Hyrje

 Në këtë pjesë do të shpjegojmë shkurtimisht për metodën e përdorur në këtë vepër për zbërthimin dhe komentimin e vargjeve të Kur`anit.

 Tefsiri ¹, që është shpjegimi i vargjeve kuranore, qartësimi i tyre dhe të kuptuarit e rëndësisë që kanë, është njëra ndër degët më të hershme të aktivitetit akademik islam. Interpretimi i Kur`anit filloi që nga koha e shpalljes së tij, siç mund të kuptohet edhe nga fjala e Zotit, ku thuhet:

Andaj nga mesi juaj sollëm një të Dërguar që ua reciton urdhrat tanë, që u pastron e ua mëson Librin dhe urtësinë dhe që ua mëson atë që nuk e dini. Bakara (Lopa) 2:151

 Komentuesit e parë të Kur`anit ishin disa shokë të Profetit (paqja qoftë mbi të dhe mbi pasardhësit e tij)  ndër të cilët u shquan Ibn Abbasi, Abdullah ibn Umari, Ubajj ibn Ka`bi dhe të tjerë (në këtë kategori nuk i përfshijmë Imam Aliun dhe Imamët e tjerë shiitë, të cilët kanë cilësi të tjera dhe një status të veçantë, të cilin do ta shpjegojmë në vijim). Asokohe komentimi ishte i kufizuar në kuptimin e jashtëm të vargjeve, prapavijën e shpalljes së tyre dhe rrallëherë edhe në shpjegimin e një vargu me një varg tjetër. Dhe kur një varg ishte në lidhje me ndonjë rast historik ose në lidhje me të vërtetat e krijimit, origjinës njerëzore ose ringjalljes, atëherë shtoheshin edhe disa thënie të Profetit (pqmtmpt) për ta qartësuar atë.

Po ky stil dominoi edhe në periudhën e nxënësve të shokëve të Profetit ("ndjekësit" ose "Tabiin"), si Muxhahidi, Katadahu, Ibn Ebi Lejla-ja, Shabiu, Suddiu dhe të tjerë që jetuan në dy shekujt e parë pas Hixhrit. Ata u mbështetën akoma më tepër në thëniet profetike, madje edhe në ato thënie që ishin të falsifikuara ose të shpikura nga çifutët e kohës ose nga të tjerë armiq të Islamit. Ata përcollën thënie "profetike" për t`i shpjeguar vargjet që flisnin për fatin e popujve të kaluar, për origjinën e njeriut ose për shembull për krijimin e tokës dhe të qiejve, për origjinën e lumejve dhe të maleve, për Iram-in (qyteti ku jetoi fisi Ad i përmendur në Kur`an), për të ashtuquajturin "shadad" ose gjërat që ata i konsideronin gabime të profetëve, për ndryshimin e librave pararendës hyjnorë etj. Çështje të tilla mund të gjendeshin edhe në disa komentime të shokëve të Profetit (pqmtmpt).

Kur nën sundimin e kalifëve u pushtuan shtetet fqinje, muslimanët u ndeshën edhe me popuj të civilizuar, me dijetarët e të cilëve u angazhuan në diskutime teologjike. Kjo solli në zhvillimin e teozofisë, të njohur në botën islame si Kelam. Në të njejtën kohë u bënë përkthime të filozofëve grekë në arabisht. Ky proces filloi drejt fundit të shekullit të parë pas Hixhrit (periudha umajjade) dhe vazhdoi për një kohë të gjatë deri në shekullin e tretë (sundimi abbasid). Kjo gjë krijoi një trend të diskutimeve intelektuale dhe filozofike në mesin e inteligjencës muslimane.

Në të njejtën kohë edhe sufizmi (misticizmi) filloi të zhvillohej në shoqëri dhe t`i tërhiqte njerëzit, të cilëve u premtonte zbulimin e të vërtetave të besimit nëpërmjet një vetëdisiplinimi të rreptë dhe nëpërmjet rregullave asketike të mishëruara në polemika verbale dhe argumente intelektuale nga më të ndryshmet.

Po në këtë kohë, u shfaq edhe një grup që u vetëquajt "grupi i Traditës (profetike)", i cili mendonte se shpëtimi i njeriut varej në të besuarit vetëm të formës së jashtme të Kur`anit dhe të Traditës profetike (Sunnah) duke i pranuar të gatshme dhe pa i hulumtuar akademikisht. Kufiri më ekstrem që lejonte ideologjia e tyre ishte hulumtimi i vlerës gjuhësore të Kur`anit.

Me këtë, para se të mbaronte shekulli i dytë, muslimanët u ndanë në katër grupe shoqërore: teozofët, filozofët, sufinjtë (mistikët) dhe "njerëzit e Traditës". Ekzistonte një kaos intelektual në shoqëri dhe muslimanët në përgjithësi e kishin humbur unitetin e tyre. Gjëja e vetme e cila kishte mbetur e përbashkët mes tyre dhe të cilës të gjithë i bindeshin ishte fjalia "Nuk ka zot tjetër veç Zotit dhe Muhammedi (pqmtmpt) është i Dërguari i Tij". Ata u kundërshtuan mes veti në gjithçka tjetër. Kishte dallime në të kuptuarit e Emrave, Cilësive dhe Veprimeve të Zotit, diskutime në lidhje me të vërtetën e qiejve dhe të tokës dhe të gjërave që gjendeshin në to, kontradikta në lidhje me Dekretin Hyjnor dhe Përcaktimin, në lidhje me atë në ishte njeriu një instrument në duart e Hyjnisë ose një faktor i lirë etj. Dallime ekzistonin edhe në aspekte të ndryshme të lidhura me dënimin dhe shpërblimin hyjnor si dhe në lidhje me vdekjen dhe Berzahun (kohën mes vdekjes dhe ringjalljes), argumentet për të cilën dërgoheshin si një top nga njëra ana tek tjetra. Thënë shkurt, nuk mbeti as edhe një temë e vetme fetare për të cilën ishin në pajtim të gjitha palët. Dhe siç mund të pritej, ky dallim në mendime u reflektua edhe në komentimin e Kur`anit. Çdo grup u përpoq t`i mbështeste mendimet e tij me vargje nga Kur`ani dhe komentimi duhej t`i shërbente pikërisht këtij qëllimi.

"Njerëzit e traditës" e shpjeguan Kur`anin duke  u mbështetur në thëniet profetike të përcjellura nga shokët e Profetit (pqmtmpt) dhe nga ndjekësit e tyre. Ata i ndiqnin temat e Kur`anit aq sa u lejonin thëniet e transmetuara nga Profeti (pqmtmtp) dhe ndaleshin në çastin që nuk gjenin thënie adekuate (përveç në rastet kur kuptimi i vargut ishte shumë i qartë). Sipas tyre kjo ishte metoda e vetme e sigurt sepse Zoti në Librin e Tij thotë:

...dhe ata të thelluarit në dituri thonë: "Ne e besojmë atë. E gjitha është nga Zoti ynë.." Al-i Imran (Familja e Imranit) 3:7

 Ata u gabuan në këtë mendim të tyre sepse Zoti askund në Librin e Tij nuk thotë se argumentet racionale nuk kanë vlefshmëri. Si mund të thoshte kështu kur edhe autenticiteti i vetë këtij Libri varej nga provat logjike? Në anën tjetër, Ai kurrë nuk ka thënë se fjalët e shokëve të Profetit (pqmtmpt) ose të nxënësve të tyre kanë ndonjë vlerë në rrafshin e argumenteve fetare. Si mund të kishte thënë diçka të tillë kur ka aq shumë papërshtatshmëri dhe kontradikta në mes tyre? Zoti nuk na ka kërkuar të bëjmë lojëra fjalësh, gjë që ndjekja e opinioneve kundërthënëse do të sillte. Në vend të kësaj, Ai na ka kërkuar që të përsiatemi në lidhje me vargjet e Kur`anit për t`i qartësuar ato. Ai e ka shpallur Kur`anin si udhëzim dhe e ka bërë një dritë e shpjegim për gjithçka. Përse t`i duhet vallë dritës shkëlqimi i një drite tjetër? Ç`i duhet vetë Udhëzimit të udhëhiqet nga udhëzimi i të tjerëve? Përse duheshka që "shpjegimi i gjithçkaje" të shpjegohet nga fjalët e të tjerëve?

Gjendja e teozofëve ishte akoma më e dhimbshme. Ata u ndanë në një numër të madh sektesh dhe secili grup filloi t`i pranonte vetëm vargjet që përshtateshin me këndvështrimin e tij duke i "zbërthyer" dhe komentuar vargjet që në dukje i kundërshtonin pikëpamjet që kishin.

Fara e dallimeve sektariane u mboll në teoritë akademike, në ndjekjen e verbër dhe në paragjykimet fisnore ose kombëtare. Një komentim i tillë i Kur`anit, më shumë se një shpjegimi i ngjante një përshtatjeje. Sepse ka dy mënyra të shpjegimit të Kur`anit: njëra është të thuhet "Ç`thotë Kur`ani?" kurse tjetra "Si mund të shpjegohet ky varg në mënyrë që t`i përshtatet besimit tim?" Dallimi mes këtyre dy pikëpamjeve është më se i qartë. Mendimi i parë i harron të gjitha idetë e formuara më herët dhe niset asaj rruge në të cilën udhëzon Kur`ani përderisa grupi tjetër ka vendosur tashmë se çfarë duhet të besojë dhe vetëm sa i pret vargjet e Kur`anit në mënyrë që do t`i përshtateshin besimit të tij. Kjo metodë e fundit nuk ka të bëjë fare me komentimin.

Nga ky sindrom i njejtë vuajtën edhe filozofët. Ata u përpoqën t`i përshtatnin vargjet kuranore me principet e filozofisë greke (e cila ndahej në: matematikë, shkenca natyrore, shkenca hyjnore dhe shkenca praktike). Nëse një varg binte në kundërshtim me ndonjë nga principet e filozofisë, ai "zbërthehej". Në këtë mënyrë, vargjet që shpjegonin çështje metafizike, vargjet  mbi origjinën dhe krijimin e qiejve dhe të tokës, mbi jetën pas vdekjes dhe ringjalljen, mbi parajsën e ferrin, të gjitha u përshtatën me principet e kësaj filozofie. Në të vërtetë, kjo filozofi nuk ishte veçse një sërë parashikimesh dhe hipotezash, të pavërtetuara shkencërisht. Por edhe përkundër kësaj, filozofët muslimanë as që u përpoqën t`i ritrajtësonin principet e kësaj filozofie mbi sistemin qiellor, mbi orbitat, elementet natyrore dhe mbi tema të ngjashme, të cilat u pranuan si të vërteta absolute me të cilat shpjegimi i Kur`anit duhet të përshtatej.

Në anën tjetër, mistikët (sufinjtë) u përqëndruan vetëm në dimensionin e brendshëm (ezoterik) të Krijimit dhe zakonisht ishin tepër të zënë me botën e tyre të brendshme që të mund t`i hidhnin një vështrim botës që ishte jashtë. Vështrimi i tyre njëdimensional u pengoi që t`i shihnin gjërat në perspektivën e tyre të vërtetë. Interesi i tyre për ezoteriken i bëri ata që gjithmonë ta gjurmonin interpretimin e brendshëm (ezoterik) të vargjeve duke i lënë mënjanë krejtësisht kuptimet e tyre të jashtme. Kjo gjë bëri që njerëzit t`i mbështesnin shpjegimet e tyre në shprehje poetike dhe të përdornin gjëra krejt të palidhura me njëra tjetrën, për t`i argumentuar mendimet e tyre. Gjendja ishte aq e mjerueshme sa vargjet filluan të shpjegoheshin sipas vlerës numerike të fjalëve të tyre, shkronjat u ndanë në shkronja të errëta dhe të ndritshme dhe shpjegimi u mbështet në këtë ndarje. Të gjitha këto gjëra u bënë edhe përkundër faktit se ishte më se e qartë se Kur`ani nuk ishte shpallur vetëm për mistikët ose për ata që mund t`i llogarisnin vlerat numerike të vargjeve. As nuk mund të thuhej se të vërtetat e Kur`anit mbështeteshin në llogaritje astrologjike.

Ka shumë thënie të përcjellura nga Profeti dhe nga Imamët (paqja qoftë mbi ta) që thonë për shembull: "Pa dyshim Kur`ani ka një kuptim të jashtëm dhe një të brendshëm kurse i brendshmi ka edhe shtatë (ose shtatëdhjetë) kuptime akoma më të thella... Mirëpo dihet qartë se Profeti dhe Imamët (pqmt) i dhanë po aq rëndësi kuptimit të jashtëm të Kur`anit, sa edhe kuptimit të brendshëm të tij. Ata ishin po aq të përqëndruar në shpalljen e tij, sa ishin edhe në interpretimin e saktë. Në fillim të kapitullit të tretë të Kur`anit ("Familja e Imranit") do të shpjegojmë se "interpretimi" nuk është të nxjerrit e një kuptimi që bie ndesh me kuptimin e jashtëm të vargut. Një interpretim i tillë mund të ishte vetëm një "keqinterpretim" dhe asgjë më shumë. Të kuptuarit e tillë të fjalës "interpretim" u paraqit në botën islame shumë kohë pas shpalljes së Kur`anit dhe pas përhapjes së gjërë të Islamit. Ajo që Kur`ani nënkupton me "interpretim" s`është tjetër veçse kuptimi dhe rëndësia e vargut.

Sidoqoftë, kohëve të fundit (flitet për vitet e shtatëdhjeta të shekullit të kaluar) është popullarizuar një metodë e re e komentimit të Kur`anit. Disa njerëz, që prezantohen si muslimanë dhe që janë ndikuar thellë nga shkencat natyrore dhe sociale, i ndoqën materialistët e Evropës ose pragmatikët. Nën ndikimin e këtyre teorive anti-islame, ata deklaruan se të vërtetat e besimit nuk mund të bien ndesh me gjetjet shkencore dhe se njeriu duhet t`i pranojë si të vërteta vetëm gjërat që mund të perceptohen me njërën nga të pese shqisat, gjegjësisht vetëm materjen dhe cilësitë e saj. Kurse gjërat, ekzistencën e të cilave feja e pranon (si Froni, Tabela dhe Lapsi) dhe që shkenca e mohon, duhet komentuar në një mënyrë që është në përshtatshmëri me shkencën. Po në të njejtën mënyrë, edhe temat si Dita e Gjykimit, për të cilat shkenca mbetet e heshtur, duhet të komentohen sipas ligjeve të materjes. Sipas tyre, shtyllat mbi të cilat mbështetet feja, si shpallja, ëngjëjt, djalli, profetësia ose imamati, janë gjëra shpirtërore dhe shpirti vetë është një fenomen i materjes ose një pasqyrim i saj. Kurse dekretimi i ligjeve hyjnore s`është tjetër veçse manifestimi i një zgjuarësie shoqërore që i përpilon ata pas një procesi të shëndetshëm të të menduarit, me qëllim të krijimit të një shoqërie më të përparuar.

Më tej ata thanë se nuk mund t`u besohej thënieve të përcjellura nga Profeti (pqmtmpt) sepse shumë prej tyre ishin të dyshimta. Sipas kësaj duhet të pranohen vetëm thëniet që janë në përshtatshmëri me Librin. Sa për vetë Librin, ai nuk duhet të shpjegohet  sipas filozofive dhe teorive të vjetra sepse ata nuk themeloheshin në vëzhgime e teste dhe ishin vetëm një lloj ushtrimi mendor i cili është plotësisht i zhvleftësuar me zhvillimin e shkencës moderne. Mënyra më e mirë dhe madje e vetmja mënyrë për ta shpjeguar Kur`anin është shpjegimi nëpërmjet vargjeve të tjera që ndodhen në të, përveç në rastet kur shkenca ka për të thënë diçka tjetër në lidhje me temën në fjalë.

Kjo është ajo që ata kanë shkruar ose ajo që mbështetja e tyre absolute në teste dhe vëzhgime lë të kuptohet. Këtu nuk mund të diskutojmë se sa munden principet e tyre shkencore dhe filozofike, t`i komentojnë vargjet e Kur`anit. Por duhet thënë se kundërshtimi që ata i bëjnë komentimit të hershëm të Kur`anit me pretekstin se ai ishte më tepër një përshtatje sesa një komentim, është po aq i saktë edhe për metodën e tyre. Kjo sepse edhe ata thonë që të vërtetat e Kur`anit duhet të përshtaten domosdo me faktet shkencore. Në mos qoftë kështu, përse vallë teoritë shkencore shihen si themele të padiskutueshme të komentimit të Kur`anit, prej të cilave nuk lejohet asnjëfarë devijimi?

Kjo metodë e tyre nuk sjell asnjë përparim në krahasim me metodën fillestare të Islamit të hershëm. Dhe tani po t`i vështroni edhe njëherë metodat e sipërpërmendura të komentimit kuranor, do të shihni se të gjitha kanë një mangësi të përbashkët. Ata ia imponojnë kuptimit të Kur`anit rezultatin e argumenteve shkencore ose filozofike dhe me këtë e detyrojnë Kur`anin t`u përshtatet ideve të jashtme. Në këtë mënyrë, shpjegimi kthehet në përshtatje, të vërtetat e Kur`anit "zbërthehen" si alegori kurse kuptimet e tij të qarta sakrifikohen për hir të të ashtuquajturave "interpretime".

Siç përmendëm në fillim, Kur`ani e prezanton veten si një udhëzues për botët (3:96), si dritë të qartë (4:174) dhe si shpjegim të gjithçkaje (16:89). Por këta njerëz, krejt në kundërshtim me këto deklarata të Kur`anit, e detyrojnë atë të udhëzohet nga faktorë të jashtëm, të ndriçohet nga teori të huaja dhe të shpjegohet nga diçka tjetër përveç vetvetes. Çfarë është ajo "diçka tjetër"? Çfarë autoriteti ka vallë? Dhe në rastet kur ka dallime në komentimin e një vargu (dhe duhet të pranohet që dallimet janë të shumta), cilit ndërmjetës duhet vallë t`i drejtohet Kur`ani?

