shpëlarë pas larjes.

48. Enët dhe gotat që janë bërë nexhis për shkak të pijeve dehëse duhen larë tri herë nëse pastrimi bëhet me pak ujë. Nëse pastrimi bëhet me ujë të pastër të lidhur me një burim kurr, edhe atëherë duhen larë tri herë, si masë kujdesi.

49. Një larje e vetme mund të pastrojë dorën dhe rrobat që janë bërë të papastra nga lëpirja e qenit. Rroba të tilla duhen shpëlarë nëse larja bëhet me pak ujë. (Të shihet pjesa e pyetje-përgjigjeve më poshtë).

50. Enët dhe gotat që janë bërë të papastra për shkak të lëpirjes së qenit, ose për shkak të pirjes nga to prej tij, mund të pastrohen si vijon: në fillim duhen pastruar duke përdorur dhé ose pluhur, e pastaj duhen larë tri herë me ujë.

Pyetje dhe Përgjigje

51. Pyetje: Toka është një prej pastruesve. Duke ndjekur shembullin e shollës së këpucës që mund të pastrohet duke ecur mbi tokë, a mund të zbatohet kjo rregull edhe për gomat e makinës?

Përgjigje: Toka nuk mund t`i pastrojë gomat.

52. Pyetje: Ku ndalon efekti domino i sendeve mutenexhxhis, kur artikulli nuk quhet më i lagësht?¹

Përgjigje: Artikulli i parë mutenexhxhis do ta bënte të papastër artikullin që bie në kontakt me të; në mënyrë të ngjashme, objekti i dytë mutenexhxhis do ta bënte të papastër artikullin që bie në kontakt me të; mirëpo mutenexhxhisi i tretë nuk i bën dot më artikujt të papastër, pavarësisht nëse është i lagësht apo i thatë. 

 53. Pyetje: Nëse një qen më lëpin trupin ose rrobat, si t`i pastroj ato?

Përgjigje: Mjafton t`i lash një herë. Megjithatë, nëse uji i përdorur është i pakët, ato [rrobat] duhen shtrydhur.

 54. Pyetje: A konsiderohen sikhët mes ndjekësve të feve të shpallura të mëparshme, si çifutët dhe kristianët?

 Përgjigje: Ata nuk radhiten mes Popujve të cilëve u është shpallur një Libër Hyjnor.

 55. Pyetje: A janë budistët Ehlu`l-kitab?

Përgjigje: Ata nuk janë Ehlu`l-kitab.

 56. Pyetje: A mundet një musliman, që merr me qira një shtëpi të mobiluar në Perëndim, ta konsiderojë gjithçka në të tahir, përderisa të mos gjejë gjurmë papastërtishë në të, edhe nëse banuesi i mëparshëm ka qenë Ehlu`l-kitab? Po sikur banuesi i mëparshëm të ketë qenë budist ose ateist që nuk beson as në Zot e as në pejgamberë?

 Përgjigje: Po, ai mund ta konsiderojë gjithçka në shtëpi si tahir, përderisa të mos e dijë se është bërë e papastër. Vetëm hamendja ose dyshimi për papastëti nuk ka vlerë.

 57. Pyetje: Dyshemeja e shumicës së banesave në Perëndim është e mbuluar me tapet që ngjitet për tokë, në mënyrë të tillë që është e vështirë të shqitet. Si mund të pastrohet një tapet i tillë nëse behet nexhis me urinë ose gjak? Uji i përdorur në të dyja rastet mund të jetë kalil ose kethir. Ju lutem shpjegojini gjykimet në të dyja rastet.

 Përgjigje: Nëse është e mundur që të shtupohet uji me rreckë ose fshesë elektrike, tapeti mund të pastrohet me ujë kalil, me kusht që uji të fshihet nga tapeti gjatë proçesit. Përndryshe, duhet pastruar me ujë kethir [duke përdorur zorrë të lidhur me një çesme].

 58. Pyetje: Në Perëndim, ka shumë lavanderi publike, ku lajnë rrobat muslimanët dhe jomusimanët. A na lejohet të falemi me rrobat e lara në vende të tilla, sidomos kur nuk kemi dijeni nëse lavatriçet janë të lidhura apo jo me ujë kurr² në disa faza të larjes dhe nëse ai i pastron rrobat në proçesin larës?

Përgjigje: Nuk ka problem tek të falurit me ato rroba që kanë qenë të pastra përpara larjes [në vende të tilla] përderisa të mos njoftoheni se janë bërë të papastra ndërkohë. [Pra, ajo që futet në lavatriçe publike si e pastër del si e pastër, përveç nëse jeni të sigurtë se është bërë nexhis.]

 Në mënyrë të ngjashme, [mund të faleni] në rrobat e papastra [që janë larë në lavatriçe publike] me kusht që të jeni të sigurtë se:

 a) elementi i papastër, në pastë ndonjë të tillë, është larë tutje;

b) se uji i pastër e ka mbuluar tërë pjesën e papastër dy herë (nëse ajo është bërë nexhis nga urina dhe nëse uji është i lidhur me burimin kurr - si masë kujdesi) ose vetëm një herë (nëse është bërë nexhis nga elemente të tjera);

c) se uji është hequr nga rrobat duke i shtrydhur, nëse uji ka qenë kalil.

Megjithatë, në rast se nuk jeni të sigurtë dhe vetëm hamendësoni se rroba është pastruar sipas kërkesave fetare, rroba që ishte nexhis më parë do të konsiderohet nexhis akoma dhe namazi i falur me të nuk do të vlejë.

 59. Pyetje: A mund të konsiderohen rrobat e lara me detergjent lëngu në lavatriçet e pronësuara nga një jomsuliman si tahir, duke e ditur se aty lajnë rroba edhe muslimanë, edhe jomuslimanë?

 Përgjigje: Nëse nuk e di se rrobat kanë rënë në kontakt me jë burim papastërtie rituale, mund t`i konsideroni ato tahir (të pastra).

 60. Pyetje: Disa sapunë përmbajnë dhjam derri ose dhjam kafshësh të tjera që nuk janë therur në mënyrë islame. Për më tepër, nuk dimë nëse ka patur ndryshim kimik në proçesin e fabrikimit. A mund të konsiderohen tahir sapuna të tillë? [Ndryshimi kimik është pastrues, sepse e shndërron një artikull të papastër në të pastër.]

 Përgjigje: Nëse vërtetohet se i përmbajnë ato elemente [të papastra], ata duhen konsideruar të papastër, me përjashtim të rastit kur ndryshimi kimik vërtetohet. Një ndryshim i tillë nuk vërtetohet në fabrikimin e sapunëve.

 61. Pyetje: A lejohet blerja, shitja dhe përdorimi i një furçe dhëmbësh që përmban fije të bëra nga qimet e derrit? A bëhet e papastër goja nga përdorimi i një brushe të tillë dhëmbësh?

Përgjigje: Lejohet blerja, shitja dhe përdorimi i saj; megjithatë, goja bëhet e papastër me përdorimin e saj; ajo mund të pastrohet duke e nxjerrë atë furçë jashtë goje dhe duke e shpëlarë pjesën e mbetur të pastës së dhëmbëve nga goja.

 62. Pyetje: Nëse në të verdhën dhe të bardhën e vezës shihet gjak, a e bën ai vezën të papastër dhe haram për ne? A ka një zgjidhje?

Përgjigje: Drecka e gjakut brenda vezës është tahir, por haram [për konsum]. Prandaj, veza mund të hahet pasi të jetë hequr gjaku prej saj, me kusht që të mos jetë përthithur nga veza. [Në këtë rast, nëse gjaku nuk hiqet dot, veza bëhet haram.]

 63. Pyetje: A janë pijet alkoolike të pastra? A është birra e pastër?

Përgjigje: Nuk ka dyshim që pijet alkoolike janë të papastra. Sa i përket birrës (fuka`), ajo është e papastër mbi bazën e kujdesit; mirëpo nuk ka dyshim se ajo është haram.

 64. Pyetje: Njerëzit që banojnë në Evropë kanë besime, kombësi e fe të ndryshme; dhe kur blejmë artikuj ushqimorë të lagësht, shitësi mund t`i prekë ato me duar. Duke qenë se nuk e dimë fenë e tij, a mund ta konsiderojmë atë ushqim si të pastër?

 Përgjigje: Përderisa të mos dihet që duart e shitësit kanë qenë nexhis, ushqimi duhet konsideruar tahir.

 65. Pyetje: Si qëndron çështja me prodhimet e lëkurës nga vendet evropiane, nëse nuk ia dimë burimin lëkurës? Thuhet se disa vende evropiane importojnë lëkurë të lirë nga vende muslimane dhe pastaj e përdorin për të prodhuar artikuj të ndryshëm. A mund ta konsiderojmë të pastër një lëkurë të tillë? A mund të falemi me to? A mund t`i besohet një probabiliteti kaq të ulët [për prejardhjen e tyre nga vende muslimane]?

 Përgjigje: Nëse probabilieti i prejardhjes së lëkurës nga një burim zabiha (kafshë e therur në mënyrë islame) është aq i vogël saqë njerëzit nuk i japin fort peshë normalisht, ajo duhet konsideruar e papastër dhe s`mund të përdoret në namaz. Por nëse probabiliteti nuk është aq i vogël, ajo mund të konsiderohet tahir dhe të përdoret në namaz.

  1. Shën. i përk.: Një artikull që është i papastër në vetvete njihet si `ajn nexhis ose thjesht nexhis; artikulli që bëhet i papastër duke rënë në kontakt të lagësht me një `ajn nexhis njihet si "mutenexhxhis", pra i papastër nga shkaqe dytësore.

2. Shën. i përk.: Të gjitha lavatriçet lidhen me burim kurr sepse ai vje nga rezervuari kryesor që furnizon qytetin me ujë.

IV. Namazi

 Hyrje

 

Namazi është përshkruar në disa hadithe si "shtylla e fesë." Pasi u plagos për vdekje nga Ibn Mulxhimi (Allahu e mallkoftë), Imam `Aliu tha në këshillën drejtuar të bijve, Hasanit dhe Huseinit: "Frikojuni Allahut dhe përmbajuni urdhrit të Allahut në çështjen e shtëpisë së Zotit tuaj (xhamisë): mos e lini bosh për sa të jeni gjallë."¹

Es-Sukuni transmeton nga Imam Sadiku se: "I Dërguari i Zotit (s.a.w.) ka thënë: `Shejtani i druhet besimtarit për sa kohë që ta falë namazin në kohë; por kur ai fillon ta neglizhojë, Shejtani trimërohet dhe e tundon që të kryejë [mëkate] të mëdha`."² Jazid ibn Khalife tregon se ai e kishte dëgjuar Imam Sadikun duke thënë: "Kur dikush ngrihet për namaz, mëshira zbret mbi të nga qielli në tokë dhe melekët e rrethojnë, e një melek thërret: `sikur ta dinte çfarë [shpërblimi] ka për namazin, nuk do ta ndërpriste kurrë.`"³

Nga këto [pak hadithe të zgjedhura] mund të kuptojmë rëndësinë e qartë dhe të dukshme të namazit në Islam. Dhe meqë namazi është si takim me Zotin Fuqiplotë (siç thonë hadithet, që tregojnë se njeriu që ngrihet për namaz është si ai të cilin e pret në takim vetë Fuqiploti), adhuruesi duhet t`i afrohet Zotit me prani të zemrës, duke mos menduar për asgjë tokësore apo kalimtare. Zoti Fuqiplotë thotë në Kur`anin famëlartë: (Vërtet, të suksesshëm janë besimtarët që përulen në namazet e tyre) (24:1).

Kur Imam `Ali Zejnu`l-`Abidini falte namaz, ai qëndronte "i ngulur dhe i palëvizshëm si një pemë: asgjë nuk lëviz, përveç asaj që lëvizet nga era."⁴ Kur Imam Bakiri dhe Imam Sadiku ngriheshin për namaz "ngjyra e tyre ndryshonte në të kuqe e pastaj të verdhë, thua se po flisnin me dikë të cilin mund ta shihnin."⁵

1. Tefsilu Wesa`ili `sh-shi`a, vëll. IV, f. 35.

2. Imam `Ali, Nehxhu`l-belagha (red. Subhi as-Salih), f. 422.

3. Tefsilu Wesa`ili `sh-shi`a, vëll. IV, f. 28.

4. Sejjid Muhammed Hadi el-Milani, Kudatuna: Kejfe Na`rifuhum, vëll. VI, f. 164, që ka një pjesë të veçantë për namazin e Imam Zejnu`l-`Abidinit.

5. Sejjid es-Sistani, Minhaxhu`s-salihin, vëll. I, f. 193.

Rregulla të Përgjithshme

 66. Muxhtehidët thonë se namazi nuk mund të lihet, në asnjë rrethanë. Kjo do të thotë se ai nuk duhet kapërcyer as në udhëtim as në shtëpi; madje edhe nëse vakti i tij po kalon, është e detyrueshme për muslimanin, për shembull, një udhëtar, që ta falë namazin në avion, anije, makinë, ose tren qoftë i ndalur a në lëvizje, kudo që të ndodhet: në dhomë pritjeje, park publik, anës rrugës, në vendin e punës etj.

 67. Kur nuk është e mundur për udhëtarin që ta falë namazin në avion ose në tren në pozicionin në këmbë, ai duhet të falet ndenjur.

 Nëse nuk e gjen dot drejtimin e kibles, duhet të marrë drejtimin që mendon se ka më shumë gjasa të jetë ai i kibles; nëse nuk preferon dot një drejtim mbi një tjetër, duhet të falet në cilindo drejtim që merr. Nëse nuk është e mundur të qëndrojë me fytyrë nga Meka përveçse për tekbiretul ihram (fraza hapëse "Allahu ekber"), ai duhet të thotë të paktën tekbirin në drejtim të kibles. (Të shihet pjesa e pyetje-përgjigjeve më poshtë).

 68. Është e lejueshme t`i kërkohet ekuipazhit drejtimi i kibles, që ata të mund të pyesin pilotin. Nëse keni besim ne informacionin e dhënë prej tyre, mund të mbështeteni në të, edhe sikur të mos jenë muslimanë.

 Po kështu, lejohet mbështetja në aparatura shkencore për përcaktimin e drejtimit të kibles, për shembull busullën, nëse muslimani është i bindur për saktësinë e saj.

 69. Nëse muslimani nuk mund të marrë abdes për namazin, duhet të marrë tejemum.

 70. Gjatësia e ditës dhe natës ndryshon nga njëri vend në tjetrin. Nëse dita dhe nata njihen saktë nga lindja e perëndimi i diellit, muslimani duhet të mbështetet në lindjen e perëndimin e diellit për të përcakuar kohët e namazit dhe agjërimit. Kjo vlen edhe nëse nënkupton që namazi duhet thënë më shpesh ditëve të shkurtra ose agjërimi bëhet më i gjatë netëve të shkurtra.

 71. Në disa vende, dielli nuk perëndon ose nuk lind fare për një sërë ditësh ose muajsh. Si masë kujdesi, muslimanët duhet të mbështeten në kohët e qytetit më të afërt që ka ditë dhe natë në harkun prej njëzet e katër orësh. Kështu, ata do të falin pesë namaze sipas vakteve të atij qyteti më të afërt, me nijetin e kurbetit në përgjithësi [pra pa thënë ada (namaz i falur në kohë) apo kaza (i falur pas kohe)].

 72. Nëse nuk është e mundur për muslimanin që të përcaktojë agimin e vërtetë (faxhr) ose mesditën dhe muzgun për namazet dhe agjërimin e tij, dhe ka besim në kohët e dhëna nga observatorët, ai mund të mbështetet tek të njëjtat, edhe nëse shkencëtarët që drejtojnë observatorët janë jomuslimanë - për sa kohë të ketë besim në përcaktimin e agimit të vërtetë, ose drekës dhe muzgut.

 73. Për një udhëtar, namazi i shkurtuar (kasr) është i detyrueshëm; domethënë, ai do të falë vetëm dy rekate të ylesë, iqindisë dhe jacisë [në vend të katër rekateve normë], me kusht që të udhëtojë të paktën 44 km (gjithsej), duke filluar nga shtëpitë e fundit të qytetit të tij në raste normale.^*

Ekzistojnë rregulla të hollësishme dhe specifike në doracakët e ligjeve islame, që shpjegojnë kur duhet falur kasr e kur nuk duhet, gjatë udhëtimit. (Për disa nga rregullat, të shihet pjesa e pyetje-përgjigjeve në fund të këtij kreu.)

 74. Falja e xhumasë me vëmendjen e duhur ndaj kushteve të saja të kërkuara është e pëlqyeshme ndaj faljes së namazit të drekës dhe mjafton; pra, nëse dikush fal xhumanë, nuk e ka të domosdoshme të falë drekën.

 75. Namazi në xhemat pëlqehet ndaj namazit individual. Pëlqyeshmëria e tij është më e fortë në namazet e sabahut, akshamit dhe jacisë. Një hadith fisnik thotë: "Namazi pas një dijetari është si njëmijë rekate [vetëm]; dhe pas një Kurejshi është si njëqind rekate [vetëm]." Me rritjen e numrit të adhuruesve rritet edhe pëlqyeshmria [e shpërblimi].

 * "Në raste normale" do të thotë jo në rastet e qyteteve të mëdha metro, ku shkuarja nga njëra anë e qytetit në tjetrën konsiderohet udhëtim.

 Pyetje dhe Përgjigje

 76. Pyetje: Një person e merrte abdesin dhe ghuslin gabim për një kohë të gjatë. Pastaj kupton se e ka patur gabim dhe kur pyet se si duhet ta zgjidhë problemin e tij, i thonë: "Përsëriti të gjitha namazet dhe kryeje haxhin përsëri." Duke qenë se rifalja e të gjitha namazeve dhe rikryerja e haxhit është diçka e vështirë, a ka ndonjë zgjidhje që do e shpëtonte vlefshmërinë e namazeve të tij dhe haxhit që ka kryer me abdes dhe ghusl të cilët i mendonte të saktë për kohën? A ekziston një zgjidhje e tillë si lehtësim për këtë person, në mënyrë që të mos pezmatohet dhe të rebelohet ndaj detyrave fetare, në një shoqëri që e inkurajon një lloj të tillë rebelimi?

 Përgjigje: Nëse ka qenë pafajësisht i paditur, duke gabuar kësisoj pa qeder (si p.sh. kur nuk ka ndjekur radhën e duhur në larjen e kokës dhe pastaj të pjesëve të tjera gjatë ghuslit; ose e ka fërkuar kokën apo këmbët [mes`h] me ujë të ri), atëherë abdesi dhe ghusli i tij do të konsiderohen të saktë e për rrjedhojë, namazet e tija të kaluara dhe haxhi do të konsiderohen të sakta.

 Por nëse ka qenë i paditur nga neglizhenca ndaj mësimit të ligjeve islame ose ka bërë gabime që e zhvleftësojnë veprimin në përgjithësi (p.sh. moslarja e disa pjesëve të trupit që duhen larë në abdes ose ghusl), nuk ekziston mënyrë për t`i bërë të vlefshme ato namaze dhe atë haxh.

 Megjithatë, nëse ekziston frika se ai do të rebelohej krejtësisht nëse do t`i kërkohej t`i kompensonte të gjitha namazet e shkuara dhe haxhin, atëherë nuk është me vend që t`i kërkohet kjo. Ndoshta Zoti do ta përmirësojë gjendjen e tij në të ardhmen.

 77. Pyetje: Disa njerëz falen me vite dhe madje kryejnë edhe haxhin, por nuk japin khums.^* A e kanë të detyrueshme t`i përsërisin namazet dhe haxhin?

 Përgjigje: Si masë kujdesi, ata e kanë të detyrueshme t`i përsërisin namazet dhe haxhin, nëse veshja që kanë përdorur në namaz, tawaf dhe namazin e tawafit ka qenë nga artikuj mbi të cilët khumsi ishte bërë obligim.

 Megjithatë, nëse vetëm veshja që kanë përdorur në namazin e tawafit ka qenë e nënshtrueshme ndaj khumsit, dhe ata nuk e dinin (apo madje edhe e mospërfillën) ligjin ose statusin e veshjes, haxhi i tyre vlen, por duhet të përsërisin namazin e tawafit nëse nuk kishin përligjje për paditurinë e tyre. [Në këtë rast], ata duhet të kthehen në Mekë - si masë kujdesi [për ta kryer namazin e tawafit përsëri] nëse kjo nuk sjell vështirësi të madhe; përndryshe, mund ta kryejnë atë namaz kudo që të gjinden.