Cila është arsyeja thelbësore e dallimeve në shpjegimin e Kur`anit? Kjo nuk mund të vijë nga dallimi në kuptimin e një fjale, fraze ose fjalie sepse Kur`ani është i dërguar në një arabishte të pastër dhe asnjë arab (ose arabishtfolës) nuk e ka të vështirë ta kuptojë. Përveç kësaj, nuk ka as edhe një varg të vetëm (në mesin e më se gjashtëmijë vargjeve) që është enigmatik në kuptimin e tij dhe as ndonjë fjali që e detyron lexuesin të mendojë gjatë për t`ia zbërthyer kuptimin. Në fund të fundit, rrjedhshmëria e jashtëzakonshme e Kur`anit është e pranuar unanimisht dhe një karakteristikë e domosdoshme e rrjedhshmërisë është pa dyshim fakti se thënia në fjalë duhet të jetë e qartë dhe e kuptueshme.

Edhe ato vargje që në dukje janë të dykuptimta, në të vërtetë janë tejet të qarta për t`u kuptuar. Çfarëdo që të jetë dykuptimësia e tyre, ka të bëjë me identifikimin e një gjëje ose një personi të caktuar në mes të një grupi, për të cilin bën fjalë vargu. Kjo deklaratë kërkon një shpjegim më të hollësishëm:

Në jetën tonë jemi të rrethuar nga materja dhe madje edhe shqisat tona janë të lidhura ngushtë me të. Kjo lidhje me materjen ka patur ndikim edhe në mënyrën tonë të të menduarit. Kur dëgjojmë një fjalë ose një shprehje, mendimi ynë drejtohet gjithmonë drejt kuptimit material të saj. Kur i dëgjojmë për shembull fjalët jeta, dituria, fuqia, dëgjimi, të parit, të folurit, dëshira, kënaqësia, mllefi, krijimi dhe rendi, ne gjithmonë mendojmë për manifestimin material të kuptimit të tyre. Në po të njejtën mënyrë, kur dëgjojmë fjalë si qielli, toka, tabela, lapsi, froni, karrika, ëngjëjt, krahët e tyre dhe Djalli me fisin dhe ushtrinë e tij, gjëja e parë që sjellim ndërmend janë manifestimet e tyre materiale.

Po kështu, kur dëgjojmë fjali si: "Zoti e krijoi universin" , "Zoti e bëri këtë", "Zoti e dinte atë", "Zoti dëshironte.." ose "..dëshiroi",  ne gjithmonë i kuptojmë në kornizat e "kohës" sepse jemi të mësuar që çdo folje (vepër) ta lidhim me një kohë.

Edhe kur dëgjojmë vargje kuranore si:

"...dhe tek Ne ka akoma më shumë.."Kaf 50:35

"...do ta kishim bërë Vetë më parë..." Enbija (Profetët) 21:17

...dhe ajo që është me Zotin është më e mira... Xhuma (Dita e premte) 62:11

...dhe tek Ai do të ktheheni... Bakara (Lopa) 2:28

...ia përshtatim Prezencës hyjnore konceptin e hapësirës, sepse në kokën tonë koha dhe hapësira janë të pandashme.

Gjithashtu në vargjet si:

..dhe kur Ne duam të shkatërrojmë një qytet... Isra (Udhëtimi i natës) 17:16

...dhe Ne duam t`i falim një të mirë.. Kasas (Rrëfime) 28:5

...dhe Zoti dëshiron lehtësim për ju.. Bakara (Lopa) 2:185  ne gjithmonë mendojmë se "dëshira" e ka të njejtin kuptim në secilin nga vargjet e dhëna, ashtu siç ndodh me dëshirat dhe qëllimet tona krejt njerëzore.

Në këtë mënyrë, ne gjithmonë kalojmë drejt kuptimit të njohur (zakonisht material) të fjalës dhe kjo gjë është më se e natyrshme. Njeriu i ka krijuar fjalët me qëllim që ta përmbushë nevojën e tij të komunikimit shoqëror dhe në anën tjetër shoqëria, krijohet për t`i përmbushur nevojat materiale të njeriut. Siç mund të pritet, fjalët u bënë simbole të gjërave me të cilat njeriu ishte i lidhur dhe të cilat i ndihmuan në përparimin e tij material.

Por duhet mbajtur mend se objektet materiale janë në një ndryshim të vazhdueshëm, në varësi prej zhvillimit teknologjik të njeriut. Njeriu e quajti "llambë" poçin në të cilin vendosi një fitil dhe pak vajguri i cili do ta ushqente fitilin për ta ndriçuar hapësirën. Ky mjet pësoi shumë ndryshime përgjatë historisë dhe sot ka evoluar deri tek poçet e ndryshme elektrike. Dhe përveç emërtimit "llambë", nuk ka mbetur asnjë element tjetër i përbashkët me llambën origjinale. Në të njejtën mënyrë, nuk ka aspak ngjashmëri në mes peshoreve të lashta dhe matësve të sotëm të nxehtësisë, elektricitetit ose shtypjes së gjakut.

E njejta ngjan edhe me armatimin. Armatimi i sotëm nuk ka asgjë të përbashkët me armatimet e të kaluarës ndonse e ka të njejtin emër.

Gjërat e emëruara kanë ndryshuar aq shumë, sa asnjë pjesë përbërëse e origjinalit nuk ka mbetur përveç emërtimit. Kjo tregon se elementi themelor që lejon përdorimin e një emri për një objekt nuk është forma e tij por dobia dhe funksioni që ka.

Njeriu, i burgosur në shprehitë dhe mjedisin e tij, shumë shpesh nuk arrin ta shohë këtë të vërtetë. Kjo është arsyeja përse grupimi "Hashavijjah" dhe ata që besuan se Zoti ka një trup, i interpretojnë vargjet e Kur`anit në kornizat e natyrës dhe të materjes. Në të vërtetë ata mbështeten më shumë në shprehitë e tyre dhe  në përdorimin e këtyre fjalëve sesa në formën e jashtme të Kur`anit dhe Traditës profetike. Edhe në kuptimin e jashtëm të vargjeve të Kur`anit, kemi shembuj që flasin qartë se të mbështeturit në shprehinë e përdorimit të një fjale për ta shpjeguar Fjalën hyjnore, do të shkaktonte konfuzion dhe anomali. Për shembull Zoti thotë:

Asgjë nuk i ngjan Atij... Shura (Këshilli) 42:11

Vështrimet s`e shohin Atë por Ai i sheh vështrimet. Dhe është Bujari, i Dituri... En`am (Kopeja) 6:73

I qoftë lavdi përtej asaj që ata e cilësojnë.. Muminun (Besimtarët) 23:91 dhe Saffat (të rradhiturit) 37:159

Këto vargje tregojnë qartë se cilësitë me të cilat jemi mësuar ne, nuk mund ta cilësojnë Zotin.

Ishte pikërisht kjo e vërtetë që i bindi shumë njerëz të mos i shpjegonin fjalët e Kur`anit duke i identifikuar ato me kuptimet e tyre të përditshme. Për më tepër, ata i përdorën argumentet logjike dhe filozofike për t`i shmangur përfundimet e gabuara. Ky u bë edhe fillimi i përdorimit të mendimit shkencor për ta shpjeguar Kur`anin dhe për t`i identifikuar personat ose objektet që adresohen me një fjalë të caktuar. Diskutimet e tilla mund të ndahen në dy lloje:

1. Komentuesi i Kur`anit e merr një çështje të parashtruar në një varg kuranor, e vëzhgon nga këndvështrimi akademik dhe filozofik dhe pastaj duke e përdorur filozofinë, shkencën dhe logjikën, vendos se cila është përgjigja e saktë. Pastaj ai e merr vargun dhe e përshtat disi me përgjigjen të cilën ai e konsideron të saktë. Komentuesit dhe filozofët muslimanë e përdorën zakonisht këtë metodë por siç u përmend edhe më sipër, Kur`ani nuk e përkrah një rrugë të tillë.


2. Komentuesi e shpjegon vargun me ndihmën e vargjeve të tjera relevante, duke i përsiatur të gjitha së bashku (dhe përsiatja kërkohet me ngulm në Kur`an) për t`i identifikuar personat dhe objektet nëpërmjet të cilësive të tyre të përmendura në vargun e dhënë. Pa dyshim, kjo është metoda e vetme e saktë e komentimit të Kur`anit.

Zoti ka thënë:

..dhe ta kemi shpallur Librin që të shpjegon gjithçka Nahl (Bleta) 16:89

Është e mundur vallë që një libër i tillë të jetë i paaftë për ta shpjeguar veten? Ai gjithashtu e ka përshkruar Kur`anin me këto fjalë:

..një udhëzim për njerëzimin dhe një dëshmi e qartë dhe përcaktues (mes të mirës dhe të ligës)... Bakara (Lopa) 2:185

...dhe të kemi dërguar një dritë të qartë... Nisa (Gratë) 4:174

Sipas kësaj, Kur`ani është një udhëzim në vete, një dëshmi, përcaktues mes të drejtës dhe të padrejtës dhe një dritë e qartë për t`i udhëzuar njerëzit dhe për t`i ndihmuar për çdo nevojë të tyre. Përsëri Zoti thotë:

..dhe ata që u përpoqën fort për Ne, do t`i udhëzojmë në rrugët Tona.. Ankebut (Merimanga) 29:69

Cila përpjekje vallë mund të jetë më e madhe se ajo për ta kuptuar Librin e Tij? Dhe cila rrugë mund të jetë më e drejtë se vetë Kur`ani?

Vargjet e tilla janë të shumta në numër por ata do t`i diskutojmë më hollësisht në fillimin e kapitullit të tretë, "Familja e Imranit".

Zoti ia mësoi librin të Dërguarit të Tij dhe e emëroi atë mësues të këtij Libri:

Shpirti besnik e zbriti atë në zemrën tënde, që të jesh nga paralajmëruesit në një arabishte të qartë.. Shuara (Poetët) 26:193-194

..dhe ta kemi shpallur Përkujtuesin që të mund t`u shpjegosh njerëzve se çfarë u është shpallur... Nahl (Bleta) 16:44

...një i Dërguar që ua lexon urdhrat e Tij, i pastron dhe ua mëson Librin e Urtësinë... Xhuma (Dita e Premte) 62:2

Pastaj i Dërguari (pqmtmpt) i emëroi pasardhësit e tij që ta vazhdonin po këtë detyrë. Kjo është më se e qartë nga thënia e tij e pranuar unanimisht ku thuhet: Po lë në mesin tuaj dy gjëra të çmueshme që po t`u rrini lidhur, kurrë nuk do të devijoni pas meje: Libri i Zotit dhe pasardhësit e mi, anëtarët e familjes sime ("Ehl-i Bejt" ose Njerëzit e shtëpisë).Këta të dy, nuk do të ndahen nga njëri tjetri derisa të më takojnë tek Liqeni.²

Zoti në dy vargjet në vijim, e ka konfirmuar faktin se pasardhësit e Profetit (pqmtmpt) ishin të pajisur me diturinë e vërtetë mbi Librin:

Zoti dëshiron të largojë çdo njollë nga ju, o Njerëzit e Shtëpisë (Ehl-i Bejt) dhe t`ju pastrojë me një pastrim të tërthortë... Ahzab (Fiset e bashkuara) 33:33

Pa dyshim, është një Kur`an i lëvduar, në një libër të fshehur. Atë s`e prek kush veç të pastërve... Vakia (Ndodhia) 56:77-79

 Profeti dhe Imamët nga gjaku i tij (paqja qoftë mbi ta) gjithmonë e përdorën këtë metodë të dytë për ta shpjeguar Kur`anin, siç do të shihet edhe nga thëniet e transmetuara prej tyre në lidhje me komentimin e Librit dhe që do të përmenden në pjesët e duhura gjatë kësaj vepre. Nuk ka as edhe një shembull të vetëm, në të cilin ata janë shërbyer me teori shkencore dhe hipoteza filozofike për të shpjeguar një varg të Kur`anit.

Në një fjalim të tij, i Dërguari (pqmtmpt) ka thënë: Andaj kurdo që t`ju rrethojë e liga si një natë e errët, lidhuni fort për Kur`anin sepse ai është ndërmjetësi, ndërmjetësimi i të cilit do të pranohet dhe dëshmitari, të cilit i pranohet dëshmia. Gjithsecili që e mban për udhëzues, do të ecë drejt Kopshtit dhe gjithkush që e lë pas shpine, do të shtyhet drejt Zjarrit. Ai është udhëzuesi drejt rrugës më të mirë, është vendimi që jepet për t`i zgjidhur çështjet, është shpjegim dhe burim i i diturisë së sigurt. Ai është i vërtetë dhe s`është mahi. Ai ka një kuptim të jashtëm dhe një të brendshëm. Kuptimi i jashtëm është i palëkundur kurse i brendshmi është dituri. Të jashtmen e ka të bukur dhe brendësinë të thellë. Ka shumë kufij dhe kufijtë e tij kanë kufij të tjerë në vete. Mrekullitë e tija s`do përfundojnë kurrë dhe perlat e tij të papritura kurrë nuk do të plaken. Në të gjendet llamba e udhëzimit dhe pishtari i urtësisë dhe ai është udhëzimi drejt diturisë për atë që ia di cilësitë. Andaj njeriu duhet ta qartësojë vështrimin dhe t`i lërë sytë t`i arrijnë tek e vërteta, që të mund i robëruari të çlirohet. Sepse përsiatja është jeta e zemrës për atë që sheh, njësoj si ai që ec shumë lehtë errësirës me dritën në dorë. Andaj duhet ta kërkoni shpëtimin pa pritur shumë...

Aliu (pqmt), duke folur për Kur`anin, ka thënë: Njëra pjesë e tij flet me një pjesë tjetër dhe një pjesë dëshmon për tjetrën.

Kjo është pra rruga e drejtë e përdorur nga mësuesit e vërtetë të Kur`anit  dhe nga udhëzuesit e tij, mbi të cilët qoftë mëshira e Zotit!

 Në vijim do ta përmbledhim në disa kategori atë që Zoti i Madhëruar, na lë të kuptojmë nga këto vargje të çmuara, duke e përdorur metodën e shpjeguar më sipër. Shpjegimet tona nuk janë mbështetur në teori filozofike, në ide shkencore ose vizione mistike. Nuk kemi përfshirë në të asgjë të jashtme, përveç një analize gjuhësore, nga e cila varet të kuptuarit e rrjedhshmërisë arabe ose të ndonjë premise të qartë dhe praktike që mund të kuptohet nga të gjithë.

Nga diskutimet e shkruara sipas metodës së sipërpërmendur, janë shfaqur përpara nesh, temat në vijim:

 

1. Çështjet që kanë të bëjnë me emrat e Zotit dhe me cilësitë e Tij si: Jeta, Dituria, Fuqia, të Dëgjuarit, të Parit, Njëshmëria etj. Sa për Esencën e Zotit, do të shohim se sipas Kur`anit, ajo nuk ka nevojë për përshkrim.


2. Çështjet që kanë të bëjnë me Veprimet Hyjnore si: krijimi, urdhri, dëshira, udhëzimi, devijimi, dekreti, matja, detyrimi, vullneti, kënaqësia, mllefi etj.


3. Çështjet që kanë të bëjnë me gjërat ndërmjetësuese mes Zotit dhe njeriut: Perdeja, Tabela, Lapsi, Froni, "Shtëpia e banuar", qiejt, toka, ëngjëjt, djajtë, xhinnët etj.


4. Detajet mbi njeriun përpara se ai të vijë në këtë botë.


5. Çështjet e lidhura me njeriun në këtë jetë, si historia e njerëzimit, njohja e vetvetes, themelimi i shoqërisë, profetësia, shpallja hyjnore, frymëzimi, Libri dhe Ligji. Statusi i profetëve, i shpjeguar në historitë e tyre, përfshihet në këtë pjesë.


6. Njohuria mbi fatin e njeriut pas ndarjes nga kjo jetë, gjegjësisht Berzahu dhe Dita e Gjykimit.


7. Çështjet në lidhje me karakterin njerëzor. Nën këtë titull do të përfshihen fazat e ndryshme nëpër të cilat kalojnë shumë "miq të Zotit" (evlija) si: dorëzimi, besimi, pastërtia, modestia, pastërtia e qëllimit dhe virtyte të ngjashme si këto.

Nuk kemi hyrë në hollësi në lidhje me vargjet që kanë të bëjnë me ligjin, për shkakun se një analizë e tillë do të ishte më e përshtatshme për librat e jurispudencës.

Si pasojë e metodës që kemi përdorur, kurrë nuk kemi ndjerë nevojë për ta interpretuar një varg kundër kuptimit të tij të jashtëm. Siç kemi thënë më parë, një interpretim i tillë s`është veçse keqinterpretim. Sa për atë "intrepretim" të cilin Kur`ani e përmend, mund të themi se bëhet fjalë për diçka tjetër që nuk është një lloj "kuptimi gjuhësor".

Në fundin e komentimeve, kemi shtuar edhe thënie të Profetit dhe Imamëve (pqmt), të transmetuara nga burime shiite dhe sunnite. Sidoqoftë, nuk i kemi përfshirë mendimet e shokëve të Profetit (pqmt), fillimisht për arsyen se mes tyre ka kontradikta të shumta dhe së dyti, për faktin se Islami nuk u jep atyre kurrfarë autoriteti të veçantë në këtë lëmi.

Kur t`i lexoni thëniet e përcjellura nga Profeti dhe Imamët (paqja qoftë mbi ta), do të vëreni se kjo metodë "e re" e komentimit është në të vërtetë metoda më e vjetër dhe origjinale, e cila përdorej nga Mësuesit e Kur`anit.

Përveç kësaj, kemi shtuar edhe disa shënime të tjera filozofike, shkencore, historike, sociale dhe etike, në rastet kur ka patur nevojë për diçka të tillë. Në të gjithë këto shënime, jemi kufizuar vetëm në elementet themelorë, pa hyrë shumë në detajet e çështjeve.

I lutemi Zotit të Madhëruar që të na udhëzojë dhe të na falë dituri sepse Ai është Ndihmuesi dhe Udhëzuesi më i mirë...

 I varur nga mëshira e Zotit,
Muhammed Husejn Tabatabai

 1: (shënim i përkthyesit) Në vijim të veprës do të përdoret fjala shqipe "Komentim" në vend të fjalës "Tefsir".