 Po kështu, do t`u duhet ta përsërisin haxhin nëse kafsha e bërë kurban është blerë me para mbi të cilat khumsi ka qenë obligim. Mirëpo, nëse e kanë blerë me para, një pjesë e paspecifikuar e të cilave i nënshtrohej khumsit - siç ndodh zakonisht - haxhi i tyre është në rregull, edhe sikur ta kenë tërhequr [shumën] nga para mbi të cilat khumsi ka qenë i detyrueshëm; sigurisht, ata do të jenë përgjegjës për atë sasi [duke dhënë khumsin përkatës].

E gjitha kjo vlen nëse ata e dinin për detyrueshmërinë e khumsit dhe ligjin e ndalimit të përdorimit të artikujve mbi të cilët khumsi ishte bërë waxhib ose kur nuk e dinin për shkak të neglizhencës. Por nëse kanë qenë të paditur nga pafajësia, namazet dhe haxhi i tyre janë të vlefshëm.

 78. Pyetje: Nëse një udhëtar e lë qytetin e tij menjëherë pas ezanit të namazit të ylesë (drekës) pa e falur namazin dhe mbërrin në vendin ku ishte nisur pas muzgut, a ka kryer mëkat ai? Dhe a e ka të detyrueshme ta kompensojë atë namaz?

 Përgjigje: Po, ai ka kryer mëkat duke neglizhuar namazin e detyrueshëm në kohën përkatëse dhe duhet ta kompensojë.

 79. Pyetje: A përbën boja e tharë [në dorë p.sh.] pengesë për abdesin ose ghuslin?

 Përgjigje: Nëse nuk formon një masë që do ta ndalonte ujin nga mbërritja në lëkurë, abdesi dhe ghusli janë të vlefshëm. Megjithatë, nëse dyshohet mbi atë nëse ajo formon një masë apo jo, duhet hequr.

 80. Pyetje: A i lejohet një muslimani të përfshihet në pushim duke vazhduar të shohë një film zbavitës, edhe pse ka hyrë vakti i namazit, dhe pastaj të shkojë të falë namazin mu në çastin përpara se ai të bëhet kaza?

Përgjigje: Nuk bën që muslimani ta shtyjë faljen e namazit tej kohës së vet (pra, fillimit të vaktit) përveçse për ndonjë arsye; ajo që është përmendur në pyetjen më lart nuk është përligjje e pranueshme.

 81. Pyetje: A përbën kremi pengesë për mbërritjen e ujit në lëkurë, dhe nëse po, a duhet hequr përpara abdesit dhe ghuslit?

Përgjigje: Mesa duket, efekti i lënë në lëkurë pas vendosjes së kremit, nuk është gjë tjetët veçse lagështi, kështu që nuk përbën pengesë që uji të prekë lëkurën.

 82. Pyetje: Disa gra i lënë thonjtë të rriten më shumë se duhet, për bukuri. Nganjëherë, ndodh që thoi të thyhet, duke kërkuar një këllëf që duhet vendosur mbi vendin e thyer. Duke e ditur se një këllëf i tillë e pengon ujin nga prekja e thoit gjatë abdesit e ghuslit, a është e lejueshme që ai të përdoret? Si duhet marrë abdesi dhe ghusli me atë këllëf?

 Përgjigje: Abdesi dhe ghusli me këllëf të tillë mbi thua nuk vlen; ai duhet hequr para abdesit dhe ghuslit. Dhe qëllimi i përmendur më lart për këllëfin nuk ka përligjje.

 83. Pyetje: Kur duhet falur namazi i plotë (tamam) e kur duhet falur i shkurtuar (kasr)? A mjafton përshtypja e përgjithshme për një person si banues i një qyteti, që ai ta falë namazin të plotë [në atë qytet]?

Përgjigje: Kushtet për kasr në udhëtim janë përmendur në doracakët e ligjeve islame. Kur një person shqyrton banimin në një qytet për një kohë të gjatë, dhe në përshtypjen e përgjithshme ai banim konsiderohet si i tillë, personi nuk konsiderohet si udhëtar (p.sh, nëse synon të banojë në atë qytet për një vit e gjysëm, ai do të konsiderohet si qyteti i tij i banimit pas një muaji). Por nëse synon të qëndrojë për pak kohë dhe nëse, në kuptimin e përgjithshëm, ai konsiderohet si vizitor, ai duhet të falet kasr.

 84. Pyetje: Si mund ta dimë kur është `mesi i natës` [çasti kur përfundon vakti i faljes së jacisë, sipas medhhebit të Ehl-i Bejtit]? A është gjithmonë në orën 00.00, siç mbahet zakonisht nga disa?

Përgjigje: `Mesi i natës` është mesi i intervalit nga muzgu deri në agim. Kështu p.sh., nëse dielli perëndon në ora 19 dhe imsaku fillon në 4, mesi i natës do të jetë në 23:30. Kriteri për përcaktimin e mesnatës janë kohët e akshamit dhe imsakut, që ndryshojnë sipas vendit.

 85. Pyetje: Një person beson se nuk do zgjohet dot për të falur sabahun nëse bie të flejë, a e ka të detyrueshme të rrijë zgjuar deri në kohën e sabahut? A është mëkat nëse flen dhe nuk zgjohet për namazin e sabahut?

Përgjigje: Ai mund të pyesë dikë që ta zgjojë për sabah ose të përdorë një orë me zhavarinë etj, për këtë qëllim. Nëse mjetet e zgjimit nuk janë të disponueshme, atëherë ai nuk kryen mëkat duke rënë për të fjetur përveç nëse kjo konsiderohet, siç besohet gjerësisht, fyerje dhe neglizhim ndaj namazit.

 86. Pyetje: Si mund ta falim namazin në avion, sidomos kur nuk e dimë drejtimin e kibles, duke marrë parasysh joqëndrueshmërinë e dyshemesë [për shkak të lëvizjes së avionit]?

 Përgjigje: Sa i përket kibles, drejtimi i saj mund të gjehet duke pyetur një pjesëtar të ekuipazhit sepse përgjigjet e tyre zakonisht janë të vlefshme dhe përbëjnë burim sigurie. Prandaj duhet vepruar kështu.

Sa i përket paqëndrueshmërisë së dyshemesë ku do të falet namazi, ai kusht do të bjerë kur nuk është i mundur të plotësohet. Por, kushtet e tjera të namazit duhen respektuar, kudo që të jetë e mundur. Në asnjë mënyrë nuk duhet lënë namazi për më vonë se vakti i tij.

 87. Pyetje: Si mund ta falim namazin në trena dhe makina? A është e domosdoshme të bëjmë sexhde mbi diçka apo jo - me ç`rast, a do të mjaftonte përkulja e qafës përpara?

Përgjigje: Është e detyrueshme që namazi të falet në mënyrën e zakonshme kurdo që të jetë e mundur. Pra, duhet qëndruar me fytyrë nga kibla në të gjitha etapat e namazit; nëse kjo s`është e mundur, të paktën në tekbirin fillestar. Përndryshe kushti i qëndrimit me fytyrë nga kibla do të bjerë. Po kështu, nëse është e mundur të bëhet ruku` dhe sexhde, (p.sh. në hapësirat e lira të autobusit ose trenit), ato pjesë të namazit duhen kryer sipas normës. Por nëse kjo nuk është e mundur, atëherë duhet përpjekur të bëhet përkulje normale për ruku` e sexhde [p.sh. nga pozicioni ndenjur në karriken e autobusit ose stolin e trenit].

 Për sexhden, duhet vendosur balli në një artikull mbi të cilin ajo është e vlefshme, madje edhe duke e ngritur atë objekt në ballë. Nëse përkulja normale nuk është e mundur, atëherë duhet bërë shenjë vetëm me përkulje qafe [gjysëm distancë për rukunë dhe plotësisht për sexhde].

 88. Pyetje: Në rast se ka hyrë vakti i një namazi dhe studenti ndodhet rrugës për në universitet; kur arrin në universitet, ai sheh se koha për namaz ka mbaruar. Në këtë rast, a i lejohet atij ta falë namazin në makinë, ndonëse ka vende ku mund të falej, por që duke shkuar në to rrezikon të vonohet [për në universitet]?

 Përgjigje: Vonesa për në vendin e punës [ose universitet] nuk përbën justifikim të mjaftueshëm për t`u falur në makinë. Kjo sepse ai përfshin mospërmbushjen e disa prej kushteve të namazit, ndërkohë që është e mundur të falet normalisht në tokë, duke plotësuar të gjitha kushtet. Megjithatë, nëse vonesa do t`i shkaktojë dëm të konsiderueshëm ose do ta vendosë në situatë të nderë, atij i lejohet të falet në makinë (duke mos i plotësuar kështu disa nga kushtet e namazit).

 89. Pyetje: Ndodh që vakti i namazit hyn kur muslimani ndodhet në punë - duke theksuar se gjetja e punës nuk është e lehtë - dhe ai e ka të vështirë ta lërë punën për t`u falur. Nganjëherë ai humbet vendin e punës për shkak të ngulmimit të faljes së namazit. A i lejohet atij t`i falë namazet kaza? Apo duhet t`i falë gjithsesi [në kohë], edhe nëse kjo shpie në pushim nga puna?

 Përgjigje: Nëse nevoja për të punuar në atë vend arrin nivelin e domosdoshmërisë, atëherë ai duhet të falet në kohë saherë ta ketë të mundur: madje edhe duke bërë me shenjë [pra duke ulur qafën përpara deri në gjysmë për ruku` e deri në fund për sexhde]. Megjithatë, një rast i tillë shfaqet vetëm jashtëzakonisht rrallë. Kështu që duhet t`i frikohet Zotit dhe të mos e pranojë një punë që shpie në neglizhim të shtyllës së imanit; kështu, ai duhet të mbajë mend fjalët e Zotit: (dhe kujt i frikësohet Zotit, Ai do t`ia bëjë të lehtë dhe do ta furnizojë prej nga s`e pret) (65:2).

 90. Pyetje: Shumë kompani të mëdha në Perëndim punësojnë një numër të madh punëtorësh që punojnë në zyra, për pronësinë e të cilave ata nuk dinë asgjë. Cili është gjykimi për:

 i) Faljen e namazit në këto zyra dhe përdorimin e ujit për abdes?

ii) Nëse falja aty nuk është në rregull, çfarë do të ndodhë me namazet e kaluara që janë falur aty?

Përgjigje:

 i) Nuk ka problem të falesh në ato vende e as të përdorësh ujin e atjeshëm për abdes, përderisa të mos e dish se ato janë uzurpuar.

ii) Nëse pas faljes së namazit bëhet e qartë se vendi ishte i uzurpuar, namazet e shkuara janë të vlefshme.

 91. Pyetje: Nëse falem me rrip lëkure ose një portofol nga lëkura e një mejte dhe gjatë ose pas namazit, por pa i kaluar vakti, e kuptoj këtë, çfarë ndodh me atë namaz? Po kur e kuptoj pas kalimi të vaktit?

 Përgjigje: Namazi duke patur me vete një portofol të bërë nga lëkura e një mejte është i vlefshëm ashtu siç është e pranueshme falja me një rrip po prej asaj lëkure, me kusht që probabiliteti i të qenit të saj nga një zabiha nuk është aq i ulët sa të jetë i neglizhueshëm nga njerëzit e arsyeshëm.

 Në rastin e dytë [probabiliteti i ulët], nëse ai ishte i paditur [për këtë rregull] dhe e kupton gjatë namazit, ai duhet ta heqë menjëherë dhe namazi i tij do të jetë i vlefshëm. E njëjta rregull vlen nëse ai harron [se e kishte portofolin ose rripin me vete] dhe kujtohet gjatë namazit, me kusht që harresa nuk ishte rezultat i pakujdesisë dhe mospërfilljes. Në rastet e tjera, atij do t`i duhet ta përsërisë namazin në kohë, ose kaza - si masë kujdesi (ihtijat).

 92. Pyetje: Një prej llojeve të njohura të pantallonave sot janë ato që quhen xhins, të cilat prodhohen në vende jomuslimane. Ato kanë një pjesë lëkure që përdoret si stampë, për të cilën nuk dihet nëse është nga kafshë që janë therur në mënyrë islame apo jo. A është e lejueshme të falemi në këto pantallona?

 Përgjigje: Po, është e lejueshme.

 93. Pyetje: A vlen namazi nëse personi përdor kolonjë? A është kolonja e pastër (tahir)?

 Përgjigje: Po, ajo është e pastër.

 94. Pyetje: A është në rregull të bëhet sexhde mbi beton ose mozaik?

 Përgjigje: Po, në rregull është.

 95. Pyetje: Disa sixhade janë të bëra nga material sintetik; a lejohet sexhdja mbi to?

Përgjigje: Sexhdja mbi artikuj të tillë nuk është në rregull sa duhet.

 96. Pyetje: A lejohet sexhdja mbi letër shkrimi dhe letër higjenike, kur nuk dihet nëse materiali bazë nga i cili ajo është bërë ka qenë nga artikuj mbi të cilët sexhdja vlen?

 Përgjigje: Nuk lejohet sexhdja mbi letër higjenike pa u siguruar se është bërë nga artikuj mbi të cilët sexhdja vlen; lejohet të bëhet sexhde mbi letër nëse ajo është e bërë nga material mbi të cilin sexhdja lejohet, ose nga pambuku apo liri.

 97. Pyetje: Një recitues i Kur`anit Fisnik reciton një ajet sexhdeje të detyrueshme; a është e detyrueshme sexhdja nëse e dëgjojmë recitimin nëpërmjet kasetës?

 Përgjigje: Jo, nuk është e detyrueshme.

 * Shën. i përk.: Khumsi është taksë vjetore islame që zbatohet, midis të tjerash, mbi kursimet. Të shihet vepra Khumsi: Një Taksë Islame e autorit S. M. Rizvi.

V. Agjërimi

 Hyrje

 Pejgamberi Fisnik Muhammed (s.a.w.) dha një ligjëratë mbresëlënëse në mirëpritje të muajit të shenjtë të Ramazanit, në të cilën tha:

 "O njerëz! Po ju vjen një muaj plot begati, mëshirë dhe falje; një muaj të cilin Allahu e konsideron më të mirin e të gjithë muajve. Ditët e tij janë ditët më të mira; netët e tij janë netët më të mira; orët e tij janë orët më të mira. Ai është një muaj ku ftoheni të jeni mysafirët e Allahut dhe konsideroheni të denjë për mirësinë e Tij. Frymëmarrja juaj në të e madhëron Allahun dhe gjumi juaj e adhuron Atë. Ibadetet tuaja vullnetare pranohen dhe lutjet tuaja dëgjohen. Kërkojini pra Allahut, Zotit tuaj, me nijet të sinqertë dhe zemër të pastër, që t`jua mundësojë në të agjërimin dhe leximin e Librit të Tij, sepse vetëm një mjeran privohet nga mëshira e Allahut në këtë muaj të madh. Dhe le t`jua kujtojnë uria dhe etja juaj gjatë tij, urinë dhe etjen e Ditës së Gjykimit. Jepuni lëmoshë të skamurve dhe të pastrehëve mes jush; rrethojini të vjetrit me respekt dhe të rinjtë me butësi. Vizitojini të afërmit, ruajini gjuhët tuaja dhe mos e shikoni atë që Allahu jua ka ndaluar dhe mos dëgjoni asgjë të ndaluar për veshët tuaj. Jini të mirë ndaj jetimëve të të tjerëve që edhe jetimët tuaj të marrin mirësi. Pendojuni Allahut për mëkatet tuaja dhe ngrijini duart drejt Tij në përgjërim gjatë lutjeve tuaja, sepse ato janë kohët më të mira, në të cilat Allahu i shikon robërit e Vet me mëshirë dhe u përgjigjet du`ave të tyre kur ata i luten.

 "O njerëz! Shpirtrat tuaj janë pengje të veprave tuaja; ndaj, lirojini ato duke kërkuar faljen e Allahut. Kurrizet tuaja janë rënduar me peshën e mëkateve tuaja; ndaj, lehtësojuani barrat duke i zgjatur sexhdet tuaja. Ta dini se Allahu i Lartë dhe Fuqiplotë është betuar në Dinjitetin e Tij se nuk do t`i torturojë ata që e falin namazin dhe i përulen Atij, dhe se nuk do t`i tmerrojë ata me pamjen e Zjarrit kur të ringjallen për t`u gjykuar.

 "O njerëz! Cilido nga ju që e përmirëson sjelljen e vet gjatë këtij muaji do të ketë kalim të sigurt mbi Sirat-i Mustakim, kur shumë këmbë do të rrëshqasin; dhe cilido nga ju që ia pakëson ngarkesën shërbëtorit (ose punëtorit) të vet do të shpërblehet nga Allahu me ulje në llogaridhënie. Kushdo nga ju që përmbahet nga të lënduarit e tjetrit do të kursehet nga zemërimi i Fuqiplotit kur të takohet me Atë. Cilido nga ju që i ofron bujari një jetimi do të shpërblehet me bujari të Allahut ndaj tij në Ditën e Gjykimit. Kushdo nga ju që i përmirëson lidhjet me të afërmit do të shpërblehet nga Allahu duke e përfshirë atë në mëshirën e Tij; dhe cilido nga ju që i keqëson lidhjet farefisnore, Allahu do ta tërheqë mëshirën e Vet prej tij kur Ta takojë. Për këdo nga ju që fal namaze vullnetare, Allahu do të urdhërojë mbrojtje nga tmerri i zjarrit. Cilido nga ju që kryen një obligim, do të marrë shpërblimin e atij që ka kryer shtatëdhjetë obligime në muajt e tjerë. Kushdo nga ju që i shton salavatet mbi mua, Allahu do bëjë që shigjeta e veprave të tij të mira të rëndojë shumë, kur peshoret të jenë të lehta. Cilido nga ju që reciton një varg kur`anor do të marrë bekimet e atij që reciton krejt Kur`anin në një muaj tjetër.

 "O njerëz! Portat e xhennetit në këtë muaj janë të hapura kapak, ndaj lutjuni Allahut - Zotit tuaj të mos jua mbyllë ato; dhe portat e xhehenemit janë të kyçura, ndaj lutjuni Allahut - Zotit tuaj që të mos i hapë ato për ju; dhe djajtë janë të prangosur, ndaj lutjuni Allahut të mos i lëshojë ata ndaj jush!"

 Imam `Aliu ka thënë: "Ka prej atyre që agjërojnë, por që nuk do të fitojnë asgjë prej tij përveç etjes; dhe ka prej atyre që falen e nuk fitojnë asgjë prej namazit përveç lodhjes."

 Imam Sadiku ka thënë: "Kur të agjëroni, veshët, sytë, flokët, lëkura dhe tërë gjymtyrët e juaj duhet të agjërojnë gjithashtu." Ai ka thënë gjithashtu se: "Agjërimi nuk është vetëm [abstenim] nga ushqimi dhe pija. Kur të agjëroni, mbrojeni gjuhën nga gënjeshtrat; ulini sytë nga ajo që ju ka ndaluar Zoti; mos u zini; mos u xhelozoni; mos u përgojoni; mos u shani; mos i bëni zullum njëri tjetrit. Përmbahuni nga akuzat e rreme, gënjeshtra, zënkat, dyshimi, përgojimi e shpifja. Jini prej atyre që mezi e presin ahiretin dhe pritini ditët e juaja në pritje të asaj që Zoti u ka premtuar atyre që janë përgatitur ta takojnë Atë. Duhet të keni qetësi, esëlli, përulësi, modesti dhe nënshtrueshmërinë e një robi që i druhet pronarit; dhe frikësojuni [ndëshkimit nga Zoti] dhe shpresoni [faljen e Tij]."^*

 * Të shihen librat e hadithit si dhe Mefatihu `l-xhinan i `Abbas Kummiut, ff. 235-237.

 Rregulla të Përgjithshme

 Është me vend tani që të shpjegojmë disa rregulla lidhur me agjërimin dhe t`u shtojmë pyetjet specifike dhe përgjigjet e lidhura me këtë rit të rëndësishëm islam.

 98. Ndër veprime që e zhvleftësojnë agjërimin janë ngrënia dhe pirja me qëllim. Prandaj, nëse një person agjërues ha ose pi gabimisht (p.sh. duke harruar se po agjëronte) e jo me qëllim, agjërimi i tij është në rregull dhe nuk ka penalizim për të.