2: (shënim i përkthyesit) Ky hadith i pranuar unanimisht  në shiizëm, përmendet edhe në shumë përmbledhje të rëndësishme sunnite të haditheve. Disa shembuj të kësaj janë: "Sahihu" i Muslimit, libri 31, hadithi 5920; "Musnedi" i Ahmet ibn Hanbelit vëll.5, fq.181-182; "Sahihu" i Tirmidhiut vëll.2, fq.220

1. Kapitulli "el-Fatiha" (Hapja)

 1- Me emrin e Allahut, Bamirësit dhe Mëshiruesit

2- Lëvdata i takon Allahut, Zotit të botëve

3- Bamirësit, Mëshiruesit

4- Sunduesit në Ditën e Gjykimit

5- Vetëm Ty të adhurojmë dhe vetëm prej Teje kërkojmë ndihmë

 

Komentimi:

- Me emrin e Allahut, Bamirësit dhe Mëshiruesit

Njerëzit shumë shpesh e përmendin emrin e ndonjë personi të madh e të fuqishëm kur fillojnë me një punë. Me këtë, ata besojnë se puna e tyre do të jetë e suksesshme dhe e bekuar ose besojnë se do të bëhet një arsye për ta mbajtur të gjallë kujtimin  e personit të përmendur. E njejta gjë mund të vërehet edhe kur u jepet emër fëmijëve, ndonjë projekti, një ndërtese ose një shoqërie. Në të gjitha rastet, jepet emri i një personi të respektuar dhe të dashur, që të mund të jetojë përgjithmonë emri i tij. Për shembull një njeri ia jep të birit emrin e të atit, që të mund ta mbajë gjallë kujtimin e tij.

Edhe ky varg i përshtatet kësaj filozofie të njejtë. Zoti e nis Kur`anin duke e përmendur emrin e Tij, në mënyrë që mësimet e shprehura në këtë libër, të lidhen me emrin e Tij dhe të mbahen mend bashkë me të. Në anën tjetër, kjo shprehje është edhe një mësim për njerëzimin, duke e treguar mënyrën më të përsosur për t`i filluar fjalët dhe veprat e tyre. Kjo shprehje, i udhëzon njerëzit që ta vendosin vulën e Emrit Hyjnor në të gjitha veprat e tyre, duke bërë gjithçka për hir të Zotit dhe duke e lidhur me emrat dhe cilësitë e Tij të shenjta. Në këtë mënyrë, vepra në fjalë nuk do të jetë e pavlefshme dhe nuk do të mbetet e papërfunduar. Është filluar me emrin e Zotit dhe siç dihet, pamundësia dhe shkatërrimi nuk mund ta arrijnë Emrin e Tij.

Zoti e ka shprehur shumë herë në Kur`an, faktin se gjithçka që nuk është për Të, është e kotë dhe do të shkatërrohet një ditë. Ai do t`u afrohet veprave që nuk janë për hir të Tij dhe do t`i shpërndajë si pluhur në erë. Ai do t`i shkatërrojë ato dhe do t`i shpallë të pavlefshme sepse asgjë s`do të mbetet përgjithmonë përveç Zotit.

Sipas kësaj, gjithçka që bëhet për hir të Zotit dhe me emrin e Tij, do të vazhdojë dhe kurrë nuk do të zhduket. Çdo vepër dhe çdo çështje do të jetë e përjetshme aq sa i jepet vend Zotit në të. Është pikërisht kjo e vërtetë që përmendet edhe në një thënie të Profetit (paqja qoftë mbi të dhe mbi pasardhësit e tij) që pranohet universalisht: "Çdo punë që nuk fillon me emrin e Zotit, do të mbetet e papërfunduar..." Fjala al-abtar (e përkthyer si "e papërfunduar") përdoret për të cilësuar diçka fundi i të cilës është i prerë dhe pa vazhdim.

Parafjala arabe "bi" ("me") në frazën "Me emrin e Zotit", është e ndërlidhur me foljen e padukshme "filloj". Ky varg, i shprehur në këtë vend të caktuar, është fillimi i fjalës që është një vepër e vetme. Kjo "njëshmëri" vjen nga njëshmëria e kuptimit, gjegjësisht nga kuptimi që duhet të përcillet dhe që është edhe vetë qëllimi dhe funksioni i fjalës.

Zoti e ka shprehur shumë qartë arsyen dhe funksionin e shpalljes hyjnore, duke thënë: ...s`ka dyshim se u ka ardhur një dritë dhe një Libër i qartë prej Zotit. Me të Ai i udhëzon ata që e ndjekin kënaqësinë e Tij drejt rrugës së sigurisë... (5:15-16). Ka edhe shumë vargje të tjera që tregojnë se qëllimi i shpalljes së Fjalës së Zotit, është pikërisht udhëzimi i njerëzve.

Sipas kësaj, kuptimi i plotë i fjalisë do të ishte: "Udhëzimi i plotë fillon me emrin e Zotit,  Bamirësit dhe Mëshiruesit." Ai është  Zoti drejt të cilit kthehen robërit e tij. Është Bamirësi që e lë hapur derën e mëshirës së Tij gjithëpërfshirëse për të gjithë, qofshin ata besimtarë ose jo. Një mëshirë kjo, që u mundëson atyre gjithçka të nevojshme për mbijetesë. Në anën tjetër Ai është Mëshiruesi, i cili e ka ndarë për besimtarët mëshirën e Tij të veçantë, që u mundëson atyre një jetë të lumtur në amshim dhe një afërsi me Zotin. Ai ka thënë: ...dhe mëshira Ime përfshin gjithçka. Andaj do ta ruaj për ata që mbrohen (nga e liga), e paguajnë zeqatin dhe që i besojnë shenjat Tona (7:156).  Ky shpjegim është dhënë duke e patur parasysh Kur`anin si një tërësi, ku ky varg është i pari nga të shpallurit.

Përveç kësaj, Zoti shumë shpesh e ka përmendur fjalën kapitull (sure) në Librin e Tij. Për shembull Ai thotë: ...atëherë sillni një kapitull si ky..(10:38); Thuaj: atëherë sillni dhjetë kapituj të shpikur si ky... (11:13); dhe kurdoherë që të shpallet një kapitull... (9:86); ...një varg që po e shpallim...(24:1). Kjo flet qartë se ishte vetë Zoti që e ndau këtë Libër në pjesë të caktuara, secila prej të cilave u quajt "kapitull" (sure). Kjo do të thotë se çdo kapitull është një tërësi e vetme strukturore dhe kuptimore dhe se një harmoni e tillë nuk mund të vërehet ndërmjet pjesëve të ndryshme të një kapitulli ose mes dy kapitujve të ndryshëm. Kjo sjell faktin se tematika e çdo kapitulli dallon nga kapitujt e tjerë sepse çdo kapitull është i shpallur për të ardhur tek një përfundim i caktuar dhe përmbyllet vetëm kur të jetë arritur ky përfundim.

Andaj mund të thuhet se vargu "Me emrin e Zotit, Bamirësit dhe Mëshiruesit" që paraqitet në fillim të çdo kapitulli, ka të bëjë me temën e caktuar të kapitullit në fjalë.

Sipas kësaj, ky varg, në fillim të kapitullin "Hapja" (al Fatiha) është i ndërlidhur me temën e këtij kapitulli. Nga rrjedha gjuhësore mund të shihet se qëllimi i këtij kapitulli është lëvdimi i Zotit, shprehja e përuljes së besimtarit përpara Tij dhe lutja për udhëzim. Kjo është fjala e Zotit, e thënë prej Tij në emër të besimtarit, që të mund t`i mësojë këtij të fundit se si nëpërmjet këtyre fjalëve, ai mund ta shprehë falënderimin e tij dhe përuljen përpara Zotit.

Ky zotim për përulje përpara Tij është një vepër e rëndësishme që besimtari ka për qëllim ta bëjë duke filluar me emrin e Zotit, Bamirësit dhe Mëshiruesit. Në këtë kontekst, ky varg do të thotë: "Me emrin Tënd, e shpreh përuljen time para Teje. "

Pra në vargun e parë të këtij kapitulli, parafjala "me", ka të bëjë me foljen e padukshme "filloj" dhe ka për qëllim përsosjen e përuljes së sinqertë duke iu drejtuar vetë Zotit. Disa kanë thënë se folja e padukshme në këtë rast është "kërkoj ndihmë". Ndonse ky këndvështrim nuk mund të përjashtohet, folja "filloj" është shumë më e përshtatshme sepse vargjet vijuese të kapitullit e shprehin këtë kërkesë për ndihmë hyjnore në mënyrë të hapur duke thënë:  "...vetëm Ty të adhurojmë dhe vetëm prej teje kërkojmë ndihmë..." Andaj kjo folje është krejt e panevojshme në fillim të kapitullit.

"el-ism" (Emri) është fjala që në arabisht i ngjitet personit ose sendit të emëruar. Kjo fjalë rrjedh nga fjala "es-simah" (shenjë, cilësi) ose "es-sumuvv" (lartësi). Sido që të jetë, kjo është fjala nëpërmjet të cilës flitet me ose në lidhje me një person ose send. Siç mund të kuptohet, emri është diçka e ndarë nga gjëja e emëruar.

Në vijim do të japim një ushtrim mendor që është një shembull shumë i përdorur nga dijetarët e hershëm:

Ekziston një emër që do të thotë "vetë personi, i parë në dritën e cilësive të tij". Ky emër nuk mund të ndahet nga personi i emëruar sepse është vetë ai. Fjala "el-Alim" ("Njohësi", "I Dituri" ose "Ai që di"), një nga "emrat e shenjtë", flet për Zotin ashtu siç shihet në dritën e cilësisë së Tij të Diturisë. Në të njejtën kohë, i referohet Zotit, i cili nuk mund të njihet ndryshe përveçse nëpërmjet njërës prej Cilësive të Tij. Tani ta shpjegojmë këtë çështje në një mënyrë tjetër:

"Emri" flet për personin e emëruar. Në po të njejtën mënyrë, edhe cilësitë flasin për personin që i bart ato. Sipas kësaj, mund të themi se cilësitë personale janë në të vërtetë "emrat" e personit në fjalë. Sipas kësaj, "emri" mund të jetë dy llojesh: në fjalë dhe në substancë. Emri i drejtpërdrejtë është i llojit të dytë, dmth. është një cilësi personale që flet për subjektin. Një shembull i tillë është "Dituria" që e cilëson Zotin, pronarin e asaj diturie. Dhe fjala "Njohësi (ose i Dituri)" është në të vërtetë një emër indirekt sepse e cilëson emrin e drejtpërdrejtë, gjegjësisht cilësinë e diturisë, e cila në anën tjetër e cilëson pronarin e kësaj cilësie, Zotin. Sipas kësaj, "Dituria" është emri i Zotit kurse "i Dituri (ose Njohësi)" është "emri i emrit".

Gjërat e shprehura më sipër janë rezultat i analizës mendore që e përmendëm. Por gjëra të tilla nuk duhet t`i imponohen gjuhës dhe letërsisë. Sepse "emri" sipas gjuhës së përditshme arabe, është ajo që e cekëm më herët (gjegjësisht, fjala që i ngjitet personit ose sendit të emëruar). Në mesin e teozofëve të shekujve të hershëm të Islamit pati shumë kontradikta në lidhje me pyetjen, në është i ndarë emri nga gjëja e emëruar ose jo. Polemika të tilla të panevojshme janë shumë pa vend në kohët e sotme. Është shumë e qartë se "emri" dhe "i emëruari" janë dy gjëra të ndara dhe jo një tërësi e vetme. Nuk është e nevojës që t`i përmendim nga e para argumentet dhe kundërargumentet e dijetarëve të hershëm mbi këtë temë dhe të vendosim se cili kishte të drejtë.

Por sa i përket emrit "Allah", mund të themi se vjen nga forma origjinale "el-Ilah", me ç`rast shkronja "I" ka rënë nga përdorimi me kalimin e kohës. Fjala "el-Ilah" rrjedh nga folja "alaha" (adhuroi) ose nga folja "aliha" dhe "ualiha" (u habit, u magjeps, mbeti gojëhapur). Mes fjalëve "el-Ilah" dhe "Allah" ka një marrëdhënie të ngjashme si mes kategorisë së "emrit" në morfologji dhe "objektit" të një foljeje. Për shembull, "al Kitab" (libri) do të thotë në të njejtën kohë "al-Maktub"(i shkruari). Në të njejtën mënyrë edhe "al-Ilah" (Zoti) do të thotë "al-Maluh", gjegjësisht "Ai që adhurohet" ose "Ai, me të cilin mendjet habiten".

Siç mund të shihet qartë, ky emërtim është shndërruar me kohë, në emrin e përveçëm të Zotit. Ai u përdor në arabisht me po këtë kuptim, shumë kohë përpara se të shpallej Kur`ani. Fakti se edhe arabët e periudhës paraislamike e përdornin këtë emër, mund të kuptohet nga vargjet në vijim:

Dhe po të pyesësh kush i krijoi, s`ka dyshim se do thonë: "Allahu" Zuhruf (Ornamentet) 43:87

...dhe thonë: "Kjo është për Allahun dhe kjo për perënditë tona" Enam (Kopeja)

Shumë emra të tjerë hyjnorë mund të përdoren si mbiemra të këtij emri, si në shembullin "Allahu Bamirës dhe Mëshirues". Ky emër përdoret shumë shpesh edhe si kryefjalë për foljet që rrjedhin nga emra hyjnorë të Zotit, si "Allahu e dinte", "Allahu i mëshiroi" dhe "Allahu dha begati". Përkundër kësaj, fjala "Allah" asnjëherë nuk përdoret si mbiemër i ndonjë emri tjetër dhe folja që rrjedh prej këtij emri nuk përdoret asnjëherë me emra të tjerë të Zotit. Ky është një argument i faktit se Allah është emri i përveçëm i përdorur për Zotin.

Zoti, si Krijuesi i gjithçkaje, është logjikisht i cilësuar me cilësitë më të përsosura dhe shi për këtë, emri Allah i përfshin të gjitha cilësitë e përsosmërisë. Sipas kësaj, "Allah" do të thotë: "Ai që është Qenia e Domosdoshme dhe që i përmban në vete të gjitha cilësitë e përsosmërisë". Mirëpo ky emër, si pasojë e përdorimit të shpeshtë, është kthyer në emër të përveçëm dhe nuk është përdorur në kuptime te tjera përveç atij të të adhuruarit.

Mbiemrat "Rahman" dhe "Rahim" (të përkthyera në këtë vepër si "Bamirësi" dhe "Mëshiruesi") janë mbiemra që rrjedhin nga emri "er-rahmah" (Mëshirë).

Kur sheh një njeri që vuan nga një mungesë të cilës nuk mund t`i shpëtojë me përpjekjet e tija, gjëja që ti ndjen përbrenda dhe që të thotë t`i ndihmosh e t`ia japësh atë që i duhet, quhet "mëshirë". Thënë thjesht, "mëshirë" do të thotë të japësh diçka për t`i plotësuar nevojat e një tjetri. Është pikërisht ky kuptim, me të cilin përdoret fjala "mëshirë" në rastin e Zotit.

"Rahman" është në formë të një paradigme të përdorur për madhërim kurse "Rahim" është një cilësim i pandërprerë që nuk mund të ndahet nga emri i cilësuar. Andaj fjala "Rahman" (e përkthyer në këtë vepër si "Bamirësi") ka të bëjë me atë mëshirë gjithëpërfshirëse të Zotit, që u drejtohet jobesimtarëve aq sa edhe besimtarëve. Në Kur`an, është përdorur kryesisht në këtë kuptim. Zoti thotë:

Bamirësi është i palëkundur në fuqinë e Tij... Ta`ha 20:5

Thuaj: Sa për atë që vazhdon me gabime, Bamirësi pa dyshim do t`ia zgjasë ditët... Merjem 19:75

Fjala "Rahim" (e përkthyer në këtë vepër si "Mëshiruesi") në anën tjetër, është më e saktë për mëshirën që do të mbetet përgjithmonë, për atë mëshirë të vazhdueshme, e cila do t`u drejtohet besimtarëve në jetën e amshimit. Zoti thotë:

..dhe Ai është Mëshirues me besimtarët.. Ahzab (Fiset e bashkuara) 33:43

...s`ka dyshim se ndaj tyre (besimtarëve) është i Dhembshur dhe Mëshirues.. Tevbe (Pendimi) 9:117

Prandaj thuhet se mëshira e shprehur me fjalën "Rahman" është gjithëpërfshirëse mirëpo ajo e shprehur me fjalën "Rahim" është e veçantë për besimtarët.

- Lëvdata i takon Allahut

Thuhet se fjala "el-hamd" (lëvdatë) përdoret për ta lëvduar dikë për një të mirë që e ka bërë me dëshirë kurse fjala "el-madh" (që gjithashtu përkthehet si "lëvdatë") është më e përgjithshme dhe përdoret për t`i lëvduar edhe ato të mira që i janë dhënë një personi pavarësisht vullnetit dhe aftësisë së tij. Kur të duam ta lëvdojmë dikë për bujarinë e tij, mund të përdoren të dyja fjalët, mirëpo kur duam ta lëvdojmë një margaritar për shkëlqimin e tij, përdoret fjala "el-madh" dhe jo fjala "el-hamd" sepse margaritari nuk e ka fituar atë shkëlqim me vullnetin dhe me fuqinë e tij.

Fjala "el" në shprehjen "el-hamd" mund të përdoret për ta shprehur gjininë në trajtën e shquar (Lëvdata) ose të përdoret në kuptimin "të gjitha (lëvdatat)". Në të dyja rastet, kuptimi mbetet i pandryshuar.

Zoti thotë:

Ai është Allahu, Zoti juaj dhe Krijuesi i gjithçkaje... Gafir (Falësi) 40:62

Me këtë shprehet se gjithçka është e krijuar vetëm prej Zotit. Dhe në vazhdim thuhet përsëri:

... i Cili e bëri të mirë gjithçka që krijoi... Sexhde 32:7

Gjithçka është e mirë sepse është e krijuar prej Zotit dhe është vepër e Tij. Thenë ndryshe, diçka bëhet e mirë sepse krijohet prej Tij dhe gjithçka që Ai krijon është e mirë. Çdo krijesë është e mirë dhe e bukur sepse Zoti e ka krijuar atë si të tillë dhe çdo krijesë që është e bukur dhe e mirë është krijesë e Zotit. Ai thotë:

Ai është Zoti që është Një dhe Nënshtrues... Zumer (Grupet) 39:4

Dhe fytyrat janë të përulura përpara Zotit të Përjetshëm dhe të Vetëmjaftueshëm... Ta Ha 20:111

Me fjalë të tjera, Ai i ka krijuar gjërat me diturinë, me dëshirën dhe me fuqinë e Tij dhe jo ngase ishte i detyruar nga dikush tjetër për të vepruar kështu. Andaj gjithçka është një vepër e Tija e bërë si pasojë e vullnetit të Tij.