 99. Ndër veprat që e zhvleftësojnë agjërimin në muajin e Ramazanit është qëndrimi me qëllim në gjendje xhunubllëku deri në sabah. Kështu, nëse një person qëndron me qëllim në atë gjendje pa marrë ghusl deri në fillim të sabahut në muajin e Ramazanit, ai e ka të detyrueshme të përmbahet nga gjërat e tjera të ndaluara gjatë pjesës tjetër të ditës.

 (Si masë kujdesi, ai duhet të përmbahet me nijetin e ma fidh dhimme - "asaj që pritet prej tij".) Ai duhet gjithashtu ta kompensojë këtë agjërim në një ditë tjetër me nijetin e ma fidh dhimme e të shlyejë penalizimin, mbi bazën e masës së kujdesit (ihtijat). Nëse një person është i sëmurë dhe nuk mund të marrë ghusl për shkak të sëmundjes, ai duhet të marrë tejemmum përpara imsakut; paskëtaj, ai do të konsiderohet në gjendje pastërtie rituale, duke qenë i aftë të agjërojë.

 100. Ndër veprat që e zhvleftësojnë agjërimin në muajin e Ramazanit për një grua është që të qëndrojë deri në imsak në gjendje papastërtie rituale për shkak të menstruacionit (hajdh) ose sekretimit të paslindjes (nifas) pasiqë ai të ketë reshtur dhe nëse e ka patur të mundur ghuslin. Kësisoj, nëse qëndron pa ghusl deri në fillim të imsakut, gjendja e saj do të jetë e njëjtë me atë të një personi xhunub si më lart. Nëse e kishte të pamundur kryerjen e ghuslit, ajo duhet të marrë tejemmum.

 101. Është e pëlqyeshme për një agjërues që të mos kapërdijë flegmë që ka mbërritur në gojë, ndonëse kjo lejohet. Po kështu, i lejohet të kapërdijë pështymën e mbledhur në gojë, qoftë edhe në sasi të madhe.

 102. Nxjerrja [e pavullnetshme] e farës gjatë ditës nuk e zhvleftëson agjërimin; dhe personi duhet të marrë ghusl xhunubllëku për namazin. Pra, derdhja e farës [gjatë ditës] nuk e zhvleftëson agjërimin.

 103. Larja e dhëmbëve me furçë dhe pastë nuk e zhvleftëson agjërimin, për sa kohë që personi nuk e kapërdin pështymën e përzier me pastë dhëmbësh. Mirëpo, aroma e pastës ose shija e saj që përzihet me pështymën nuk e ndikon agjërimin.

 104. Nëse një musliman jeton në një qytet që ka ditë për gjashtë muaj [psh në pjesën veriore të Evropës ose Kanada], ai e ka për detyrë të zhvendoset gjatë Ramazanit në një qytet me ditë dhe natë `normale`, në mënyrë që të nisë agjërimin. Përndryshe, duhet të zhvendoset pas Ramazanit, që të agjërojë kaza. Mirëpo, nëse e ka të pamundur të lëvizë, duhet të paguajë kompensim (fidje) në vend të agjërimit, pra t`i japë 750 gr ushqim [oriz ose miell] një të varfri në ditë.

 105. Nëse një musliman jeton në një qytet ku dita është 23 orë gjatë disa stinëve e nata vetëm një orë ose anasjelltas, ai e ka përsëri obligim të agjërojë, nëse mundet. Por nëse nuk mundet, obligimi bie. Nëse e ka të mundur të agjërojë kaza më vonë duke lëvizur në një qytet tjetër, ai e ka waxhib agjërimin kaza. Nëse nuk mundet të agjërojë as kazanë, e ka për detyrë të japë fidje në vend të agjërimit.

 Pyetje dhe Përgjigje

 106. Pyetje: Disa njerëz vijnë në një qytet me nijet banimin në të për disa vjet, për një qëllim të caktuar [psh arsimim]. Gjatë kësaj kohe, nuk e lënë vendin e banimit asnjëherë. Kur synimi i caktuar realizohet, ata e lënë atë qytet dhe shkojnë ku kanë dëshirë. Si duhet të falen dhe të agjërojnë ata [në atë qytet]?

 Përgjigje: Ata do të falin namaz të plotë; ata mund të agjërojnë pasi të kenë jetuar në atë qytet për një muaj, ashtu siç agjërojnë në qytetet e tyre.

 107. Pyetje: A është e lejueshme të mbështetesh në observatorët evropianë [pra në ekspertë jomuslimanë] për përcaktimin e kohëve të imsakut, sabahut, ylesë dhe akshamit për tërë vitin, duke përfshirë Ramazanin, duke e ditur se është shkencor dhe i përpiktë deri në minuta e sekonda?

Përgjigje: Nëse je i sigurt për saktësinë e kohëve të dhëna prej tyre, është e lejueshme të veprohet sipas tyre. Por, duhet ditur se ka dallime në përcaktimin e imsakut, veçanërisht në disa vende në Evropën [veriore] [dhe Kanada]; prandaj, është e domosdoshme të sigurohemi se ai mbështetet në pikëpamjen e drejtë.

 108. Pyetje: Në disa qytete, dielli nuk lind për ditë me radhë ose nuk perëndon për ditë të tëra apo edhe më shumë. Si duhet të falemi dhe të agjërojmë?

 Përgjigje: Sa i përket namazit, si masë kujdesi, duhet të ndjekim vendin më të afërt që ka ditë dhe natë gjatë 24 orëve e atëherë ta falim namazin sipas kohëve të tij me nijetin e mutlaka [pra, thjesht kurbeten ila`Llah pa specifikuar nëse është ada (në kohë) apo kaza (pas kohe)].

 Sa për agjërimin, e keni për detyrë të zhvendoseni gjatë muajit të Ramazanit në një qytet tjetër ku mund ta kryeni agjërimin e këtij muaji të shenjtë, ose të kaloni atje pas mbarimit të Ramazanit e t`i kryeni agjërimet kaza.

 109. Pyetje: A mundet një person që është duke agjëruar muajin e shenjtë të Ramazanit t`u shërbejë ushqim jomuslimanëve?

Përgjigje: E parë nga ana e vetë çështjes, nuk ka problem.

 110. Pyetje: A e zhvleftëson agjërimin përdorimi i një pompe që lehtëson frymëmarrjen?

Përgjigje: Nëse spruci që del nga pompa hyn në aparatin frymëmarrës e jo në kanalin e ushqimit, ai nuk e zhvleftëson agjërimin.

 111. Pyetje: A e prish agjërimin ushqimi i dhënë në mënyrë intravenoze, pavarësisht nëse ka qenë i domosdoshëm ose jo për pacientin?

 Përgjigje: Ai nuk e prish agjërimin në asnjërin prej rasteve.

 112. Pyetje: A e prish agjërimin masturbimi gjatë ditës në Ramazan, pavarësisht nëse shpie ose jo në ejakulim? Cili është penalizimi që duhet zbatuar nga personi që vepron kësisoj? Cili është gjykimi për një grua që përfshihet në masturbim gjatë ditës në Ramazan, pavarësisht nëse ai shpie ose jo në derdhje?

 Përgjigje: Nëse dikush masturbon me synim që të ejakulojë dhe në fund ejakulon, agjërimi i tij prishet dhe ai duhet ta shlyejë me kaza si dhe penalizimin (kaffara), që është agjërimi për dy muaj rresht ose ushqyerja e gjashtëdhjetë të varfërve. Nëse masturbon me synim ejakulimin por nuk ejakulon, ai duhet ta plotësojë agjërimin me nijetin e kënaqjes së Zotit dhe pastaj ta bëjë kaza.

 Nëse masturbon pa patur synim që të ejakulojë dhe nuk ejakulon normalisht, duke e ditur se derdhja është e mundur dhe kjo ndodh - atëherë duhet të bëjë kaza pa kaffarah. Mirëpo, nëse një person i tillë ishte i bindur se nuk do të kishte derdhje por ajo ndodh - atëherë nuk këkohet kaza. Në të gjitha këto raste, nuk ka dallim mes burrit dhe gruas.

 113. Pyetje: Një besimtar agjëron por nuk e di se të qenit në gjendje xhunub e prish agjërimin; çfarë duhet të bëjë [kur e merr vesh]?

 Përgjigje: Ai e ka për detyrë t`i kompensojë ato agjërime; mirëpo, nuk ka kaffarah për të përderisa ishte [gabimisht] i bindur se të qenit në gjendje xhunub nuk e prish agjërimin ose ishte i panjohur me një gjykim të tillë.

 114. Pyetje: Sipas disa juristëve, një person që e prish agjërimin me qëllim gjatë muajit të Ramazanit duke kryer një mëkat, duhet t`i paguajë të trija llojet e penalizimeve [pra, agjërimi për gjashtëdhjetë ditë, ushqyerja e gjashtëdhjetë të varfërve dhe lirimi i një robi]. Çfarë duhet bërë në kohën tonë kur lirimi i një skllavi është i pamundur për shkak se nuk ka më skllevër?

 Përgjigje: Penalizimi i lirimit të një robi hiqet kur nuk realizohet dot më. Mirëpo, duhet bërë e qartë se, sipas mendimit tonë, nuk është e detyrueshme të paguhen të trija llojet e e penalizimit për prishjen e një agjërimi gjatë muajit të Ramazanit për kryerje mëkati. Dhe Zoti e di më mirë.

 115. Pyetje: Nëse hëna e re shihet në Lindje, a vlen kjo edhe për ne në Perëndim? Dhe nëse shihet në Amerikë, a vlen kjo edhe për Evropën?

Përgjigje: Nëse hëna e re shihet në Lindje, kjo vlen edhe për Perëndimin përderisa gjerësitë gjeografike të dy vendeve nuk dallojnë shumë. Nëse hëna e re shihet në Perëndim, ajo nuk vlen për Lindjen, veç nëse vërtetohet se hëna qëndron në horizontin e parë [pra perëndimorin] për një gjatësi kohore që është më e madhe se ndryshimi midis muzgjeve të dy vendeve. [Për shembull, nëse muzgu në qytetin lindor është një gjysëm ore pas perëndimorit, në të cilin është parë hëna, dhe hëna qëndron në horizont më shumë se një gjysëm ore - qyteti lindor mund të ndjekë hënën e shikuar në qytetin perëndimor.]