Pjesa e kaluar ishte në lidhje me veprat e Zotit. Kurse në lidhje me emrat e Tij, Ai ka thënë:

Ai është Zoti pos të cilit nuk ka zot tjetër. Atij i takojnë emrat më të bukur... Ta Ha 20:8

Dhe të Zotit janë emrat më të bukur, andaj thirreni Atë me këto emra dhe largohuni nga ata që e fyejnë shenjtërinë e emrave të Tij! Araf (Lartësitë) 7:180

Është e qartë se Zoti është i mirë dhe i bukur në emrat e Tij dhe në veprimet që i ndërmer. Çdo bukuri dhe mirësi buron prej Tij.

Andaj Zoti lëvdohet për emrat e Tij të bukur dhe për veprat e mira që i bën. Çdo lëvdatë e shqiptuar për ndonjë vepër të mirë, është në të vërtetë një lëvdatë drejtuar Zotit sepse çdo mirësi (që lëvdohet) buron nga Ai. Thënë shkurt, Atij i takon çdo lloj lëvdate.

Vargu "vetëm ty të adhurojmë" tregon se kapitulli është shpallur në emër të besimtarëve dhe se flet me gjuhën e tyre. Zoti në këtë kapitull, i mëson besimtarët si ta lëvdojnë Zotin e tyre dhe si t`i binden Atij. Fraza "Lëvdata i takon Zotit", e përforcon edhe më tej këtë kuptim, siç do të shihet në paragrafin vijues.

Të lëvdosh, do të thotë të cilësosh dhe Zoti e ka shpallur qartë se Ai është përtej çdo cilësimi që mund t`i bëjnë robërit e Tij. Ai ka thënë:

Zoti është përtej cilësimeve të tyre, përveç cilësimit të robërve të Tij të pastër... Saffat (të rradhiturit) 39:159-160

Kjo fjali është e përgjithshme dhe e pakushtëzuar dhe vërtetohet nga fakti se asnjë varg i Kur`anit nuk e vendos fjalën "lëvdatë" në gjuhën e dikujt tjetër, përveç Zotit dhe disa të dërguarve të Tij (të cilët ishin të pastër nga mëkatet). Zoti i drejtohet Nuhut (pqmt) me këto fjalë:

Thuaj: lëvdata i takon Zotit, që na shpëtoi nga populli mizor... Mu`minun (Besimtarët) 23:28

Dhe në vijim i përcjell fjalët e Ibrahimit (pqmt), i cili thotë:

Lëvdata është për Zotin, që në moshë të thyer ma fali Ismailin dhe Is`hakun.. Ibrahim 14:39

Në shumë vende të tjera, Zoti i drejtohet të Dërguarit të tij, Muhammedit (pqmt), me fjalët:

Dhe thuaj: Lëvdata i takon Zotit... Neml (Milingona) 27:93

Më tej, Ai flet për Davudin dhe Sulejmanin (paqja qoftë mbi ta):

...dhe të dy thanë: Lëvdata i takon Zotit.. Neml (Milingona) 27:15

Një tjetër përjashtim janë njerëzit e Parajsës, të cilët janë gjithashtu të pastruar nga zilia, urrejtja dhe nga çdo ves tjetër njerëzor:

..dhe e fundit nga fjalët e tyre do të jetë "Lëvdata i takon Allahut, Zotit të botëve"Junus 10:10

Në lidhje me krijesat e tjera, Kur`ani asnjëherë nuk e përdor frazën "e lëvdojnë Zotin". Në vend të kësaj thuhet se ata "e madhërojnë Zotin me lëvdata". Zoti thotë:

...dhe ëngjëjt e madhërojnë Atë me lëvdata... Shuara (Poetët) 42:5

...dhe bubullima e madhëron duke e lëvduar... Rad (Bubullima) 13:13

...dhe s`ka asgjë që s`e madhëron Atë me lëvdata... Isra (Udhëtimi i natës) 17:44

Në të gjitha vargjet e mësipërme, përpara foljes "lëvdoj" qëndron folja "madhëroj", e cila e ka edhe funksionin e foljes kryesore të fjalisë, në të cilën folja "lëvdoj" është në një mënyrë, në pjesën e "nënrenditur" të fjalisë. Askush përveç vetë Zotit nuk mund ta kuptojë bukurinë dhe përsosmërinë e veprave të Tija si dhe të emrave dhe cilësive që Ai i posedon. Zoti thotë:

Dituria e tyre s`e përfshin dot Atë... Ta Ha 20:110

Në këtë kontekst, sikur ata të mund ta lëvdonin, do të thoshte se e kanë kuptuar Zotin me njohuritë e tyre. Me fjalë të tjera, Ai do të përfshihej brenda perceptimit të tyre të kufizuar dhe do të kufizohej brenda mureve të aftësisë së tyre të të kuptuarit. Andaj, përpara se të fillojnë me lëvdimin e Tij, ata janë mjaft të kujdesshëm që të thonë në fillim se Ai është përtej çdo lëvdate që ata mund ta shprehin. Zoti thotë:

S`ka dyshim se Zoti di dhe ju nuk dini... Nahl (Bleta) 16:74

Por kur bëhet fjalë për robërit e Tij të pastër, Zoti thotë se lëvdata e tyre është e njejtë me përshkrimin që Ai ia bën vetes sepse ata janë të pastruar nga mëkatet dhe gabimet.

Nga çështja e shprehur më sipër, bëhen të qarta gjërat që kërkohen për një përulje të mirëfilltë përpara Zotit. Robi i Tij duhet ta lëvdojë të Zotin me po ato fjalë që Zoti i ka zgjedhur për Vete. Asnjë devijim nga këto fjalë nuk është i lejuar, siç ka thënë edhe Profeti (pqmtmpt) në një thënie të tij të pranuar unanimisht: Unë nuk mund t`i rradhis lëvdatat për Ty. Ti je i tillë siç e ke lëvduar Veten...

Andaj mund të themi se vargu hyjnor "Lëvdata i takon Zotit" është një lloj mësimi për besimtarin, pa të cilin ai nuk do të dinte si duhej lëvduar Zoti i tij.

 

... Zotit të botëve

- Bamirësit, Mëshiruesit

- Sunduesit në Ditën e Gjykimit

Fjala "er-Rabb" (e përkthyer këtu me fjalën Zoti) në arabisht do të thotë "i zoti" ose "pronari" që është përgjegjës për punët e shërbetorëve të tij. Kjo fjalë pra, ndërlidhet me idenë e pronësisë. Pronësia (së paku në strukturën tonë sociale) është një marrëdhënie e veçantë e një gjëje me një tjetër, ku pronarit i lejohet të veprojë si të dojë me pronën e tij. Kur themi "kjo gjë na takon neve", tregojmë se objekti ka një marrëdhënie të veçantë me ne, e cila na lejon të veprojmë me të ashtu si të dëshirojmë. Sikur të mos ekzistonte një marrëdhënie e tillë, ne nuk do ta kishim këtë autoritet mbi të. Në këtë kontekst, kjo është një ide të cilën shoqëria e ka themeluar por e cila nuk ka asnjë ekzistencë konkrete jashtë imagjinatës sonë. Kjo ide rrjedh nga një koncept tjetër ekzistues, që gjithashtu quhet "pronësi". Për shembull pjesët e trupit dhe shqisat tona janë në pronësinë tonë sepse ata ekzistojnë nëpërmjet ekzistencës sonë dhe nuk kanë një ekzistencë të pavarur prej saj. Ata janë të varura nga ekzistenca jonë dhe ne i përdorim ata si të duam. Kjo është pra pronësia e vërtetë.

Edhe pronësia që i takon Zotit është pikërisht kjo pronësi e vërtetë dhe jo ajo e para që themelohet në pikëpamje subjektive. Është më se e qartë se pronësia e vërtetë nuk mund të pengohet nga kontrollimi i punës së gjërave që i takojnë. Prona në fjalë është e varur nga pronari në ekzistencën e saj si dhe në të gjitha çështjet e lidhura me të. Allahu është "er-Rabb", i Zoti i gjithçkaje sepse i Zoti është pronari i cili merret me punët e pronës së tij dhe kujdeset për të. Vetëm Allahu e ka këtë cilësi.

"el-Alemin" është shumësi i fjalës "el-alem" (= bota), e cila në përkthim të drejtpërdrejtë do të thotë: "gjëja që e bën diçka (dikë) të dihet". Kjo formë përdoret edhe tek fjalët "el-galeb" (gjëja që i jep formë diçkaje; kallëpi), "el-khatem" (gjëja që i jep fund diçkaje) dhe "et-tabaa" (gjëja që përdoret për të shkruar mbi diçka). Fjala "el-alem" përdoret për ta përshkruar universin, gjegjësisht tërësinë e krijimit. Në të njejtën kohë, përdoret edhe për ta përshkruar një lloj ose një specie të veçantë. Për shembull thuhet: "bota inorganike" , "bota bimore", "bota njerëzore" etj. Po kjo fjalë mund të përdoret edhe kur flasim për një kategori të caktuar të një lloji, si në shprehjen "bota arabe", "bota afrikane" etj. Ky kuptim është më i sakti, në kontekstin e këtyre vargjeve. Me këtë shprehje nënkuptohet ose vetëm bota njerëzore ose bota njerëzore bashkë me xhinnët.¹ Sipas kësaj, fjala "botët" u drejtohet botës së njerëzve dhe të xhinëve si dhe kategorive të ndryshme të tyre. Fjala "el-alemin" (botët) është përdorur në këtë kuptim edhe në vargje të tjera të Kur`anit, ku Zoti thotë:

...dhe të ka zgjedhur ty përmbi gratë e botëve.. Al-i Imran (Familja e Imranit) 3:42

...në mënyrë që të jetë një paralajmërues për botët.. Furkan (Dalluesi) 25:1

Çfarë? A bëni një turp që askush prej botëve se ka bërë para jush... Araf (Lartësitë) 7:80

"Sunduesit në Ditën e Gjykimit"... Më sipër e shpjeguam kuptimin e pronësisë. Fjala "el-Malik" (i zoti; pronari) vjen nga fjala "el-milk" (pronë; të posedosh). Disa recitues e kanë shqiptuar këtë si "el-Melik" (sunduesi; mbreti), fjalë e cila rrjedh nga emri "el-mulk" (shtet; mbretëri). Mbreti është vërtetë personi i cili ka autoritet në kontrollimin e çështjeve që kanë të bëjnë me popullin e tij por nuk është pronar i popullit ose shtetit. Ai ka autoritet vetëm mbi kontrollimin dhe udhëheqjen e popullit.

Recituesit e Kur`anit e kanë dhënë mendimin e tyre për secilën nga mundësitë. Por kjo nuk e ndryshon faktin se Allahu është edhe i Zoti (Pronari) edhe Sunduesi dhe se të dy kuptimet janë të sakta kur bëhet fjalë për autoritetin e Zotit. Kur të shikohet nga këndvështrimi gjuhësor, fjala "Sundues" përdoret zakonisht në një kontekst kohor dhe periodik. Thuhet për shembull "Sunduesi i kohës" por jo "i zoti i kohës" sepse kjo nuk përshtatet me kuptimin e emrit në fjalë. Në këtë varg, ngase Zoti e ka përdorur këtë fjalë në kontekstin e një "dite" (dmth. të Ditës së Gjykimit), në aspektin gjuhësor do të ishte më e saktë të thuhej: "Sunduesi i Ditës së Gjykimit". Për më tepër, Zoti në disa vargje të tjera e ka përdorur fjalën "Sundim", në kontekstin e Ditës së Gjykimit. Thuhet:

Kujt i takon sundimi në këtë ditë?Allahut, që është Një dhe Nënshtrues (i gjithçkaje)...Gafir (Falësi) 40:16

 

1: Xhinn: (shënim i përkthyesit) Krijesa mbinatyrore të përmendura në Kur`an, të cilat njësoj si njerëzit, posedojnë vullnet të lirë për ta ndjekur rrugën e Zotit ose për t`iu bindur djallit. Xhinnët, sipas definicionit islam, janë të padukshëm për njerëzit dhe mund të përdoren nga disa ushtrues të "magjisë së zezë", për të ndikuar në jetën e një personi. Kapitulli i 72-të i Kur`anit, quhet "Xhinn".

 Analiza e vargjeve të mësipërme nëpërmjet haditheve1

Imam Rizai (pqmt), në shpjegim të këtyre vargjeve thotë:

"Me emrin e Zotit" do të thotë: "e shënoj veten time me një shenjë të Zotit, gjegjësisht me të adhuruarit e Tij". "Ujun-i akbar-i Riza" vëll.1, kapitulli 26, hadithi 19; "El-Meani" fq.3   

Autori: Ky kuptim ndërlidhet me shpjegimin e dhënë më herët në lidhje me parafjalën "me" në shprehjen "Me emrin e Zotit..", në të cilën kjo fjalë nënkupton fillimin. Siç e fillon adhurimin me emrin e Zotit, robi i Tij e shënon shpirtin e tij, me një "shenjë hyjnore".

Në veprën "et-Tahdhib" nga Imam Sadiku (pqmt) dhe në veprat "Ujun-i akhbar-i Riza" dhe "Tefsir al-Ajjashi" nga Imam Rizai (pqmt) përcillet thënia në vijim:

 Shprehja"Me emrin e Zotit" është më pranë "Emrit më të Madh" (Ism-i Adham) të Zotit nga ç`është irisi me të bardhën e syrit."

Autori: Këtë thënie do ta shpjegojmë në vazhdim të librit kur të flasim për "Emrin më të Madh" (Ism-i Adham).

Udhëheqësi i Besimtarëve (Aliu) thotë se ky varg është një pjesë e kapitullit "Hapja" dhe se i Dërguari e recitonte atë, e konsideronte si të tillë dhe thoshte:

"Hapja" e Librit janë shtatë të përsëriturat...(shtatë vargjet e kapitullit "Fatiha"). (Ujun-i Ekber vëll.1, fq.235, kapitulli 28, hadithi 59)

Autori: Në lidhje me këtë çështje ka disa thënie të përcjellura në veprat sunnite. Ed-Dar Kutniu i përcjell fjalët e Ebu Hurejres, ku ai thotë: I Dërguari i Zotit ka thënë: Kur ta recitoni "Lavdërimin" (Fatiha) duhet ta recitoni vargun "Me emrin e Zotit" sepse ky kapitull është fillimi i Kur`anit dhe "shtatë të përsëriturat". "Me emrin e Zotit, Bamirësit, Mëshiruesit " është një varg i këtij kapitulli.

Imam Sadiku (pqmt) thotë:

Shih se ç`kanë bërë! Zoti i shkatërroftë! Vijnë tek vargu më i madh i Librit të Zotit dhe e shqiptojnë me zë të ulët sikur të ishte gjë e keqe ta thuash me zë. el-Khisal

Imam Bakiri (pqmt) thotë:

E vodhën vargun më të lartësuar të Librit të Zotit, vargun "Me emrin e Zotit, Bamirësit, Mëshiruesit". Ky varg duhet recituar në fillim të çdo pune të madhe ose të vogël, nëse duam që ajo punë të jetë e bekuar.

Autori: Ka disa thënie të ngjashme të transmetuara nga Imamët e Ehl-i Bejtit. Të gjitha thonë se vargu "Me emrin e Zotit, Bamirësit, Mëshiruesit" është pjesë e çdo kapitulli, përveç kapitullit të nëntë "Teube" (Pendimi). Të njejtën e thonë edhe thëniet e përcjellura në sunnizëm:

Enes ibn Maliku thotë se i Dërguari i Zotit tha:

"Sapo mu shpall një kapitull i ri". Pastaj filloi të recitonte me vargun "Me emrin e Zotit, Bamirësit, Mëshiruesit" Sahih-u i Muslimit vëll.4, fq.112

Në Sunnenin e Ebu Davudit, në një thënie që kategorizohet si autentike, Ibn Abbasi thotë:

Pa dyshim, i Dërguari nuk e dinte ndarjen e kapitujve (ose sipas një rrëfimi tjetër "fundin e kapitujve") derisa nuk shpallej vargu "Me emrin e Zotit, Bamirësit, Mëshiruesit."

Autori: Kjo thënie e Profetit (pqmtmpt) është e përcjellur edhe në burimet shiite nga Imam Bakiri (pqmt).

Në veprat "al-Kafi" (vëll.1, fq.114, hadithi 11), "et-Tevhid Ma`ani Ekber" (fq.230, hadithi 1) dhe në "Tefsir el-Ajjashi" (vëll.1, fq.22, hadithi 19-20), përcillet se Imam Sadiku (pqmt) ka thënë: ...dhe Allahu, është Zoti i gjithçkaje, "Rahman" (përkthyer si "Bamirës) për të gjitha krijesat e Tija dhe "Rahim" (Mëshirues) vetëm për besimtarët.

Në po këtë transmetim, Imam Sadiku (pqmt) ka thënë:

"er-Rahman"(Bamirësi) është emër i përveçëm me cilësime të përgjithshme kurse "er-Rahim" (Mëshiruesi) është emër i përgjithshëm me cilësime të veçanta."

Autori: Analiza paraprake mund të shpjegojë përse mëshira e "Bamirësit" është e përgjithshme për besimtarët dhe jobesimtarët dhe përse mëshira e "Mëshiruesit" është e veçantë për besimtarët. Përshkrimi i bërë në thënien e mësipërme, ndoshta ka të bëjë me faktin se mëshira e shprehur me fjalën "Bamirës" kufizohet me këtë botë dhe është e vlefshme për të gjitha krijesat përderisa mëshira e shprehur me fjalën "Mëshiruesi" ka të bëjë me këtë botë dhe me amshimin dhe është e veçantë vetëm për besimtarin. Me fjalë të tjera, mëshira e "Bamirësit" është ajo mëshirë që u falet njësoj edhe besimtarëve edhe jobesimtarëve kurse mëshira e "Mëshiruesit" ka të bëjë me krijimin por edhe me gjykimin. Kjo pastaj sjell lumturinë dhe rehatinë, që është e ndarë për besimtarin, bekimet e të cilit do të zgjasin përgjithmonë sepse fundi i lumtur është për ata që mbrohen (nga e liga).

Rrëfehet në veprën "Keshfu`l ghummah" se Imam Sadiku (pqmt) tha një ditë: Mushka e tim eti është humbur. Nëse Zoti e kthen atë, do ta falënderoj me lëvdata me të cilat Ai do të jetë i kënaqur. Pas një kohe, mushka u kthye bashkë me shalën mbi të. Mbasi Imami u ul mbi të dhe i rregulloi rrobat e Tija, e ngriti kokën nga qiejt dhe tha:

"Lëvdata i takon Zotit". Nuk shtoi gjë tjetër dhe pastaj tha: "Nuk harrova as nuk lash gjë pa thënë. Unë thashë se të gjitha lëvdatat janë për Zotin, që është i Madh dhe i Fuqishëm, sepse nuk ka lëvdatë që nuk përfshihet brenda këtyre fjalëve. (vëll.1, fq.118)

Në "el-Ujun" përcillet se Imam Aliu (pqmt) u pyet njëherë për shpjegimin e këtij vargu me ç`rast tha: Pa dyshim, Zoti u ka shpjeguar pak robërve të Tij për begatitë që u ka falur sepse ata nuk mund t`i dinë të gjitha begatitë e Tija hollësisht. Ato janë përtej numërimit dhe përshkrimit. Andaj Ai ka thënë:

"Të gjitha lëvdatat janë për Zotin, që na fali begati".

Autori: Imami flet për faktin se lëvdata e përmendur në këtë varg është nga besimtari dhe se Zoti e ka shpallur atë, për t`ia mësuar mënyrën e saktë të përuljes dhe adhurimit.

1: (shënimi i përkthyesit) Këtu vlen të qartësohet se emërtimi "Hadith" në shiizëm u referohet jo vetëm thënieve të të Dërguarit të Zotit (pqmtmpt) por edhe thënieve të Imamëve (pqmt).

 Një këndvështrim filozofik mbi vargjet

Arsyeja e shëndoshë thotë se një pasojë, si dhe të gjitha karakteristikat e saja, janë të varura nga një shkak. Sado e përsosur që mund të jetë një pasojë, ajo është përsëri vetëm hija e një shkaku. Nëse bukuria dhe mirësia ka një ekzistencë të veten, atëherë tërësia e pavarur dhe e përsosur e saj i takon Zotit sepse Ai është "Shkaku" i të gjitha shkaqeve. Të gjitha lëvdatat  dhe falënderimet, në të vërtetë i drejtohen shkakut që e krijon përsosmërinë dhe bukurinë për të cilën bëhet fjalë. Ngase çdo përsosmëri është e krijuar nga Zoti, atëherë çdo lëvdatë dhe falënderim i drejtohet vetëm Atij. Sipas kësaj mund të themi se të gjitha lëvdatat janë për Zotin.

 - Vetëm Ty të adhurojmë dhe vetëm prej teje kërkojmë ndihmë

"el-Abd" në arabisht do të thotë "skllav" ose "rob", gjegjësisht një qenie njerëzore që është pronë e dikujt. Në kuptimin më abstrakt, kjo fjalë u referohet edhe qenieve të tjera të vetëdijshme. Kjo shprehet qartë në Fjalën e Zotit:

Nuk është dikush në tokë e në qiej që s`do t`i vijë Mëshiruesit si rob... Merjem 19:93

Edhe fjala "el-Ibadah" (shërbej; adhuroj; bindem) rrjedh nga kjo fjalë. Rrënja e kësaj fjale ndryshon në varësi prej kontekstit. Xhevheriu në fjalorin e tij "es-Sahih" shkruan se rrënja e fjalës "al-ubudijjah" (robërim, shërbim) është fjala "el-khudu" (nënshtrim). Mirëpo ky shpjegim nuk ka të bëjë me kuptimin gjuhësor të fjalës por më tepër me një cilësi të këtij veprimi, gjegjësisht me faktin se nënshtrimi është një domosdoshmëri e robërimit. Kjo sepse fjala "el-khudu" përdoret me parafjalën "li" kurse "el-ibadah" përdoret pa ndonjë parafjalë.

Kur një rob i Zotit e adhuron Atë, ai qëndron përpara Zotit njësoj siç qëndron robi përpara pronarit të tij. Andaj edhe adhurimi është një koncept diametralisht i kundërt me arogancën dhe krenarinë por jo domosdoshmërisht edhe me politeizmin. Kjo sepse një skllav mund të jetë në të njejtën kohë pronë e më shumë pronarëve. Zoti thotë:

Pa dyshim, ata që janë mendjemëdhenj ndaj adhurimit Tim, do të hyjnë të poshtërsuar në Ferr... Gafir (Falësi) 40:60

...dhe nuk duhet t`i bëjë shok askë Zotit të tij në adhurim... Kehf (Shpella) 18:110

Duhet theksuar se politeizmi (të adhuruarit e dikujt tjetër bashkë me Zotin) mbetet një mundësi dhe prandaj ndalohet në këtë rast. Do të ishte e palogjikshme që të ndalohej diçka që është praktikisht e pamundur. Për dallim nga politeizmi, mendjemadhësia nuk mund të bashkëekzistojë me adhurimin dhe prandaj është përdorur shprehja "mendjemëdhenj ndaj adhurimit Tim" në vargun e parë.

Robërimi (në kuptimin njerëzor) është valid vetëm në ato çështje të cilat posedohen dhe kontrollohen nga pronari dhe jo në çështje të tjera që kanë të bëjnë me vetë robin, siç është fakti se ai është prind i fëmijës së tij ose fakti se ai ka një lartësi të caktuar të trupit. Në çështje të tilla nuk mund të bëhet fjalë për nënshtrim ose robërim. Përkundër kësaj, "pronësia" e Zotit nuk është e kufizuar. Autoriteti i tij mbi robërit nuk ndahet me dikë tjetër dhe as robëria e njerëzve nuk ndahet mes Tij dhe dikujt tjetër. Një pronar ka vetëm një autoritet të kufizuar mbi robërit e tij. Ai mund t`u ngarkojë detyra të caktuara por nuk mund t`i vrasë ose t`i dënojë pa të drejtë. Në anën tjetër, Zoti ka një autoritet të tërësishëm dhe gjithëpërfshirës mbi robërit e Tij. Ai vepron ashtu si të dëshirojë me ta dhe në lidhje me punët e tyre. Pronësia e Tij nuk është e kushtëzuar dhe nuk ka kufij dhe po e tillë është edhe robëria dhe përulja e robërve përpara Zotit. Kjo "pronësi" është e vërtetë dhe e veçantë për të dyja palët. "Pronësia" i takon Zotit dhe robëria i takon robit të Tij. Struktura e vargut "vetëm Ty të adhurojmë" flet për këtë "eksklusivitet". Objekti "Ty" është i vendosur përpara fjalisë dhe adhurimi është përmendur pa ndonjë kushtëzim.

Siç shpjeguam më herët, prona (në kuptimin absolut të pronësisë) ekziston dhe mbijeton vetëm falë pronarit dhe bashkë me të. Në këtë kuptim, prona e vërtetë nuk duhet ta tërheqë vëmendjen e vështruesit nga pronari tek vetja. Nëse për shembull e shohim shtëpinë që i takon njëfarë Zejdi dhe e vështrojmë vetëm si shtëpi, lehtësisht mund të harrojmë për Zejdin dhe të merremi me shtëpinë. Por nëse e shikojmë shtëpinë si një pronë të Zejdit, atëherë mendimi ynë nuk do të ndahet as edhe një çast nga pronari i shtëpisë.

Cilësia e vetme e vërtetë e universit është fakti se ai është i krijuar dhe i poseduar nga Zoti. Asgjë në të gjithë krijimin nuk mund ta fshehë praninë hyjnore dhe të bëjë që një vështrues i tyre ta harrojë Zotin. Ai është i gjithëpranishëm, siç e ka thënë edhe vetë:

A nuk të mjafton që Zoti yt është dëshmitar i gjithçkaje? Ata janë në dyshim për takimin me Zotin e tyre por Ai i përfshin të gjitha... Fussilet (e shpjeguara hollësisht) 41: 53-54

Adhurimi i vërtetë pra, është ai në të cilin i Adhuruari dhe adhuruesi janë të pranishëm. Zoti duhet të adhurohet si Qenia që është e pranishme përpara adhuruesit. Kjo është arsyeja përse veta e tretë e përdorur në vargjet paraprake kthehet përnjëherë në vetën e dytë në vargun "vetëm Ty të adhurojmë". Adhuruesi duhet të jetë i pranishëm përpara të Zotit, jo vetëm me trupin e tij por edhe me shpirtin sepse në të kundërt, adhurimi do të ishte nga një trup pa shpirt dhe nga një formë pa jetë. Përveç kësaj, adhuruesi duhet të jetë i kujdesshëm që të mos e ndajë vëmendjen e tij mes Zotit dhe diçkaje tjetër, as haptazi (siç bëjnë politeistët) dhe as fshehurazi (si njerëzit mendja e të cilëve përqëndrohet në gjëra të tjera gjatë adhurimit, si dëshira e tij për të hyrë në Parajsë dhe frika nga Ferri). Të gjitha këto shpërqëndrime, janë një nuancë politeizmi, të cilin Zoti e ka ndaluar në Librin e Tij:

...andaj adhurojeni Zotin dhe jini të sinqertë në besimin tuaj... Zummer (Grupet) 39:2

Pa dyshim, feja e vërtetë i takon vetëm Zotit. Dhe sa për ata që marrin Mbrojtës përveç Tij e thonë: "ne s`i adhurojmë ata për tjetër gjë përveç të të qenit më pranë Zotit", pa dyshim Ai do të gjykojë mes tyre për atë, për të cilën ishin në kundërsthim... Zummer (Grupet) 39:3

Adhurimi mund të jetë një adhurim i mirëfilltë kur të bëhet me qëllim të pastër, që është në të vërtetë ajo që nënkuptohet me "praninë" e adhuruesit. Kjo do të ndodhë vetëm kur vëmendja e adhuruesit të mos jetë e fiksuar diku tjetër përveç tek Zoti (në të kundërt do të ishte politeizëm) dhe kur qëllimi i adhurimit të tij nuk është ndonjë dëshirë ose frikë si parajsa ose ferri. Për më tepër, adhuruesi nuk duhet të merret me veten e tij sepse kjo do të ishte një demonstrim egoizmi dhe mendjemadhësie, krejt në kundërshtim me nënshtrimin dhe robërimin para Zotit. Me shumë gjasa edhe përemri vetor "ne" i përdorur në shumës është një argument për këtë. Me këtë mohohet individualiteti i adhuruesit duke e përfshirë atë në një grup njerëzish dhe duke ia hequr egoizmin për të krijuar tek ai një modesti ku do të zhdukej tendenca e vlerësimit të vetvetes.

Deklarimi i nënshtrimit përpara Zotit me fjalët "vetëm Ty të adhurojmë" është një deklarim i përsosur përnga pastërtia dhe kuptimi. Mirëpo kur adhuruesi e shpreh adhurimin si një vepër të tij, mund të lihet përshtypja se ai duhet të jetë i pavarur në ekzistencë, fuqi dhe dëshirë ndonse në të vërtetë, ai s`është tjetër veçse një rob, i cili nuk posedon asgjë. Fjalia e dytë "vetëm prej teje kërkojmë ndihmë" e ka funksionin e korigjimit të kësaj përshtypjeje të gabuar dhe të një keqkuptimi të mundshëm. Kuptimi i vërtetë i saj është: "Ne e shohim adhurimin si veprën tonë dhe e bëjmë këtë pretendim vetëm me ndihmën Tënde. Sepse ne kurrë nuk jemi të pavarur prej teje." Me fjalë të tjera, vargu i plotë "Vetëm ty të adhurojmë dhe vetëm prej teje kërkojmë ndihmë" është një tërësi e vetme kuptimore që flet për "adhurimin me pastërti qëllimi". Kjo duhet të jetë arsyeja përse të dyja fjalitë kanë një stil të njejtë. Mund të thuhej për shembull edhe "Vetëm Ty të adhurojmë, na ndihmo dhe na udhëzo!" Por stili ndryshon vetëm në vargun vijues, gjë që do ta shpjegojmë më vonë.

Shpjegimi i dhënë më sipër e bën të qartë përse përemri në këtë varg është ndryshuar nga veta e tretë në të dytën, përse është vendosur objekti përpara foljes, përse adhurimi në frazën "të adhurojmë" është përdorur pa ndonjë kushtëzim, përse adhuruesi përfshin edhe njerëz të tjerë në këtë betim bindjeje ndaj Zotit, përse fjalia e dytë është e domosdoshme për ta qartësuar kuptimin e të parës dhe përse të dyja e kanë stilin dhe strukturën e njejtë.

Dijetarët kanë shkruar hulumtime të tërthorta në lidhje me këtë varg. E këshillojmë lexuesin që t`u referohet veprave të tyre për këtë qëllim.

Dhe pa dyshim, Zoti është ai të cilit kurrë nuk mund t`ia falënderohemi aq sa duhet...

 6- Na udhëzo në rrugën e drejtë!

7- Në rrugën e atyre që u fale të mira. Jo të atyre q`e merituan zemërimin Tënd as të atyre që devijuan...

 Komentimi:

Kuptimi i fjalës arabe "el-hidajah" (udhëzim; të udhëzosh) mund të kuptohet shumë lehtë sikur ta kuptojmë rëndësinë e "rrugës" që përmendet. Fjala e përdorur për rrugën, "es-Sirat" (rruga) është sinonim i fjalëve "et-tarik" dhe "es-sebil". Në këto vargje, Zoti e cilëson rrugën si të drejtë dhe si rruga e ndjekur prej atyre, të cilëve Zoti u fali të mira dhe begati. Kjo është pikërisht rruga për të cilën kërkohet udhëzim dhe në të njejtën kohë, qëllimi përfundimtar i adhurimit. Robi i lutet Zotit të tij që adhurimi i tij i pastër të bëhet në këtë rrugë.

Zoti e ka përmendur në Kur`an faktin se Ai ka shtruar një rrugë për njerëzit dhe për të gjithë krijimin. Kjo është rruga në të cilën të gjithë janë duke hapëruar. Ai thotë:

O njeri! Pa dyshim po përpiqesh për Zotin tënd derisa ta takosh Atë.. Inshikak (Zbërthimi) 84:6

..dhe drejt Tij është kthimi... Tegabun (Gënjeshtra) 60:3

...s`ka dyshim se tek Zoti është kthimi i çdo çështjeje...Shura (Këshilli) 42:53

Ka shumë vargje të tilla ku flitet se të gjitha gjërat janë duke e ecur në një rrugë të caktuar, fundi i të cilës është vetëm Zoti.

Sa i përket rrugës, Zoti përmend dy lloje të saj dhe jo vetëm një:

O bij të Ademit, a nuk ju urdhërova të mos e adhuronit Djallin? S`ka dyshim se ai është armiku juaj i hapur. A s`ju urdhërova të më adhuronit Mua sepse kjo është rruga e drejtë... Rum (Romakët) 30:60-61

Sipas kësaj, ka një rrugë të drejtë dhe një rrugë të dytë përkrah kësaj. Sërish Zoti thotë:

...dhe pa dyshim Unë jam pranë. I përgjigjem lutjes së lutësit kur më thërret, që edhe ata t`i përgjigjen thirrjes Sime dhe të besojnë tek Unë që të mund të hapërojnë rrugës së drejtë... Bekare (Lopa) 2:186

Më thirrni dhe do t`ju përgjigjem. Pa dyshim, ata që janë mendjemëdhenj ndaj adhurimit Tim, do të hyjnë së shpejti, në Ferr, të poshtërsuar... Gafir (Falësi) 40:60

Është më se e qartë se Zoti është pranë robërve të Tij dhe se rruga më afërt drejt Tij është ajo e adhurimit dhe e lutjeve. Mund ta krahasojmë këtë me përshkrimin që u bëhet atyre që nuk e besuan Zotin:

...këta do të thirren nga një vend i largët... Fussilet (e shpjeguara në hollësi) 41:44

Sipas kësaj, ka dy rrugë drejt Zotit. Një rrugë të afërt, që është ajo e besimtarëve dhe një të largët, që u takon të tjerëve. Kjo "largësi" është edhe dallimi i parë mes të dy rrugëve. Dallimi i dytë:

Pa dyshim, nuk do të hapen dyert e qiejve për ata që i mohojnë shenjat Tona dhe që ua kthejnë shpinën atyre me mendjemadhësi... Araf (Lartësitë) 7:40

Ç`është funksioni i një dere? Është pikërisht lëshimi i njerëzve të lejuar dhe kthimi prapa i të palejuarve. Kjo tregon se ka një kalim nga nivelet e ulta në "lartësitë" e sipërme. Në anën tjetër, Zoti thotë:

dhe do shkatërrohet ai mbi të cilin zbret zemërimi Im... Ta Ha 20:81

Fraza e përkthyer në këtë rast si "do shkatërrohet", në përkthim të drejtpërdrejtë do të thotë "do të bjerrë poshtë". Nga kjo mund të kuptohet se ekziston gjithashtu një kalim "vertikal" edhe në drejtimin e kundërt, nga lartësitë e sipërme drejt niveleve të ulta. Thuhet:

..dhe kushdo që mohon në vend të besimit, pa dyshim ka devijuar nga rruga e drejtë...Bekare (Lopa) 2:108

Në këtë kontekst, Zoti e përdor fjalën "politeizëm" për "devijim".

Sipas kësaj që u tha më sipër, njerëzit mund të ndahen në tri kategori. Në kategorinë e parë janë ata që lartësohen drejt "lartësive të sipërme", gjegjësisht ata që i besojnë shenjat e Zotit dhe që nuk janë mendjemëdhenj në të adhuruarit e Tij. Kategoria e dytë përbëhet nga ata që bien poshtë drejt "niveleve të ulta". Ata janë personat, mbi të cilët zbret zemërimi i Zotit. Në grupin e tretë, janë personat që kanë devijuar nga rruga e drejtë dhe që enden të humbur poshtë e lartë. Vargu i fundit që diskutuam më sipër, u drejtohet pikërisht këtyre tre kategorive: "në rrugën e atyre që u fale të mira. Jo në rrugën e atyre q`e merituan zemërimin Tënd as të atyre që devijuan."