Në Minhaxhu`s-salihin thuhet: "Hëna e re vërtetohet me anë të dijes së arritur nga shikimi ose raportimet e shumta, si dhe përmes raportimeve të besueshme të shikimit të saj, etj." Në gjykimin nr 1044, thuhet: "Nëse hëna e re shihet në një qytet, kjo mjafton për qytetet e tjera, me kusht që ato të ndajnë të njëjtin horizont, në kuptimin që shikimi në qytetin e parë do të vijohej doemos me shikimin në të dytin po të mos ketë pengesa si retë, mjegulla, malet etj."

 Në dritën e asaj që është thënë, shtrohen këto pyetje:

 116. Pyetje: A do të ndiqet medoemos shikimi i hënës së re në qytete lindore të vendeve si Irani, Ahsaja, Katifi [të dy në Arabi], vende të tjera të Gjirit, Irak, Siri dhe Liban, edhe në vende perëndimore si Anglia, Franca dhe Gjermania, sikur të mos ketë re dhe mjegull?

Përgjigje: Po, shikimi i hënës së re në një zonë mund të ndiqet doemos - me kusht që të mos ketë pengesa - edhe në vende që ndodhen në perëndim të tij, përderisa të mos jenë larg në linjat e gjerësisë gjeografike.

 117. Pyetje: Nëse përgjigjja ndaj pyetjes së mësipërme është `po`, a do të bëhej shikimi i hënës sipas normave të dijetarëve fetarë në Lindje, dëshmi e mjafueshme për një banues në Perëndim, edhe kur shikimi i hënës së re të mos ketë ndodhur në atë vend për shkak të mungesës së qiellit të kthjellët?

 Përgjigje: Nuk do të jetë dëshmi e mjaftueshme për atë ose të tjerët. Megjithatë, nëse shikimi i hënës sipas kritereve të dijetarëve të fesë zgjon besueshmëri tek ai person, se hëna në të vërtetë është parë ose dëshmia për shikimin e saj nuk ka pasur asnjë kundërprovë - qoftë edhe në formën e një verdikti - ai person mund të veprojë sipas asaj që beson se është e vërtetë.

 118. Pyetje: Gjatë disa muajve, deklarohet se shikimi është vërtetuar sipas disa dijetarëve të fesë në disa vende lindore. Kjo mbështetet në dëshminë e atyre që e kanë parë hënën e re. Deklarata të tilla zakonisht shoqërohen me faktet e mëposhtme:

 a. Dëshmitarët që e kanë parë hënën e re dhe të cilët janë rreth tridhjetë, për shembull, janë të shpërndarë në qytete të ndryshme si: 2 në Isfahan, 3 në Kum, 2 në Jazd, 4 në Kuvajt, 5 në Bahrein, 2 në Ahsa dhe 6 në Siri, etj.

b. Qielli ka qenë i kthjellët në një sërë qytetesh në Perëndim, dhe besimtarët kanë dalë jashtë në përpjekje për ta shikuar hënën; pa patur asnjë pengesë shikimi ndërkaq.

c. Observatorët në Angli kanë njoftuar se ishte e pamundur të shihej hëna e re atë natë në Angli përveçse dke përdorur një teleskop; dhe se shikimi i saj me sy të lirë do të ishte i mundur vetëm natën vijuese. Cili është gjykimi në një rast të tillë? Na udhëzoni, ju lutem, Zoti jua shpërbleftë.

 Përgjigje: Kriteri është kënaqja e vetë individit [1] për shikimin konkret [të hënës së re] ose [2] prova e shikimit pa një kundërpohim. Në rastin e përmendur më sipër, kënaqja nuk arrihet normalisht lidhur me shfaqjen e hënës së re në horizont në një mënyrë që të ketë qenë i mundur shikimi me sy të lirë. Përkundrazi, njeriu kënaqet që ajo nuk është parë dhe që dëshmia [e shikimit në qytetet lindore] mbështetet në iluzion e gabim në shikim. Dhe Zoti e di më mirë.

 VI. Haxhi

 Hyrje

 Haxhi në Mekë është një prej obligimeve themelore në Sheri`at. Kur`ani Famëlartë e ka përmendur qartë këtë obligim. Allahu Fuqiplotë thotë në Librin e Tij fisnik: (Dhe për hir të Zotit është [detyrim] për njerëzit ta kryejnë haxhin e Shtëpisë - kushdo që e ka aftësinë [të udhëtojë] për tek ajo. E kushdo që është mosmirënjohës, atëherë Zoti është i vetëmjaftueshëm ndaj tërë krijimit) (2:196). Zoti Fuqiplotë e ka krahasuar neglizhimin e haxhit me mosmirënjohjen, për shkak të rëndësisë së tij.

 Haxhi është një ndër pesë shtyllat mbi të cilat mbështetet Islami. Në një hadith fisnik, Imam Bakiri ka thënë: "Islami mbështetet në pesë shtylla: namazin, zekatin, haxhin, agjërimin dhe wilajetin [përkushtimin ndaj Ehlu`l-Bejtit]."¹

 Imam `Ali ibn Ebi Talibi ka këshilluar rreth haxhit, me fjalët: "Mos e neglizhoni haxhin për tek Shtëpia e Zotit tuaj; se përndryshe do të shkatërroheni."<sup>2</sup> Imam Sadiku ka thënë: "Nëse njerëzit e neglizhojnë haxhin tek Shtëpia, do t`i kaplojë ndëshkimi dhe nuk do të paralajmërohen [për këtë]."³ Kjo sepse neglizhimi i haxhit kur ekziston mundësia për ta kryer atë është mëkat i madh. Një hadith thotë se: "Kur dikush është në gjendje të shkojë në haxh por nuk e bën këtë, ai është tallur me një ligj nga ligjet e Islamit."⁴ Një hadith tjetër fisnik thotë: "Atë që vazhdon ta shtyjë haxhin e pastaj vdes, Zoti do ta ringjallë në Ditën e Gjykimit si çifut ose kristian."⁵

 1. Tefsilu Wesa`ili `sh-shi`a, vëll. I, f. 20.

2. po aty, vëll. XI, f. 23.

3. po aty, f. 22.

4. po aty, f. 28.

5. Shejh es-Saduk, Muhammed bin `Ali Ibn Babwejh, Men la jahduruhu`l-fekih, vëll. IV, f. 266.

 Rregulla të Përgjithshme

 119. Kur një musliman bëhet i aftë, haxhi i bëhet i detyrueshëm. Me `i aftë` nënkuptojmë:

 a. Disponueshmërinë e kohës për të udhëtuar në vendet e shenjta dhe qëndruar atje për të kryer ritet e detyrueshme.

b. Shëndetin fizik dhe fuqinë për të udhëtuar në vendet e shenjta dhe qëndruar atje për ritet e detyrueshme.

c. Rruga përmes të cilës duhet kaluar për të kryer ritet duhet të jetë e hapur dhe e sigurtë, në kuptimin që nuk e vë në rrezik jetën dhe pronën e haxhiut.

d. Aftësia financiare: haxhiu duhet të ketë para të mjaftueshme për gjithçka që e ka të nevojshme; p.sh. ushqim, pije, rroba, përfshirë mjetet e transportit sipas statusit të tij, me të cilat ta mbulojë largësinë për haxh.

e. Gjendja financiare e personit duhet të jetë e tillë që, duke udhëtuar për haxh ose duke shpenzuar nga pasuria e tij për të, ai nuk e vë veten dhe vartësit e tij ekonomikë në nevojë dhe varfëri.

 120. Haxhi tamattu`: Ky është një lloj haxhi që është i detyrueshëm për ata që jetojnë në vende të tjera, pra larg nga Meka. Haxhi tamattu` përbëhet nga dy rite: i pari njihet si `umreh, i dyti si haxh.

121. Tek umreja, janë pesë gjëra të detyrueshme:

 (a) Veshja e ihramit nga njëri prej mikateve. Mikatet janë vende rreth territorit të shenjtë të Mekës që Sheri`ati i ka specifikuar për vendosjen e ihramit.

(b) Tawafi rreth Qabes shtatë herë.

(c) Namazi i tawafit.

(d) Sa`i (ecja e shpejtë) mes kodrave të Safasë dhe Mervasë, shtatë herë.

(e) Taksiri: prerja e flokëve ose e thoit.

 122. Veprimet e detyrueshme të haxhit tamattu` janë trembëdhjetë të mëposhtmet:

 i) Veshja e ihramit nga Meka.

ii) Qëndrimi në Arafat me 9 Dhu`l-Hixhxhe.

iii) Qëndrimi i një pjese të natës (mbrëmja e datës 10 Dhu`l-Hixhxhe) deri në mëngjes në Muzdelife.

iv) Gjuatja me gurë e shtyllës së vogël në Mina, ditën e bajramit (10 Dhu`l-Hixhxhe).

v) Bërja kurban e një kafshe në Mina, ditën e Bajramit, ose dy ditëve të teshrikut [dmth 11 ose 13 Dhu`l-Hixhxhe]

vi) Rruajtja e kokës ose taksiri në Mina. Me anë të kësaj, haxhiu çlirohet nga detyrimet e ihramit, përveç përdorimit të parfumit e kontakteve seksuale me gratë. Sipas masave të kujdesit, ndalimi i gjahut vazhdon edhe pas rruajtjes ose taksirit.

vii) Tawafi i zijaretit, shtatë herë, pas kthimit në Mekë.

viii) Namazi i tawafit.

ix) Sa`i mes Safasë dhe Mervasë, shtatë herë. Pas kësaj, hiqet edhe ndalimi i përdorimit të parfumit.

x) Tawafi i nisa`së, shtatë herë.

xi) Namazi i tawafit të nisa`së, pas të cilit kontakti seksual me gratë bëhet i lejueshëm.

xii) Qëndrimi në Mina gjatë natës para 11 e 12 Dhu`l-hixhxhes. Dhe, në rrethana të caktuara, edhe mbrëmjen e 13th Dhu `l-hixhxhe.

xiii) Gjuatja me gurë e tri shtyllave në Mina, më 11 e 12 Dhu`l-hixhxhe. E, në rrethana të caktuara, edhe më 13 Dhu `l-hixhxhe.

 Pyetje dhe Përgjigje

 123. Pyetje: A lejohet veshja e ihramit për haxh nga qyteti i Xhiddes? Nëse jo, ç`duhet bërë, duke qenë se avioni ulet në Xhiddeh?

Përgjigje: Xhiddeh nuk është as mikat e as paralel me ndonjë mikat; prandaj, nuk është në rregull të vendoset ihrami prej atje, për umreh ose haxh. Mirëpo, nëse personi e di se ndërmjet Xhiddes dhe Haremit [territorit të shenjtë rreth Mekës], ekziston ndonjë vend që është paralel me mikatet  - çka nuk është e pamundur, nëse kërkohet një paralele e Xhuhfas - ai mund ta vendosë ihramin prej aty, duke bërë nadhr [betim në emër të Zotit se do ta vendosë ihramin me të mbërrirë vendin x].

 124. Pyetje: Ç`duhet bërë nëse, gjatë rruajtjes së kokës në Mina, ajo është e lënduar dhe kullon gjak? Dhe cilat janë pasojat [pra penalizimi]?

 Përgjigje: Nëse lëndimi ka qenë pa dashje, ai nuk ka asnjë detyrim.

 125. Pyetje: Haxhi është i këshillueshëm të bëhet çdo vit. Mirëpo, në mjaft vende muslimane ka shumë muslimanë të varfër që kanë nevojë për ushqim dhe rroba. Nëse vihemi përballë zgjedhjes ndërmjet harxhimit të parave për haxh ose zijaret [vizitë tek faltoret e pjesëtarëve të Eh-i Bejtit] në mënyrë të përsëritur dhe dhurimit në bamirësi për ata besimtarë, cila ka më shumë sevab?

 Përgjigje: Në parim, të ndihmuarit atyre muslimanëve nevojtarë është më i mirë se haxhi ose zijareti tek faltoret e shenjta. Mirëpo, nganjëherë haxhi e zijareti shoqërohen me disa çështje të tjera që mund t`i ngrenë në nivel të njëjtë ose më të lartë virtyti.

 126. Pyetje: Mbretëria e Arabisë Saudite i cakton vendet për haxhinjtë në Arafat dhe në Mina. Nuk e dimë nëse ato vende të caktuara janë brenda kufinjve të parashikuar nga Sheri`ati? A e kemi për detyrë të pyesim dhe interesohemi për këtë çështje?

 Përgjigje: Nëse është brenda kufinjve të njohur dhe shenjave që njihen normalisht për ritet fetare brez pas brezi, nuk është e nevojshme të interesohesh për të.

 127. Pyetje: Është thënë se disa pjesë ose krejt zona e kurbanit në Mina është jashtë kufinjve. A e kemi të detyrueshme të sigurohemi për këtë fakt para bërjes së kurbanit? Duke ditur se të siguruarit për një zonë dhe pastaj shkuarja drejt tjetrës dhe të siguruarit rishtazi për të është punë e vështirë, sidomos ditën e Bajramit - siç e dini - kur edhe koha përbën faktor. Cila është zgjidhja, atëherë?

 Përgjigje: Është e detyrueshme të sigurohesh, në mënyrë që kurbani të bëhet brenda Minasë. Nëse kjo është e pamundur për shkak të turmës gëluese në Mina, lejohet bërja kurban në luginën e Muhassarit. Veç kësaj, vakti i kurbanit nuk kufizohet në ditën e bajramit; ai mund të bëhet deri në ditën e fundit të periudhës së tashrikut [pra, deri më 13 Dhu`l-Hixhxhe].

 128. Pyetje: Haxhinjtë përballen edhe me një problem tjetër për kurbanin, që përbën më tepër merak shpirtëror: kafshët e therura shkojnë kot, megjithëse ka shumë njerëz të varfër mes nesh, anekënd botës muslimanë, që kalojnë shumë ditë pa shtier mish në gojë! A është e pranueshme për ne që të bëjmë kurban në qytetet tona; apo mos ka ndonjë zgjidhje fetare që mund t`iu sugjeroni njerëzve?

 Përgjigje: Është e domosdoshme të përmbushet detyra fetare duke e bërë kurbanin në Mina. Sa i përket mëkatit të çuarjes dëm të mishit të kafshëve të therura, nëse ndodh, kjo bie mbi shpatullat e autoriteteve përgjegjëse.

 129. Pyetje: Nëse sezoni i provimeve të studentit përkon me haxhin, a i lejohet atij ta shtyjë haxhin për atë vit, sidomos nëse provimi është shumë i rëndësishëm për të?

 Përgjigje: Nëse është i sigurt se do mund ta kryejë haxhin vitin tjetër, i lejohet ta shtyjë; përndryshe jo. Mirëpo, nëse shtyrja e provimit do t`i shkaktojë vështirësi në shkallë që është e padurueshme normalisht, nuk e ka të detyrueshme të kryejë haxhin atë vit.

 130. Pyetje: A i lejohet një personi, mbi të cilin haxhi është bërë i detyrueshëm por që ai nuk e ka kryer akoma, të shkojë për umreh në muajin e Rexhebit? Po nëse haxhi i bëhet i detyrueshëm në Ramazan, a mund ta kryejë umren [përpara se të kryejë haxhin]?

 Përgjigje: Umreh mufrada (haxhi i vogël i kryer jashtë sezonit) i lejohet. Mirëpo, nëse shkuarja në umreh do e pengojë financiarisht nga shkuarja në haxh, atëherë nuk i lejohet të kryejë umren.

 131. Pyetje: Një burrë i ri beqar është bërë i aftë për haxh dhe mendon gjithashtu për martesë. Nëse shkon në haxh, ceremonia e tij martesore do të shtyhet për ca kohë. Cila prej tyre është e preferueshme [martesa apo haxhi]?

 Përgjigje: Ai duhet të kryejë haxhin dhe të shtyjë martesën, përveç nëse shtyrja e martesës sjell vështirësi të padurueshme. Dhe Zoti e di më mirë.

VII. Çështje të Lidhura me Vdekjen

 Hyrje

 Zoti Fuqiplotë thotë në Kur`an: (Secili njeri do të shijojë vdekjen, e shpërblimet e juaja ju plotësohen ditën e kijametit; kush i shmanget zjarrit e futet në xhennet ka arritur shpëtim dhe jeta e kësaj bote s`është tjetër porse përjetim mashtrues." (3:185). Ai ka thënë gjithashtu (Nuk e di kush pos Tij se çka do të fitojë nesër, dhe askush nuk e di, pos Tij, se në ç`vend do të vdesë. Allahu është më i dijshmi, më i njohuri) (31:34).

Rregulla të Përgjithshme

 Më poshtë vijojnë shkurtimisht disa rregulla lidhur me personin që po vdes, larjen dhe mbështjelljen e kufomës, si dhe proçedurën e varrimit.¹

 Përpara vdekjes

 132. Është çështje mase kujdesi që personi i cili është duke dhënë shpirt të vendoset me fytyrë nga kibla në çastet e fundit të jetës. Kjo bëhet duke e vendosur në shpinë, me këmbë kah kibla në mënyrë që, po të ngrihej, fytyrën do ta kishte në atë drejtim.

 Është e këshillueshme të lexohet dhe t`i kërkohet personit që po vdes të përsërisë shehadetin lidhur me Njëshmërinë e Zotit dhe profetësinë e Muhammedit.

 133. Është e këshillueshme që të mbyllen sytë dhe goja e personit të vdekur, t`i shtrihen krahët anash, t`i drejtohen këmbët, t`i mbulohet trupi me çarshaf ose rrobë, të recitohet Kur`an e të ndriçohet dhoma ku ai ka jetuar. Është e papëlqyshme të lihet kufoma vetëm.

 Larja (Ghusli) e Kufomës

 134. Pasi të hiqen elementet e papastra (nexhis) që mund të ndodhen në trupin e të vdekurit (si psh gjaku, sperma, etj), kufoma duhet t`u nënshtrohet tri larjeve:

 i) Në fillim duhet larë me ujë sidri, pra ujë në të cilin është hedhur pak sidr.²

ii) Larja e dytë duhet bërë me ujë kamfuri, pra ujë në të cilin është hedhur ca kamfur.

iii) Larja e tretë është thjesht me ujë.

 Nëse sidri nuk është i disponueshëm, është e detyrueshme si masë kujdesi që kufoma të lahet me ujë të pastër. Në mënyrë të ngjashme, nëse nuk ka kamfur, duhet larë më ujë të pastër. Pastaj duhet larë herën e tretë me ujë të pastër. Në një rast të tillë, pas tri larjeve, duhet kryer tejemmum mbi trupin.

 135. Është e domosdoshme që ghusli që i jepet kufomës të jetë me tartib: pra trupi duhet larë në radhën e duhur, duke filluar me kokën dhe qafën, pastaj anën e djathtë të trupit, e atëherë të majtën.

 136. Personi që lan kufomën duhet të jetë i të njëjtës gjini si i vdekuri. Pra, mashkulli duhet të lajë një kufomë mashkulli dhe femra një kufomë femre. Megjithatë, burri dhe gruaja lejohet t`i japin ghusl njëri tjetrit; ndonëse ëshë më mirë që larja të bëhet teksa trupi është i mbuluar me çarshaf ose rrobë.

 Nëse personi i të njëjtës gjini nuk është i disponueshëm, atëherë, sipas masës së kujdesit, ghusli mund të kryhet nga mahramët e gjinisë së kundërt me personin. Mahram do të thotë ata të afërm, me të cilët martesa është e ndaluar për shkak të marrëdhënies së gjakut ose marrëdhënies së gjirit ose martesës, si p.sh. vëlla e motër [ose dhëndër e vjehërr]. Megjithatë, është më mirë që larja të bëhet me trupin mbuluar nga një çarshaf ose rrobë. Njëjtësia e gjinisë nuk kërkohet kur kufoma është fëmijë që s`ka mbushur moshën e dallimit të së gabuarës nga e drejta.³

 137. Sipas masës së kujdesit, personi që jep ghuslin duhet të jetë besimtar (mu`min). Nëse nuk gjendet as mu`min i gjinisë së njëjtë me të ndjerin e as mahram [qoftë edhe i gjinisë së kundërt], lejohet që një musliman i gjinisë së njëjtë ta lajë të vdekurin. 