Siç shihet qartë, "rruga e drejtë" është qartësisht e ndarë nga dy rrugët e tjera. Ajo është rruga e besimtarëve, të cilët nuk janë mendjemëdhenj. Vargjet në vijim, tregojnë se ajo që quhet "rruga e drejtë" mund të jetë edhe e ndarë në disa degëzime:

Zoti do t`i lartësojë ata që besuan dhe ata, të cilëve u është dhënë dituri... Muxhadele (ajo që përpiqej) 58:11

Çdo devijim është një lloj politeizmi dhe çdo politeizëm është një devijim në vete. Kjo mund të kuptohet në Fjalën e Zotit:

...dhe ai që e zgjedh mohimin në vend të besimit, pa dyshim ka devijuar nga rruga e drejtë... Bakara (Lopa) 2:108

Për të njejtën gjë flitet edhe në vargun:

O bij të Ademit, a s`ju urdhërova të mos e adhuronit Djallin? S`ka dyshim se ai është armiku juaj i hapur. A s`ju urdhërova të më adhuronit Mua sepse kjo është rruga e drejtë... Rum (Romakët) 30:60-61

Po kështu, Kur`ani e konsideron politeizmin si një padrejtësi dhe padrejtësinë si një lloj politeizmi. Kjo është gjëja që mund të kuptohet nga vargjet ku përcillen fjalët e djallit, pas gjykimit të dhënë kundër tij:

Unë edhe më parë nuk e pranova adhurimin tuaj për mua në vend të Zotit. Për të padrejtët është dënimi i dhimbshëm... Ibrahim 14:22

Në vijim, e konsideron padrejtësinë si devijim:

Ata që besojnë dhe nuk përziejnë padrejtësi në besimin e tyre, do ta kenë rrugën e sigurisë dhe do të udhëzohen drejt...En`am (Kopeja) 6:82

Këtu duhet theksuar sërish fakti se këta njerëz do të udhëzohen drejt dhe do të hapërojnë rrugës së sigurt vetëm derisa nuk fusin padrejtësi në besimin e tyre.

Kur të shihen këto vargje, është më se e qartë se politeizmi, devijimi dhe padrejtësia e kanë të njejtin efekt. Të trija janë të lidhura me njëra-tjetrën. Prandaj mund të thuhet se secila është e dallueshme me ndihmën e dy të tjerave. Në praktikë, të trija janë e njejta gjë, ndonse mund të dallojnë në kuptimin e tyre gjuhësor.

Sipas kësaj, "rruga e drejtë" është ajo rrugë që dallon nga rruga e atyre që devijuan. Është një rrugë që zgjatet shumë larg politeizmit dhe padrejtësisë dhe në të cilën nuk mund të gjendet devijimi, as në mendime të fshehura (si mosbesimi dhe mendimet e ndaluara nga Zoti) dhe as në vepra të kryera haptazi (si kryerja e një mëkati ose largimi nga veprat e mira). Kjo rrugë është rrugë e Njëshmërisë së vërtetë në besim dhe në vepra. Dhe ç`mund të ketë përtej të vërtetës, përveç gabimeve? Vargu i përmendur më sipër (6:82) përshtatet plotësisht me këtë mendim. Ky varg i garanton besimtarit një siguri gjatë rrugës së tij dhe i premton udhëzim të përsosur. Premtimi mund të nxirret nga fakti se fjala origjinale, e përkthyer si "i udhëzuar drejt" është në të vërtetë një emër dhe në kontekstin e dhënë, i drejtohet një kuptimi që ka të bëjë me ardhmërinë. Kjo është një karakteristikë e rrugës së drejtë.

Zoti,të bekuarit me begatitë hyjnore i ka identifikuar në vargun:

Dhe ata që i binden Zotit dhe të Dërguarit, janë ata të cilët Zoti i ka bekuar me begati në mesin e profetëve, të mirëve, dëshmorëve dhe të drejtëve. Këta u mjaftojnë si shoqërues... Nisa (Gratë) 4:69

Besimi dhe bindja janë shpjeguar në disa vargje paraprake, si vijon:

Jo! Ata s`do kenë besuar derisa s`të bëjnë ty gjykues në çështjet mes tyre, derisa nuk pajtohen në zemrat e tyre me vendimin tënd dhe s`të binden me një bindje të plotë. Dhe sikur t`u thonim " mbyteni veten ose dilni nga shtëpitë tuaja", nuk do ta bënin atë, përveç disave prej tyre.Por sikur t`i ndiqnin këshillat që ua dhamë, pa dyshim do të ishte për ta më mirë dhe më e sigurt...Nisa (Gratë) 4:65-66

Ata që besojnë me të vërtetë janë të fortë në bindjen dhe nënshtrimin e tyre, si në fjalë ashtu edhe në vepra, si në fshehtësi ashtu edhe hapur. Besimtarët e tillë do të vendosen në pozita të larta, menjëherë pas atyre, të cilëve Zoti u fali të mira. Prandaj Zoti ka thënë "këta janë me ata, të cilët..." dhe jo "janë nga mesi i tyre". Ata pa dyshim do të jenë me të zgjedhurit, por jo prej tyre. Ky pretendim forcohet akoma më tepër në fjalinë e fundit "..dhe këta u mjaftojnë si shoqërues.". Fjala "shoqërues" flet për dikë përveç vetvetes.

Ka një varg, pak shumë të ngjashëm në kapitullin e pesëdhjet e shtatë të Kur`anit:

...dhe ata që e besuan Allahun dhe të Dërguarin e Tij, janë të mirët dhe dëshmorët pranë Zotit të tyre. Atyre u takon shpërblimi dhe drita... Hadid (Hekuri) 57:19

Sipas kësaj, besimtarët do të jenë në pozitën e të mirëve dhe dëshmorëve në amshim. Kjo mund të kuptohet nga fjalët "pranë Zotit të tyre" dhe "atyre u takon shpërblimi..."

Të bekuarit me bekimet hyjnore, të cilët janë njerëzit e "rrugës së drejtë", kanë një prestigj dhe një nivel më të lartë se ai i besimtarëve të cilët më vonë i kanë pastruar besimin dhe veprat e tyre nga devijimi, politeizmi dhe padrejtësia. Po të përsiatemi në lidhje me këto vargje, do ta fitojmë përshtypjen se ky grup besimtarësh vazhdon të hapërojë në rrugën e "përsosjes". Sikur ky grup ta kishte përfunduar këtë proces, do të konsiderohej në mesin e njerëzve të rrugës së drejtë dhe jo "pranë tyre". Në një rast të tillë, këta besimtarë do të lartësoheshin në nivelin e tyre dhe në vend që të ishin "pranë" njerëzve të rrugës së drejtë, do të ishin në mesin e tyre. Mbase arsyeja e këtij niveli të lartë të njerëzve të rrugës së drejtë, është dituria që u është falur nga Zoti, i cili thotë në fjalën e Tij:

Zoti do t`i lartësojë ata që besuan dhe ata, të cilëve u është dhënë dituri... Muxhadele (ajo që përpiqej) 58:11

Duke u mbështetur në këtë, mund të thuhet se njerëzit e "rrugës së drejtë" janë të bekuar me të mira, të cilat janë shumë më të çmueshme sesa një besim i plotë dhe një bindje e përsosur. Kjo është edhe karakteristika e dytë e "rrugës së drejtë".

Zoti shumë shpesh i përmend fjalët "es-Sirat" (rruga) dhe "es-Sebil" (shtegu)¹ në Kur`an. Por Ai kurrë nuk ka zgjedhur drejt Tij më tepër se një rrugë të vetme të drejtë. Por në të njejtën kohë, ka folur për shumë "shtigje" që çojnë drejt Zotit:

dhe ata që përpiqën fort për Ne, do t`i udhëzojmë në shtigjet Tona... Shuara (Poetët) 26:69

Ngjashëm me këtë, Ai kurrë nuk e ka përdorur shprehjen "rruga e drejtë" në fjalët e ndonjërit nga robërit e Tij. Përkundër kësaj, Ai shpesh e përdor shprehjen "shtegu" në fjalët e ndonjërit nga robërit e Tij të zgjedhur:

thuaj: ky është shtegu im. Unë ju ftoj drejt Zotit me shenja të qarta. Të tillë jemi Unë dhe ata që më ndjekin... Jusuf (12:108)

...dhe ndiqnie shtegun e atyre që kthehen drejt Meje! Rum (Romakët) 31:15

...shtegu i besimtarëve Nisa (Gratë) 4:115

Këto vargje janë një tregues se "shtegu" është diçka e ndarë nga "rruga e drejtë". Mund të ketë shumë shtigje të ndryshme të robërve të zgjedhur të Zotit në aspektin e adhurimit dhe nënshtrimit mirëpo "rruga e drejtë" është një dhe e vetme, siç ka thënë edhe Zoti në Fjalën e Tij:

Pa dyshim, u ka ardhur një dritë dhe një Libër i qartë nga Zoti. Me të, Zoti e udhëzon atë që e ndjek dëshirën e Tij drejt shtigjeve të sigurisë dhe e nxjerr nga errësira në dritë me lejen e Tij, duke e udhëzuar në rrugën e drejtë... Maide (Tryeza) 5:15-16

Mund të shihet se si ky varg u referohet "shtigjeve" në shumës dhe "rrugës së drejtë" në njëjës. Për këtë, mund të ketë dy shpjegime. Ose "rruga e drejtë" dhe "shtigjet" janë e njejta gjë ose "shtigjet" zgjaten deri në një pikë ku bashkohen të gjitha në "rrugën e drejtë".

Përveç kësaj, ka edhe një dallim ndërmjet "rrugës së drejtë" dhe "shtegut. Zoti thotë:

Dhe shumë prej tyre nuk e besojnë Zotin pa i gjetur të barabartë Atij... Jusuf 12:106

Këtu mund të vërehet se flitet për besimtarë të cilët i gjejnë të barabartë Zotit. Kjo tregon se një dozë e caktuar politeizmi mund të bashkëekzistojë me besimin (i cili është një "shteg"). Me fjalë të tjera, "shtegu" mund të bashkëekzistojë me politeizmin. Për dallim prej tij, "rruga e drejtë" nuk mund të jetë e tillë sepse ajo s`është rruga e atyre që devijuan.

Secili nga "shtigjet" ka një vlerë të caktuar por edhe ndonjë mangësi. Kjo gjë nuk ndodh me "rrugën e drejtë". Çdo "shteg" është nje pjesë e "rrugës së drejtë" që dallohet nga shtigjet e tjera. Kjo mund të kuptohet nga vargjet e sipërpërmendura si dhe nga disa vargje të tjera. Për shembull, Zoti thotë:

...dhe t`më adhuroni Mua, sepse kjo është rruga e drejtë.. Ja Sin 36:61

Thuaj: mua im Zot më ka udhëzuar në rrugën e drejtë, në fenë e drejtë të Ibrahimit që ishte larg besimeve të kota. En`am (Kopeja) 6:161

Adhurimi dhe feja janë të përbashkëta për të gjitha "shtigjet", të cilat janë në të njejtën kohë edhe vetë "rruga e drejtë". Marrëdhënia mes "rrugës së drejtë" dhe "shtigjeve" të Zotit është e ngjashme me marrëdhënien mes shpirtit dhe trupit. Gjatë jetës, trupi pëson ndryshime të shumta nga dita në ditë, nga të qenit foshnje në të qenit fëmijë, nga adoleshenca në rini, nga mosha e mesme në pleqëri etj. Përkundër kësaj, shpirti mbetet i njejtë dhe gjithmonë në një unitet me trupin. Ndonjëherë trupi (bashkë me shpirtin si një tërësi) vuan nga pasoja të padëshirueshme, të cilat shpirti mbase kurrë nuk do t`i kishte zgjedhur. Mirëpo shpirti kurrë nuk shkatërrohet dhe vazhdon të bashkëjetojë me trupin. Në një mënyrë të ngjashme, edhe shtigjet e Zotit janë në të vërtetë të bashkuara me "rrugën e drejtë", por ndonjëherë ndonjëra nga shtigjet e ndjekura nga besimtarët mund të vuajë nga defekte të caktuara, të cilat nuk mund të gjenden tek "rruga e drejtë" e cila është e pastër nga çdo defekt dhe mangësi. Në pjesët paraprake të librit, e pamë se ndonjëra nga shtigjet mund të kombinohet edhe me politeizmin, gjë që nuk ndodh në "rrugën e drejtë". Për të përmbledhur, mund të themi se "shtigjet" janë të niveleve të ndryshme, të afërta ose të largëta (me Zotin), të sigurta ose të rrezikshme, të pastra ose të ndyra, por të gjitha janë brenda "rrugës së drejtë" ose thënë më saktë, janë një me "rrugën e drejtë".

Zoti e ka përmendur këtë fakt në një parabolë në lidhje me të vërtetën dhe gënjeshtrën, në vargun në vijim:

Kur Zoti zbret shi nga qiejt dhe vërshime i mbulojnë luginat, një pjesë e shkumës del mbi ujin. Kjo shkumë është njësoj si ajo që shfaqet kur e nxeh diçka në zjarr për të bërë stoli a për diç tjetër. Për Zotin, e Vërteta dhe gënjeshtra janë po kështu. Shkuma zhduket por ajo që është e mirë për njeriun mbetet mbi dhe... Ra`d (Bubullima) 13:17

Ky varg flet qartë se zemra dhe mendja dallojnë në aftësitë e tyre dhe në kapacitetin për ta pranuar diturinë hyjnore dhe përsosmërinë shpirtërore, ndonse të dyja e kanë pjesën e tyre në bekimin hyjnor (shpjegimi më i hollësishëm për këto çështje do të jepet në kapitullin e trembëdhjetë). Kjo është pra, karakteristika e tretë e "rrugës së drejtë".

Nga analiza e mësipërme mund të kuptohet se "rruga e drejtë" është një lloj "kontrolluesi" i shtigjeve që çojnë drejt Zotit. Mund të themi se një shteg që çon drejt Zotit, mund të arrijë tek Ai vetëm përderisa mbetet i pandarë nga rruga e drejtë. Ndërsa rruga e drejtë, çon drejt Zotit pa asnjë kusht tjetër dhe pa devijim. Kjo është arsyeja përse Zoti e ka quajtur "es-Sirat al mustekim"(rruga e drejtë). "es-Sirat" quhet një rrugë e qartë dhe rrjedh nga shprehja "sarattu sartan" (= e gëlltita tërësisht). Me fjalë të tjera, kjo rrugë në një mënyrë, "e gëlltit" hapëruesin e saj duke mos e lejuar të dalë prej saj. "Mustakim" (drejtë) i thuhet njeriut që qëndron mbi këmbët e tija dhe që ka kontroll të plotë mbi veten dhe mbi gjërat që kanë të bëjnë me të. Me fjalë të tjera, është cilësimi i një gjëje që nuk bie pre e ndryshimeve. Sipas kësaj "rruga e drejtë" është një rrugë, e cila nuk dështon në udhëzimin e hapëruesve të saj drejt qëllimit. Zoti thotë:

Dhe ata që e besuan Zotin dhe u kapën fort për Të, Ai do t`i bekojë me mëshirën e Tij dhe me begati e do t`i udhëzojë drejt Vetes nëpërmjet rrugës së drejtë... Nisa (Gratë) 4:175

Siç mund të kuptohet, udhëzimi asnjëherë nuk dështon dhe përherë ia arrin qëllimit. Në Kur`ani thuhet gjithashtu:

Andaj atyre që Zoti dëshiron t`i udhëzojë, ua hap zemrën ndaj Islamit dhe për këdo që dëshiron të devijojë, ia ngushton gjirin sikur të ngjitej në qiej. Kështu Zoti hedh papastërti mbi ata që nuk besojnë. Dhe kjo është rruga e drejtë e Zotit tënd...En`am 6:125-126

Kjo do të thotë se kjo është rruga e Zotit, e cila nuk ndryshon kurrë dhe nuk dështon që të arrijë drejt qëllimit. Përsëri Zoti thotë:

Ai tha: Kjo është rruga e drejtë sipas Meje. S`ka dyshim se ti s`ke fuqi mbi robërit e mi, përveç devijuesve... Hixhr (Shkëmbi) 15:41-42

Ky varg tregon se kjo është "rruga" e Tij e vendosur që nuk ndryshon kurrë. Në këtë mënyrë, vargu në fjalë e përcjell porosinë e njejtë si vargu:

Dhe s`do të gjeni ndonjë ndryshim në rrugën e Zotit.. Fatir (Nismëtari) 35:43

Mësimet që mund të merren nga shpjegimit e mësipërme, mund të përmblidhen në pikat në vijim:

1) Ka shumë "shtigje" drejt Zotit dhe të gjitha këto dallojnë nga njëri-tjetri përnga përsosmëria dhe vështirësia e tyre. E gjitha varet nga largësia ose afërsia e tyre me të vërtetën themelore gjegjësisht me "rrugën e drejtë". Disa prej shtigjeve që çojnë në rrugën e drejtë janë nënshtrimi, besimi, adhurimi, pastërtia e qëllimit dhe modestia përpara Zotit kurse shtigjet që ecin në drejtim të kundërt janë mosbesimi, politeizmi, herezia, mosrespektimi i kufijve në vepra, të mëkatuarit etj. Zoti ka thënë:

Dhe për të gjithë ka nivele sipas veprave të tyre, që të mund Zoti t`i shpërblejë veprat e tyre dhe të mos u bëhet padrejtësi...Ahkaf (Kodrat e rërës) 46:19.

E njejta vlen edhe kur flasim për diturinë shpirtërore, të cilën mendja  e njeriut e pranon nga Zoti. Kjo dituri ndryshon sipas kapacitetit mendor dhe shpirtëror të pranuesit si dhe në varësi prej këndvështrimeve të tij. Kjo mund të shihet edhe në krahasimin e përmendur në vargun kuranor:

Kur Zoti zbret shi nga qiejt dhe vërshime i mbulojnë luginat... Ra`d (Bubullima)13:17

2) "Rruga e drejtë" i kontrollon të gjitha shtigjet. Po kështu, edhe njerëzit e rrugës së drejtë (të cilët janë të udhëzuar në të nga Zoti) kanë autoritet të plotë për t`i udhëzuar robërit e tjerë të Zotit. Në Kur`an thuhet:

Këta u mjaftojnë si shoqërues... Nisa (Gratë) 4:69.

Pa dyshim, përgjegjës mbi ju është Zoti, i Dërguar i Tij dhe besimtarët që e falin namazin dhe që japin zeqat derisa janë të përkulur (në ruku)... Maide (Tryeza) 5:55.

Vargu i dytë i përmendur u shpall në lidhje me Udhëheqësin e Besimtarëve, Aliun (pqmt), siç përcillet në transmetime të sigurta të llojit "mutavatir" (=një ngjarje që përcillet në mënyrë të njejtë nga persona të ndryshëm të palidhur me njëri-tjetrin si nga aspekti i kohës ashtu edhe i vendit. Këto transmetime pranohen logjikisht si të sakta dhe të besueshme). Ai është një nismëtar i kësaj rrugë. Më shumë hollësi në lidhje me këtë çështje, do të përmendim në kapitullin e pestë.

3) Roli i udhëzimit në shtigjet drejt Zotit varet nga kuptimi i vetë shtigjeve. "el-Hidajah" do të thotë "udhëzoj" ose "udhëheq drejt një qëllimi". Kjo folje mund të pranojë dy objekte, që mund të shprehen pa përdorur parafjalë (siç përdoret në dialektin e Hixhazit) ose me parafjalën "ila" (=drejt; siç përdoret në dialektet e fiseve të tjera). Kjo informatë është marrë nga fjalori "es-Sihah" i Xhevheriut dhe është e saktë.

Para se të vazhdojmë me shtjellimin e kësaj teme, duhet korigjuar një keqkuptim shumë i shpeshtë. Disa njerëz mendojnë se kuptimi i udhëzimit ndryshon në varësi prej asaj në është parafjala "ila" përpara objektit të dytë ose jo. Nëse nuk ka një parafjalë të tillë, sipas tyre, do të thotë se kuptimi i fjalës "udhëzim" është "çoj drejt cakut". Kurse në rastet kur gjendet parafjala "ila", do të thotë "e tregoj rrugën". Si dëshmi për këtë, e japin vargun në vijim:

S`ka dyshim se ti s`mund ta udhëzosh atë që e do, por Zoti e udhëzon atë që dëshiron Ai... Kasas (Rrëfime) 28:56

Ky varg, në të cilin shprehjet "s`mund ta udhëzosh" dhe "udhëzon" janë përdorur pa ndonjë parafjalë, thotë se Profeti (pqmtmpt) nuk mund ta udhëzojë kë të dëshirojë. Por siç dihet, ai gjithë jetën i udhëzoi njerëzit dhe ua tregoi rrugën e Zotit. Andaj, gjëja që i mohohet në këtë varg duhet të jetë kuptimi tjetër i fjalës "udhëzoj". Sipas kësaj, vargu në të vërtetë do të thotë: "ti s`mund ti çosh njerëzish drejt qëllimi shpirtëror si të duash ti por Zoti është Ai që i sjell njerëzit drejt këtij caku. Dallimi kuptimor i shprehur më sipër mund të shihet më qartë në vargun:

Dhe Ne pa dyshim do t`i kishim udhëzuar në rrugën e drejtë...Nisa (Gratë) 4:68

Folja (në arabisht) është përdorur pa ndonjë parafjalë dhe i referohet udhëzimit hyjnor, dmth. çuarjes drej cakut. Në një varg tjetër Zoti i drejtohet të Dërguarit (pqmtmpt) me fjalët:

...dhe s`ka dyshim se ti udhëzon në rrugën e drejtë..Shura (Këshilli) 42:52

Këtu folja ndiqet nga parafjala "ila" (e përkthyer në këtë kontekst si "në") dhe Profeti (pqmtmpt) ngarkohet me detyrën e udhëzimit, në kuptimin e të treguarit të rrugës. Sipas mendimi të tyre, kur të bashkohen këto tre vargje, mund të kuptohet se në rastet kur fjala "udhëzim" nënkupton "lëviz dikë/diçka drejt qëllimit", nuk përdoret parafjalë. Në rastet kur nënkupton "tregoj rrugën", përdoret parafjala "ila".

Por ky mendim nuk përkrahet nga Kur`ani. Zoti i përcjell fjalët e Faraonit, i cili i drejtohet popullit të tij me fjalët:

O njerëzit e mi! Më ndiqni mua dhe unë do t`ju udhëzoj në rrugën e drejtë...Gafir (Falësi) 40:38

Origjinali i këtij vargu në arabisht nuk ka kurrfarë parafjale dhe prapëseprapë kuptimi i foljes "udhëzoj" nuk është "lëviz diçka/dikë drejt qëllimit" por "tregoj rrugën".

Ajo që përmendet në vargun 28:56 (S`ka dyshim se ti s`mund ta udhëzosh atë që e do, por Zoti e udhëzon atë që dëshiron Ai...) është e vërteta ose përsosmëria e udhëzimit. Vargu tregon se i Dërguari (pqmtmpt) nuk mund t`u falte njerëzve të vërtetën e udhëzimit dhe udhëzimin e përsosur, sepse këtë detyrë Zoti ia kishte caktuar vetes.

Thënë shkurt, kuptimi i foljes "udhëzoj" nuk është i varur nga parafjala "ila", sepse në të dy rastet kuptimi është i njejtë.

"el-Hidajah" do të thotë të udhëzosh ose t`ia tregosh cakun dikujt duke ia treguar rrugën që çon drejt këtij caku. Udhëzimi i vërtetë është vetëm i Zotit dhe Ai i udhëzon robërit e Tij duke krijuar shkaqe të tilla, të cilat tregojnë drejt cakut dhe i udhëzojnë besimtarët drejt qëllimit shpirtëror. Zoti thotë:

Andaj atyre që Zoti dëshiron t`i udhëzojë, ua hap zemrën ndaj Islamit... En`am (Kopeja) 6:125

...pastaj lëkurat dhe zemrat e tyre zbuten ndaj të kujtuarit të Zotit. Ky është udhëzimi i Allahut, me të cilin Ai udhëzon kë të dojë... Zummer (Grupet) 39:23

Folja "zbuten" ndiqet në këtë rast nga parafjala "ndaj", duke i dhënë foljes kuptimin e një tendence ose animi drejt diçkaje. Sipas kësaj, "udhëzim" do të thotë se Zoti krijon në zemrën e besimtarit një gjendje me të cilën zemra e fillon, e pranon dhe anon drejt të përmendurit të Zotit.

Më sipër e përmendëm qartë se ka shumë "shtigje" që çojnë drejt Zotit. Si pasojë, edhe udhëzimi për një shteg të caktuar dallon nga ai i shtegut tjetër sepse secili prej tyre e ka udhëzimin e tij të veçantë. Ky ndryshim mund të kuptohet nga vargjet:

...dhe ata që përpiqën fort për Ne, do t`i udhëzojmë në shtigjet Tona. Pa dyshim, Zoti është me ata që veprojnë mirë... Ankebut (Merimanga) 29:69

Ka njerëz që përpiqen "në rrugë të Zotit" dhe të tillë që përpiqen "për Zotin". Ka një dallim të madh mes tyre. I pari përpiqet që ta sigurojë "rrugën" e Zotit dhe ta pastrojë atë nga çdo rrezik kurse i dyti e ka të përqëndruar të tërë kujdesin e tij tek Zoti. Është pikërisht ky njeri i dytë i cili lëvdohet në këtë varg. Andaj edhe Zoti e ndihmon atë dhe e udhëzon në shtegun që më së shumti u përshtatet aftësive të tija. Në vazhdim, Zoti e udhëzon atë nga një shteg në tjetrin derisa më në fund e lidh fort për Veten e Tij.

 4) "Rruga e drejtë" është rruga që ruhet e pandryshuar në mesin e "shtigjeve" të shumta që çojnë drejt Zotit dhe që janë të niveleve të ndryshme. Zoti e udhëzon njeriun drejt "rrugës" dhe me këtë ai udhëzohet drejt. Siç u përmend më sipër, Zoti mund ta udhëzojë njeriun nga një shteg më i ulët në një shteg më sipëror se i pari dhe pastaj edhe në një nivel më të lartë akoma. Lutja e shprehur në këto vargje "Na udhëzo në rrugën e drejtë!" (e shpallur në emër të atyre të cilët Zoti tashmë i ka udhëzuar drejt të adhuruarit të Tij) flet pikërisht për këtë fakt. Nëse e konsiderojmë këtë pikë, nuk do të mbetej hapësirë për kundërshtime të tipit: "Ai që e thotë këtë lutje është tashmë një njeri i udhëzuar drejt. Përse të lutet akoma për udhëzim? Në këtë rast kjo do të ishte një lutje për të fituar diçka, që tashmë e posedon. Përveç kësaj, adhuruesi është tashmë në rrugën e drejtë. Si mund që të lutet për të qenë i udhëzuar sërish drejt asaj rruge ku gjendet tashmë? A nuk është kjo një gjë e pamundur?"

Mirëpo shpjegimi ynë, i dhënë më sipër, i qartëson problemet e shprehura nga kundërshtime të tilla.

Një kundërshtim tjetër: Ligji ynë (islam) është ligji më i përsosur dhe më i kuptueshëm, në mesin e ligjeve të dërguara nga Zoti që nga fillimi i njerëzimit. Në një rast të tillë, përse na duhet që t`i lutemi Zotit të na udhëzojë në rrugën e njerëzve përpara nesh, të cilëve Zoti u fali të mira?

Përgjigje: Nuk mund të kundërshtohet fakti se Ligji i sjellë nga Muhammedi (pqmtmpt) është më i përsosur se çdo ligj tjetër. Por kjo nuk do të thotë se të gjithë njerëzit që e ndjekin Ligjin e tij, janë domosdoshmërisht më të përsosur se ndjekësit e ligjeve të kaluara. Një ndjekës mesatar i Ligjit të Muhammedit (pqmtmpt) nuk mund të jetë më i mirë se Nuhu (pqmt) ose Ibrahimi (pqmt), ndonse Ligjet e tyre u shpallën shumë kohë përpara se të shpallej Ligji islam. Është një gjë të pranosh dhe të ndjekësh një ligj por është një gjë krejt tjetër, të arrish përsosmëri shpirtërore, nëpërmjet një nënshtrimi të plotë ndaj këtij ligji. Një besimtar i popujve të kaluar, i cili arriti një nivel të lartë shpirtëror dhe i cili u bë pasqyrë e cilësive hyjnore, është pa dyshim më i mirë dhe më i vlefshëm se një ndjekës i këtij ligji, i cili kurrë nuk e ka arritur një gjë të tillë, ndonse ky i fundit mund të jetë ndjekës i Ligjit më të përsosur të sjellë nga Muhammedi (pqmtmpt). Andaj është shumë normale që një besimtar i nivelit më të ulët (ndonse mund të jetë ndjekës i një ligji të përsosur) t`i lutet Zotit që ta ndihmojë atë në arritjen e një niveli më të lartë të përsosjes.

Një komentues i Kur`anit, i është përgjigjur një kritike të tillë, në një mënyrë jo dhe aq të përsosur. Ai ka thënë: "Feja e Zotit është një dhe ajo është Islami. Të vërtetat themelore (besimi në një Zot, në Profetësi dhe në Ditën e Gjykimit) janë të njejta në të gjitha ligjet dhe në të gjitha shpalljet e Zotit. Ligji islam ka një karakteristikë të veçantë, në atë se i përfshin të gjitha aspektet e jetës njerëzore, me çfarë bëhet edhe më i kuptueshëm për njerëzit. Përveç kësaj, Ligji islam kujdeset shumë për mirëqenien sociale dhe për më tepër, themelet i ka të shtruara mbi arsyen, në çdo formë të saj: logjikë, këshilla dhe argumentime.

Sipas kësaj, të gjitha fetë janë të njejta dhe i kanë të vërtetat e njejta themelore. Njerëzit e të kaluarës na kanë tejkaluar në këtë aspekt. Andaj Zoti na urdhëron që t`i shohim veprat e tyre, të marrim mësime nga to dhe ta ndjekim rrugën e tyre të përsosje shpirtërore."

Unë them se principet mbi të cilat mbështetet kjo përgjigje, bien në kundërshtim me principet që na udhëzojnë në komentimin e Kur`anit. Kjo përgjigje pretendon se të vërtetat themelore janë të njejta në të gjitha fetë, se nuk ka dallim në nivelin e tyre dhe se përsosmëria shpirtërore dhe virtytet  fetare janë të njejta gjithkund. Sipas këtij këndvështrimi, nëse flasim në këndvështrimin e krijimit, profeti i kategorisë më të lartë është i barabartë në ekzistencën e tij dhe në përsosmërinë natyrore me besimtarin e kategorisë më të ulët.  Dallimi mes tyre, nëse ka fare dallim, është i themeluar në pamjen subjektive të Ligjit islam dhe jo në çëshjet e krijimit. Sipas tyre, ky rast është njësoj si pozita e mbretit në krahasim me një qytetar të thjeshtë. Ata nuk dallojnë nga njëri-tjetri përnga ekzistenca e tyre njerëzore por përnga pozita e tyre, e cila fundja përcaktohet nga vetë njerëzit dhe si e tillë nuk ka ndonjë ekzistencë të vërtetë.

Ky lloj i të menduarit themelohet në teoritë materialiste, të cilat e mësojnë njeriun se nuk ka asnjë ekzistencë tjetër përveç materjes. Sipas këtyre teorive, gjërat metafizike nuk kanë një ekzistencë të vërtetë (ose së paku ne nuk jemi në gjendje të kuptojmë se ata ekzistojnë). Përjashtimi i vetëm në këtë drejtim është Zoti, në ekzistencën e të cilit besojmë për shkak të dëshmive logjike.

Ata që e pranuan këtë këndvështrim vepruan kështu, sepse si pasojë e ndikimit të shkencave natyrore, gjithë vëmendjen e tyre e përqëndruan tek pesë shqisat e njeriut. Një arsye tjetër është mendimi i tyre se perceptimi i përgjithshëm njerëzor është i mjaftueshëm për t`i shpjegur vargjet hyjnore, për të cilat nuk ka nevojë të përsiatemi thellësisht. Në dashtë Zoti, në një pjesë tjetër të librit do të flasim më me hollësi në lidhje me këtë çështje.

5) Njerëzit e rrugës së drejtë janë në një nivel më të lartë se të tjerët dhe rruga e tyre është më e lartë se rruga e të tjerëve. Kjo është kështu për shkak të diturisë së tyre dhe jo për shkak të veprave tyre të mira. Ata kanë një njohuri të Cilësive Hyjnore, që nuk e ka askush tjetër. Kemi shpjegur më sipër se përsosmëria e veprave të mira ekziston edhe në disa nivele më të ulta. Prandaj veprat nuk mund të jenë një kriter i mjaftueshëm për t`i përcaktuar njerëzit e rrugës së drejtë dhe për t`i dalluar nga të tjerët. Pyetja në këtë rast është mbi atë se çfarë është dituria e tyre dhe si fitohet ajo. Me këto çështje do të merremi kur të flasim mbi vargun 13:17 të Kur`anit.

Përveç atij vargu, edhe vargjet në vijim flasin në lidhje me këtë çështje:

Zoti do t`i lartësojë ata që besuan dhe ata, të cilëve u është dhënë dituri... Muxhadele (ajo që përpiqej) 58:11

Drejt tij ngjiten fjalët e mira kurse veprat e mira i lartësojnë ato...Fatir (Nismëtari) 35:10

Ajo që ngjitet lart drejt Zotit janë fjalët e mira, gjegjësisht besimi i vërtetë dhe dituria. Kurse veprat e mira i lartësojnë fjalët dhe u ndihmojnë në ngjitjen e tyre drejt Zotit. Këtë varg do ta diskutojmë më hollësisht kur të kemi arritur tek ai.

1: (shënim i përkthyesit) Fjalët origjinale në arabisht janë "sirat" dhe "sebil". Në të shumtën e konteksteve të përmendura, që të dyja mund të përkthehen me fjalën "rrugë" në shqip, mirëpo për hir të ilustrimit më të qartë të dallimit në arabisht, kemi përdorur "rrugë" për "sirat" dhe "shteg" për fjalën arabe "sebil".

Analiza e vargjeve të mësipërme nëpërmjet haditheve

Në veprën "El-Kafi", Imam Sadiku (pqmt) në lidhje me adhurimin thotë: Ka tre lloje të adhurimit. Ka njerëz që e adhurojnë Zotin sepse e kanë frikë. Ky është adhurimi i skllevërve. Ka të tillë që e adhurojnë Zotin e Madhëruar duke e patur qëllim shpërblimin që mund ta fitojnë. Ky është adhurimi i të paguarve. Dhe ka një grup që e adhuron Zotin e Madh e të Fuqishëm për hir të dashurisë që kanë për Të. Ky është adhurimi i fisnikëve dhe më i miri prej adhurimeve.

Në përmbledhjen "Shtegu i rrjedhsmërisë" (Nehxh-ul Belaga) përcillet nga Imam Aliu (pqmt) thënia në vijim: Pa dyshim, disa njerëz e adhuruan Zotin me dëshira. Ky është adhurimi i tregtarëve. Disa të tjerë e adhuruan Zotin me frikë dhe ky është adhurimi i skllevërve. Por një grup e adhuroi atë me falënderim dhe ky është pikërisht adhurimi i njerëzve fisnikë.