 Nëse nuk ka as musliman, atëherë i vdekuri duhet larë nga një person prej Ehl-i kitabëve [pra çifut, kristian ose zoroastrian] i të njëjtës gjini, me kusht që personi të lajë më parë veten dhe pastaj t`i japë ghusl kufomës. Nëse nuk ka as person nga Ehlu`l-kitabët, detyra e ghuslit të kufomës bie dhe i vdekuri duhet varrosur pa të.

  Tahníti dhe mbështjellja

 138. Pas ghuslit, është waxhib të bëhet tahniti. Tahnit do të thotë të fërkohet pudër kamfuri (e cila e ka ruajtur aromën) mbi shtatë pjesët e trupit që prekin tokën gjatë sexhdes: balli, shuplakat, gjunjtë dhe gishtat e këmbëve. Është e preferueshme të fillohet tahnit me ballin dhe të përfundohet me shuplakat.

 139. Pas tahnitit, i vdekuri duhet mbështjellë në tri copa, si vijon:

 i) mi`zari: një copë teshe [si përparëse p.sh.], që duhet ta mbulojë trupin midis kërthizës dhe gjunjve, mbështetur në masën e kujdesit.

ii) kamisi: një copë teshe [si këmisha] që duhet ta mbulojë trupin nga shpatullat tek mesi i kërcirit, si masë kujdesi.

iii) izari: një faqell i madh që duhet të mbulojë tërë trupin. Si masë kujdesi, ai duhet të jetë i gjatë dhe i gjerë aq sa pjesa e sipërme dhe e poshtme të mund të lidhen, dhe pjesët e përparme të mbipalosen.

 Xhenazja

 140. Është e detyrueshme t`i falet xhenazja një muslimani/eje me mosh gjashtë vjeç/e e sipër. Si masë kujdesi, namazi i xhenazes i duhet falur edhe një fëmije që mund të falej edhe pse nuk e kishte arritur moshën gjashtë vjeç.

 141. Mënyra se si falet xhenazja e të vdekurit:

Personi që falet duhet të recitojë pesë tekbire ("Allahu Ekber"). Mirëpo, është e këshillueshme që pas çdo tekbiri ai të thotë:

Pas tekbirit të parë, të thotë shehadetet.

Pas tekbiri të dytë, të bie salavat mbi Pejgamberin (s.a.w.) dhe Familjen e tij.

Pas tekbirit të tretë, të recitojë një dua për besimtarët dhe besimtaret.

Pas tekbirit të pestë, të lexojë një du`a për të vdekurin.

Ai duhet të thotë tekbirin e pestë dhe të përfundojë namazin e xhenazes.

 Varrosja

 142. Është e domosdoshme që i vdekuri të varroset pas namazit. Varrosja ka për synim mbrojtjen e trupit nga kafshët e egra si dhe që era e kufomës të mbetet brenda në tokë e të mos dëmtojë njerëzit. Trupi duhet vendosur në krahun e djathtë, me fytyrë nga kibla.

 143. Nuk lejohet të varroset një musliman/e në varrezat jomuslimane, përveç nëse një pjesë e atyre varrezave është rezervuar specifikisht për muslimanët. Po kështu, asnjë jomusliman/e nuk bën të varroset në varrezën e muslimanëve.

 144. Kur nuk është e mundur as të gjehet një varr për një musliman në varrezën e muslimanëve e as të zhvendoset trupi në një vend musliman që të varroset në varrezë muslimane, muslimani i vdekur mund të varroset në varrezën e jomuslimanëve.

 145. Transmetohet se Pejgamberi (s.a.w.) ka thënë: "Asnjë kohë nuk i vjen më e rëndë të vdekurit se nata e parë [në varr]. Ndaj kini mëshirë për të vdekurit e juaj duke dhënë sadaka [në emër të tyre]. Nëse nuk keni çfarë të jepni, njëri prej jush duhet të falë dy rekate për ta: në rekatin e parë, pas el-hamdit recitoni ajetin kursi, ndërsa në të dytin, pas el-hamdit recitoni suren el-Kadr dhjetë herë. Pas selamit thoni `Allãh humme sali `alã Muhammedin wa Ãli Muhammed, wab`ath thewãbehã ila kabri fulãn`⁴ dhe të thoni emrin e të ndjerit [në vend të fulan]."⁵

 1. Për më gjerë, të shihet Sejjid es-Sistani, Minhaxhu`s-salihin, vëll. I, f. 95 ff.; es-Sistani, el-Mesa`ilu `l-muntakhaba, f. 50 ff.

2. Shën. i përk.: Sidr është emri i një peme zambaku; "ujë zambaku" është uji të cilit i janë shtuar gjethe sidri.

3. Shën. i përk.: Mosha e të dalluarit të së gabuarës nga e drejta (temjiz) ndryshon nga mosha e pjekurisë (bulugh). Kj e fundit është 9 për vajzat dhe 15 për djemtë, por e para mund të jetë pesë ose gjashtë vjeç.

4. "O Allah, bekoje Muhammedin dhe Familjen e Muhammedit dhe dërgoje shpërblimin e këtij namazi tek varri i ________"

5. Sejjid es-Sistani, el-Mesa`ilu `l-muntakhaba, p. 63.

 Pyetje dhe Përgjigje

 146. Pyetje: Në disa vende jomuslimane, kufoma vendoset në arkivol dhe varroset në varr. Cila është detyra jonë në një rast të tillë?

Përgjigje: Nuk ka problem që kufoma të vendoset në arkivol kur të varroset në tokë. Mirëpo, kërkesat fetare të varrimit duhen përmbushur; ku njëra prej tyre është që kufoma të vendoset në krah të djathtë me fytyrë nga kibla.

 147. Pyetje: Një musliman ka vdekur në një qytet jomusliman që nuk ka varezë muslimane; dhe ndonëse është e mundur që të transferohet trupi në një vend musliman për varrim, por me çmim të lartë - a mjafton kjo që trupi të varroset në varrezën e jomuslimanëve?

Përgjigje: Kjo nuk është arsye e mjaftueshme.

 148. Pyetje: Një musliman vdes në një qytet jomusliman që nuk ka varrezë muslimane dhe familja e të ndjerit nuk mund ta transferojë trupin në një vend musliman sepse nuk e përballon koston e transportit. Në raste të tilla, a e kanë obligim qendrat islame që janë përgjegjëse për çështjet e muslimanëve, që të mbulojnë koston e transportit? Dhe, a është kjo e detyrueshme për muslimanët e atij qyteti?

Përgjigje: Nëse varrosja e të ndjerit në një varr të përshtatshëm në atë qytet (duke përjashtuar varrezat jomuslimane) varet nga harxhimi i ca parave, e ai as nuk ka lënë pronë që mund ta mbulojë këtë e as nuk janë trashëgimtarët e tij të aftë ta sigurojnë atë - atëherë muslimanët e kanë waxhib kifa`i ta sigurojnë këtë pagesë. Dhe është e lejueshme që kjo të numërohet nga haku fetar ose sadakaja e zbatueshme mbi personin.

 149. Pyetje: Kur nuk ekziston trashëgimtar për të vdekurin musliman në mërgim, kush duhet ta marrë përsipër varrosjen e tij?

Përgjigje: Nëse është e pamundur të kontaktohet trashëgimtari i tij dhe të kërkohet miratimi i tij për kryerjen e proçedurave të varrimit, kërkesa e lejes hiqet dhe bëhet e detyrueshme, si waxhib kifa`i, mbi muslimanët që ta marrin përsipër varrimin.

 150. Pyetje: Nga duhet të nxirren shpenzimet e transportimit në një vend musliman, nëse nuk është e mundur që të varroset muslimani në qytet, sepse aty nuk ka varrezë muslimane? A duhet të vijnë këto shpenzime nga prona e të ndjerit para ndarjes së saj mes trashëgimtarëve? Apo nga një e treta [e pronës] nëse ai e ka specifikuar atë? Apo nga burime të tjera?

Përgjigje: Shpenzimet e varrimit të një kufome në një vend të përshtatshëm për të vjen nga pasuria [përpara se të ndahet mes trashëgimtarëve] në rast se nuk ka bërë testament që specifikon se ato do të merren nga një e treta. Përndryshe, duhen marrë prej saj.

 151. Pyetje: Bashkësitë muslimane në vende jomuslimane po rriten dita ditës. Duke ditur se një musliman i vdekur një ditë do të varroset në varrezat e jomuslimanëve - ose për shkak të mungesës së fondeve në familje për ta dërguar trupin e vdekur në vende muslimane për varrim ose për neglizhencë, a është e detyrueshme, si masë waxhib-i kifa`i për muslimanët që të blejnë një varrezë për muslimanët?

 Përgjigje: Varrosja e një muslimani në një vend të përshtatshëm për statusin e tij (të ndryshëm nga varrezat jomuslimane) është detyrim i trashëgimtarit, ashtu si veprimet e tjera të detyrueshme që lidhen me proçedurat e varrimit. E nëse i ndjeri nuk ka trashëgimtarë ose trashëgimtari efuzon ta përmbushë detyrën e tij ose nuk është në gjendje, muslimanët e kanë të detyrueshme, si masë kifa`i [ta varrosin të vdekurin në vendin e përshtashëm]. Dhe nëse kryerja e kësaj detyre waxhib kifa`i varet në marrjen e një cope tokë paraprakisht me anë të blerjes ose mjeteve të tjera, është e detyrueshme që ajo të përpiqet të merret paraprakisht.

 152. Pyetje: Ç`është më e preferueshme: varrosja e muslimanit të vdekur në një varrezë islame në një qytet jomusliman ku ai vdekur apo transferimi i trupit në një qytet musliman që kërkon shpenzime të stërmëdha?

Përgjigje: Është e preferueshme që të transferohet trupi në cilëndo prej faltoreve të shenjta ose në vende të tjera të këshilluara nëse ka një dhurues që mund t`i marrë përsipër shpenzimet - nga trashëgimtarët ose të tjerët - ose nëse një e treta e pronës së tij të cilën e ka lënë për wakf do të mjaftonte. Dhe Zoti e di më mirë.

 153. Pyetje: Nëse transferimi i një muslimani në vende muslimane sjell vështirësi të madhe, a lejohet varrimi i trupit në varreza jomuslimane të pjesëtarëve të feve të shpallura [pra Ehlu`l-kitab]?

Përgjigje: Nuk është e lejueshme të varroset një musliman në varreza jomuslimane, përveç nëse është zgjedhja e vetme, pasi nevoja nuk njeh ligje.

- Pjesa II -