Imam Sadiku (pqmt) thotë: Pa dyshim, njerëzit e adhurojnë Zotin në tri mënyra. Një grup e adhuron Atë për shkak të dëshirës që ka për shpërblimin e Tij. Ky është adhurimi i lakmuesve të pangopur. Të tjerë e adhurojnë nga frika e Zjarrit dhe ky është adhurimi i skllevërve dhe s`është tjetër veçse frikë. Por unë e adhuroj atë për dashurinë e Tij dhe ky është adhurimi i fisnikëve. Sepse Zoti ka thënë:

...dhe ata do të jenë të sigurt nga frika atë ditë...Neml (Milingona) 27:89

Dhe prapë ka thënë:

Thuaj: Sikur ta doni Zotin, atëherë më ndiqni dhe Zoti do t`ju dojë... Al-i Imran (Familja e Imranit) 3:31

Andaj këdo që e do Zoti, do të jetë ndër të sigurtit dhe kjo është një pozitë që s`e arrin kush përveç të pastërve... (El Mexhalis)

Autori: Kuptimi i këtyre haditheve mund të merret edhe nga komenti i bërë paraprakisht. Imamët (e Ehl-i Bejtit) ndonjëherë e kanë lidhur "adhurimin e fisnikëve" me falënderimin dhe ndonjëherë me dashurinë sepse po të analizohen thellë, të dyja janë në të vërtetë e njejta gjë. Falënderim do të thotë ta vendosësh të mirën e pranuar në vendin e duhur. Ky është falënderimi nëpërmjet adhurimit, i drejtuar Zotit sepse vetëm Ai e meriton adhurimin. Zoti adhurohet sepse ai është Zot, gjegjësisht është posedues i të gjitha cilësive të bukurisë dhe lavdisë. Ai është i bukur në Vete dhe si i tillë dashurohet. Ç`është dashuria? S`është tjetër veçse tërheqja dhe animi drejt të bukurës. Ne themi: Ai adhurohet sepse shtë Ai. Këtë mund ta shprehim edhe ndryshe: Ai adhurohet sepse Ai është i Bukur dhe i Dashur. Përveç kësaj, e njejta mund të shpjegohet duke thënë se Ai adhurohet sepse Ai është Dhënësi i të mirave dhe mund të falënderohet vetëm nëpërmjet adhurimit. Të trija këto shprehje e kanë kuptimin e njejtë.

Përcillet në burime sunnite se Imam Sadiku (pqmt) e shpjegoi vargun "Vetëm ty të adhurojmë" me fjalët: Ne s`kërkojmë nga Ti asgjë tjetër veç Teje dhe s`të adhurojmë duke pritur shpërblim, siç bëjnë injorantët që s`të njohin.

Autori: Kjo thënie përsëri e vërteton atë që u tha në komentimin e vargjeve në fjalë në lidhje me faktin se adhurimi kërkon një prani shpirtërore dhe pastërti qëllimi, që nuk do të lejojnë largimin e vëmendjes drejt diçkaje tjetër.

Në veprën "Dhuratë mendjeve" (Tuhef ul Ukul) Imam Sadiku (pqmt) thotë: Dhe kushdo që mendon se e adhuron Zotin nëpërmjet Cilësive të Tij, pa e njohur Atë, i drejtohet një zbrazëtire. Kushdo që mendon se i adhuron Cilësitë dhe Esencën, bie ndesh me Njëshmërinë, sepse cilësia është e ndarë nga esenca. Dhe secili që mendon se e kufizon Esencën në Cilësi, e nënvlerëson të Madhin dhe nuk ia njeh Zotit lavdinë e vërtetë...

Përsëri Imam Sadiku (pqmt) në veprën "el-Meani", në shpjegim të vargut "na udhëzo në rrugën e drejtë" thotë: Na udhëzo ta ndjekim rrugën që çon drejt dashurisë Sate dhe na sjell tek Kopshti. Rrugën, e cila na pengon t`i ndjekim dëshirat tona dhe t`u bindemi mendimeve që kemi...

Në po të njejtën vepër, përcillet një thënie e Imam Aliut (pqmt) mbi vargun në fjalë: Vazhdo me ndihmën Tënde për ne, me të cilën t`u bindëm në ditët tona të kaluara, që të mund të vazhdojmë të të bindemi në ditët që vijnë...

Autori: Ty dyja thëniet u drejtohen dy aspekteve të përmendura në kundërshtimet e mësipërme, ku thuhej se lutja për udhëzim e një personi tashmë të udhëzuar është e palogjikshme dhe e pamundur. Thënia e parë flet për dallimet në nivelet e udhëzimit dhe e dyta për njëshmërinë e udhëzimit në të vërtetën e tij.

Sërish në veprën "el-Meani" përcillet nga Imam Aliu (pqmt), thënia: Rruga e drejtë në këtë botë është ajo që nuk ka teprime, është përtej mangësive dhe që mbetet e drejtë. Kurse në botën tjetër, ajo është rruga që i çon besimtarët drejt Kopshtit."

Po në këtë libër, përcillet një tjetër thënie e Imam Aliut (pqmt) në lidhje me vargun "Në rrugën e atyre që i bekove me të mira..", ku thuhet: Na udhëzo në rrugën e atyre që u dhe të mira duke i lidhur për fenë dhe bindjen Tënde. Jo të atyre që u fale pasuri e shëndet sepse këto gjëra u falen edhe jobesimtarëve dhe mëkatarëve... Pastaj vijoi: Dhe ata të bekuarit me bekimet hyjnore janë ata për të cilët Zoti thotë:

Dhe ata që i binden Zotit dhe të Dërguarit, janë ata të cilët Zoti i ka bekuar me begati në mesin e profetëve, të mirëve, dëshmorëve dhe të drejtëve. Këta u mjaftojnë si shoqërues... Nisa (Gratë) 4:69

Në veprën "el-Ujuni", Imam Rizai (pqmt) përcjell nga paraardhësit e tij se Imam Aliu (pqmt) ka thënë: E dëgjova të Dërguarin e Zotit të thoshte: "Zoti i Fuqishëm dhe i Madh, ka thënë: "Hapjen" e Librit e kam ndarë mes Meje dhe robit Tim. Gjysma është për Mua dhe gjysma për të. Dhe robi im do ta ketë atë që e kërkon. Kur robi thotë: Me emrin e Allahut, Bamirësit, Mëshiruesit, Zoti thotë: "Robi Im filloi me emrin Tim dhe tani është një detyrim mbi Mua që t`ia përfundoj punën dhe ta bekoj në punët e tija." Kur robi thotë: Lëvdata i takon Allahut, Zotit të botëve, Ai thotë: "Robi im më lëvdoi dhe e di se të mirat që i ka janë prej meje dhe se të ligat që i janë larguar, janë larguar me Mëshirën time. O ëngjëj, ju shpall juve dëshmitarë se do t`u shtoj të mirave të kësaj bote edhe të mira të botës tjetër për të dhe do t`i largoj prej tij të ligat e botës tjetër njësoj siç i kam larguar të ligat e kësaj bote." Kur robi thotë: Bamirësit, Mëshiruesit, Zoti, të cilit i takon lavdia, thotë: "Robi im dëshmoi se unë jam Bamirësi dhe Mëshiruesi. Ju bëj juve dëshmitarë të Mi se nuk do ta lë pa ia dhënë pjesën e tij nga mëshira Ime dhe se do ta rris pjesën e tij të begative." Dhe kur robi thotë: Sunduesit në Ditën e Gjykimit, Zoti i Madhëruar thotë: "U bëj juve dëshmitarë se njësoj siç dëshmoi ai se Unë jam Sunduesi i Ditës së Gjykimit, edhe Unë do t`ia lehtësoj llogarinë në Ditën e Llogarisë dhe pa dyshim, do t`ia pranoj veprat e mira dhe do t`i anashkaloj mëkatet e tija." Dhe kur robi thotë: Vetëm Ty të adhurojmë, Zoti thotë: "Robi im e thotë të vërtetën. Ai më adhuron vetëm Mua. Bëhuni dëshmitarë se për adhurimin e tij do t`i jap një shpërblim që do ta kenë zili të gjithë ata që e kundërshtuan në këtë punë." Dhe kur robi thotë: Vetëm prej teje kërkojmë ndihmë.., Zoti thotë: Robi im ka kërkuar ndihmë prej Meje dhe është strehuar tek Unë. Dëshmoni se Unë do ta ndihmoj në punët e tija dhe në vështirësitë dhe do ta kap për dore gjatë vuajtjeve." Dhe kur robi arrin në fund dhe thotë: Na udhëzo në rrugën e drejtë.., Zoti, i Madh dhe i Fuqishëm, thotë: "Kjo është e drejta e robit Tim dhe ai do ta ketë atë që e kërkon. E pranova lutjen e robit tim dhe ia dhashë atij atë që dëshironte dhe e mbrojta nga ajo, prej të cilës kishte frikë...    

Autori: Në veprën "el-Ilel" Saduku ka transmetuar një thënie të ngjashme nga Imam Rizai (pqmt). Kjo thënie e shpjegon kapitullin "Hapja" në kontekstin e lutjeve ditore (ku ky kapitull lexohet rregullisht). Për më tepër, e konfirmon faktin se kjo shpallje ka zbritur në emër të robërve të Zotit, për t`i mësuar se si duhet ta shprehin nënshtrimin e tyre, si ta lëvdojnë Zotin dhe si t`ia shprehin bindjen Atij. Është një kapitull i krijuar për adhurim dhe asnjë kapitull tjetër nuk mund të krahasohet me të, në këtë drejtim. Pikët që dua t`i theksoj duke e thënë këtë, janë:

1. I gjithë kapitulli është një fjalë hyjnore, e shpallur në emër të robërve të Tij, që robërit të mund ta recitojnë atë, kur t`i drejtohen Zotit të tyre për adhurim.


2. Është e ndarë në dy pjesë: një për Zotin dhe një për robërit e Tij.


3. Edhe përkundër faktit se është i shkurtër, ky kapitull e përmban në vete gjithë urtësinë kuranore. Kur`ani është një thesar i pafund i përbërë nga të vërteta, vlera morale dhe nga Ligji islam, i cili përbëhet nga rregullat e adhurimit dhe të marrëdhënieve mes njerëzve si dhe me rregullat e kodit civil dhe penal. Përveç kësaj, Kur`ani është një burim i mbushur me premtime hjynore, kërcënime, tregime nga popujt e kaluar dhe shumë e shumë mësime morale të dhëna në formë krahasimesh. Por përkundër kësaj shumëllojshmërie temash, të gjithë mësimet e Kur`anit mund të përmblidhen në katër të vërteta themelore: Njëshmëria e Zotit, Profetësia, Amshimi dhe Udhëzimi i njerëzimit drejt përsosmërisë, qoftë në këtë botë, qoftë në tjetrën. Është më se e qartë se ky kapitull përmban një përmbledhje të këtyre të vërtetave, të shprehur me fjali shumë të shkurta dhe të rrjedhshme.

Këto vargje, të shpallura që muslimanët t`i përdorin në lutjet e tyre, mund t`i krahasojmë tani me "Lutjen e Zotit" të përdorur nga të krishterët në lutjet e tyre:

Ati ynë që je në qiej, u shenjtëroftë emri yt

Ardhtë mbretëria jote. U bëftë vullneti yt në tokë si në qiell.

Bukën tonë të përditshme na e jep sot

Dhe na i fal fajet tona, ashtu siç ua falim ne fajtorëve tanë.

Dhe mos lejo të biem në tundim, por na çliro nga i ligu, sepse jotja është mbretëria dhe fuqia dhe lavdia përjetë. Amen Mateu 6:9-13

Analizoni thellë mësimet e përfshira në këto vargje, të cilat pretendojnë të jenë shpallje hyjnore dhe shihni se ç`mënyrë nënshtrimi ndaj Zotit mësojnë ato. Së parë, thuhet se "Ati" i tyre (dmth. Zoti, në terminologjinë krishtere) është në qiej. Pastaj lutet që emri i Zotit të shenjtërohet, të vijë mbretëria e Tij dhe që vullneti i Tij të plotësohet në tokë e në qiej. Pyetja është: kush do t`i përmbushë këto dëshira që tingëllojnë më shumë si sllogane politike sesa lutje shpirtërore? Pastaj kjo lutje i mëson që t`i kërkojnë bukë dhe Mëshirë si zëvendësim për faljen e tyre. Domethënë i kërkojnë Zotit të heq dorë nga e drejta e Tij, njësoj siç heqin vetë ata. Por çfarë të drejte kanë ata përveç asaj që u është dhënë nga vetë Zoti? Përveç kësaj, i kërkojnë që të mos i sprovojë dhe t`i shpëtojë nga e liga. Kjo është ta kërkosh të pamundurën sepse kjo botë është vendi i caktuar për sprovat që duhet të kalohen, me qëllim të arritjes së përsosmërisë shpirtërore. A nuk do ta humbte vallë kuptimin shpëtimi, sikur të mos kishte asnjëfarë sprove?

Dhe pas gjithë kësaj, disa orientalistë akoma e kanë guximin të thonë: "Islami nuk ka kurrfarë superioriteti përballë feve të tjerë kur bëhet fjalë për diturinë shpirtërore sepse të gjitha fetë i ftojnë njerëzit në besimin në një Zot dhe i mësojnë të pastrohen me karakter të mirë dhe me vepra të virtytshme. Fetë e kalojnë njera-tjetrën vetëm në thellësinë e efekteve të tyre sociale." (!!!)

Hadithe të tjera

Në veprën "Në mungesë të një juristi" (Men le jedhurul fakih) dhe në Tefsirin (Komentimin e Kuranit) e Ajjashiut, përcillet se Imam Sadiku (pqmt) ka thënë:

Rruga e drejtë është Udhëheqësi i besimtarëve, Aliu (pqmt).

Në veprën "el-Meani" përcillet një thënie poashtu nga Imam Sadiku (pqmt), i cili thotë:

Rruga e drejtë është rruga drejt njohjes së Zotit. Dhe ka dy rrugë të tilla, njëra në këtë botë dhe njëra në tjetrën. Rruga në këtë botë është Imami, bindja ndaj të cilit është obligim. Ai që e njeh atë në këtë botë dhe që e ndjek udhëzimin e tij, do të afrohet drejt rrugës që është ura mbi Ferr në botën tjetër. Dhe gjithkujt që nuk e njeh atë në këtë botë, do t`i rrëshqasë këmba mbi atë urë në botën tjetër dhe do të bjerrë në Ferr.

Libri i njejtë, përcjell një thënie të Imam Zejn`ul Abidinit (pqmt):

Nuk ka ndonjë perde mes Zotit dhe Dëshmisë së Tij (mendohet për Imamin) dhe as ndonjë mur mes tyre. Ne jemi dyert drejt Zotit, rruga e drejtë, gjiri i Diturisë së Tij, interpretuesit e shpalljes, shtyllat e Njëshmërisë dhe vendi i të fshehtave të Tija...

Ibn Shehrashubi përcjell nga "Tefsiri" i Vaki ibn al Xharrahut dhe ky i fundit nga Tauriu, i cili përcjell nga Suddi, i cili nga Asbati dhe Muxhahidi i përcjell fjalët e Ibn Abbasit, në lidhje me vargun "na udhëzo në rrugën e drejtë":

Thoni o robër të Zotit: Na udhëzo drejt dashurisë për Muhammedin dhe për familjen e tij (pqmt)..

Autori: Ekzistojnë edhe transmetime të tjera me po të njejtin kuptim. Thënie të tilla mbështeten në "rrjedhën" e Kur`anit, që është në të vërtetë përcaktimi, jo i kuptimit të vargut por më tepër, përcaktimi i argumenteve që e vërtetojnë atë dhe i shembujve të tij konkretë. Duhet theksuar se fjala "rrjedhë", që do të përdoret shpesh në këtë libër, është me origjinë nga thëniet e Imamëve të Ehl-i Bejtit (pqmt).

Në "Tefsirin" e Ajjashiut, përcillen fjalët e Fudajl ibn Jaserit, i cili thotë: E pyeta Ebu Xhaferin (pqmt) në lidhje me thënien profetike: Nuk ka një varg në Kur`an që s`ka një formë të jashtme dhe një brendësi dhe nuk ka asnjë fjalë që nuk ka kufij dhe çdo kufi ka një dalje. E pyeta: Ç`është kuptimi i të jashtmes dhe të brendshmes? Imami tha: E jashtma e tij është shpallja e tij kurse e brendshmja është interpretimi. Një pjesë e tij ka kaluar (ka ndodhur) dhe një pjesë ka për të ngjarë akoma. Vargjet e Kur`anit "rrjedhin" si dielli dhe hëna. Kur një interpretimi të tyre i afrohet koha, ai realizohet...

Kjo çështje mund të gjendet edhe në shumë transmetime të tjera. Është një traditë e Imamëve të Ehl-i Bejtit (pqmt) që ta përdornin një varg të Kur`anit edhe në raste për të cilat ai varg nuk ishte shpallur. Ky përdorim i vargjeve kuranore ishte prapëseprapë i saktë sepse Kur`ani është shpallur si një "udhëzim për botët". Ai e udhëzon njerëzimin drejt besimit, etikës së vërtetë dhe veprimeve të sakta. Çështjet që i ka shpjeguar në lidhje me besimin, janë të vërteta të përjetshme dhe nuk mund të kufizohen në një kohë ose hapësirë të caktuar. Virtyti ose vesi dhe rregullat e përcaktuara për të dyja nuk janë të kufizuara në një person ose një periudhë të caktuar. Ata janë të përgjithshme dhe të aplikueshme tek të gjithë njerëzit e të gjitha kohëve. Thëniet në lidhje me kontekstin, kohën dhe vendin e shpalljes së një vargu nuk ndikojnë aspak në kuptimin e tij. Rregulli i shprehur nuk kufizohet në atë person ose rast të veçantë sepse përndryshe, do ta humbte vlerën në kushte të tjera dhe do të zhdukej me vdekjen e personit në fjalë. Vargjet kuranore janë të përgjithshme. Nëse ata e lëvdojnë ndonjë person ose e mallkojnë një tjetër, kjo është për shkak të pranisë së karakteristikave të mira ose të liga tek ata. Dhe kudo që të gjenden këto karakteristika të mira ose të liga, qoftë edhe në gjeneratat e ardhshme, vargu në fjalë do të mbetet i vlefshëm edhe për atë rast. Vetë Kur`ani e vërteton këtë, kur thotë:

Me të, Zoti e udhëzon atë që e ndjek dëshirën e Tij, drejt rrugëve të sigurisë...Maide (Tryeza) 5:16

Dhe pa dyshim është një Libër i fuqishëm, të cilit s`i afrohet gënjeshtra as nga para as nga prapa... Fussilet ("e shpjeguara hollësisht") 41:42

S`ka dyshim se Ne e kemi shpallur Përkujtuesin dhe me siguri do ta mbrojmë atë... Hixhr (Shkëmbi) 15:9

Ka mbase me qindra transmetime, të cilat i përdorin vargjet e Kur`anit në kontekstin e Imamëve ose të armiqve të tyre. Këto quhen transmetime të "rrjedhës". Por tani që e kemi shpjeguar principin e përgjithshëm të tyre, nuk do t`i përfshijmë thëniet e tilla në këtë libër, përveç në rastet kur do të jetë e nevojshme diçka e tillë për shpjegimin e një vargu ose për ndonjë argumentim të caktuar.

 

- VAZHDON -